Epistula ad Catholicos de Secta Donatistarum (36-40)

De paucitate autem bonorum ipse dominus apertissime
dicit: intrate per angustam portam. quam lata et spatiosa
uia quae ducit ad interitum, et multi sunt qui
pergunt per illam; quam angusta porta et arta uia
quae ducit ad uitam, et pauci sunt qui ingrediuntur
per illam. istos paucos Donatistae se putant esse et ideo
dicunt perisse orbem terrarum, se autem in hac paucitate
quam laudauit dominus remansisse. qui quando comparantur
cum eis, longe pauciores Rogatistas aut Maximianistas obicimus
qui se ab eis separauerunt, si existimant sibi de paucitate
esse gloriandum. uerumtamen hanc paucitatem in comparatione
multitudinis malorum esse a domino commendatam.
multitudinem autem bonorum, cum per se ipsa consideratur. [*] [*]

non tacuisse scripturas legant et uideant quam plura testimonia
repperiantur. unde enim ipsum semen Abrahae sicut
stellae caeli et sicut arena maris promittitur nisi propter
innumeram multitudinem, cum dicat apostolus ideo dictum esse:
in Isaac uocabitur tibi semen, quia non filii carnis,
sed filii promissionis deputantur in semen? unde multi
filii desertae magis quam eius quae habet uirum?
unde multi ab oriente et occidente uenient et recumbent cum
Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum;
filii autem regni ibunt in tenebras exteriores,
hoc est impii Iudaei? unde dicit apostolus: ut mundaret,
inquit, nos sibi populum abundantem, aemulatorem
bonorum operum? unde Apocalypsis milia milium dicit esse
sanctorum ecclesiae filiorum? ecce ipsi dicuntur multi qui
dicuntur et pauci. quare, nisi multi per se ipsos considerati,
pauci autem in comparatione iniquorum?

De nobis, inquiunt, dictum est: erunt primi
qui erant nouissimi. ad Africam enim euangelium postmodum
uenit et ideo nusquam litterarum apostolicarum
scriptum est Africam credidisse. de orientalibus autem et
ceteris gentibus, quae in sanctis libris commemorantur fidem
recepisse Christianam, dictum est: erunt nouissimi qui
erant primi, quia recessuri erant a fide. nonne ista est
haereticorum cauenda calliditas, uolentium conuertere uerba
dei a ueritate propter quam dicta sunt ad peruersitatem in
qua ipsi sunt? cur enim hoc non potius de Iudaeis intellegimus,
qui nouissimi facti sunt cum fuissent primi, et de christianis
ex gentibus, qui primi facti sunt cum fuissent nouissimi? quem [*] [*]
intellectum si aliquo certiore documento probare non possem, sufficere
debuit bene iudicanti auditori, quod inuenerim exitum in
bis uerbis, unde istos appareat nihil pro se attulisse tamquam
certum, ut dubitari non possit, quia, etsi non essent Iudaei et
gentes de quibus hoc dictum intellegerem, nonnullae barbarae
nationes etiam post Africam crediderunt, unde certum sit
Africam in ordine credendi non esse nouissimam. huc accedit,
quod ipse dominus de quibus hoc dixisset exposuit et
ora calumniatorum oppilauit. loquens enim Iudaeis, qui ei
dicturi sunt: in plateis nostris docuisti: cum uideritis,
inquit, Abraham et Isaac et Iacob et omnes prophetas
in regno dei, uos autem expelli foras. et uenient
ab oriente et occidente et aquilone et austro, et accumbent
in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erunt
primi, et sunt primi qui erunt nouissimi. hic certe quid
contradicatur non inuenitur.

Item dicunt de apostasia orbis terrarum dictum esse
quod ait dominus: filius homini:s ueniens putas inueniet
fidem in terra? quod nos intellegimus dictum uel
propter ipsam fidei perfectionem, quae ita difficilis est in
hominibus, ut in ipsis quoque admirabilibus sanctis, sicut in
ipso Moyse, inueniatur aliquid ubi trepidauerint uel trepidare
potuerint, uel propter illam iniquorum abundantiam et paucitatem
bonorum, de qua satis diximus. propterea enim tamquam
dubitans hoc dominus dixit. neque enim ait: (ueniens
filius hominis non inueniet fidem in terra\', sed: putas inueniet
fidem in terra? cui utique cuncta scienti et praescienti
de aliqua re dubitare non conuenit, sed illius dubitatio nostram [*] [*]

dubitationem figurauit, quia propter multa scandala circa finem
saeculi pullulantia hoc erat quandoque infirmitas humana dictura.
unde in psalmis dicitur: dormitauit anima mea prae
taedio; confirma me in uerbis tuis. quare: dormitauit
anima mea prae taedio, nisi propter illud quod dominus ait:
quoniam abundauit iniquitasrefrigescet caritas multorum?
et quare: confirma me in uerbis tuis, nisi propter id
quod sequitur: qui autem perseuerauerit usque in finem,
hic saluus erit? sunt ergo per totum mundum, in quibus quoniam
abundat iniquitas, refrigescet caritas multorum, et sunt rursus
per totum mundum, qui perseuerando usque in finem salui
erunt, quia sinite, inquit, utraque crescere usque ad messem,
et: messis est finis saeculi, ager autem mundus.
cuius humanae infirmitatis est etiam illa uox: saluum me fac,
domine, quoniam defecit sanctus, quoniam diminutae
sunt ueritates a filiis hominum. et inter hos tamen est
unum cor et una in deum anima fidelium clamans: saluum
me fac, domine. quia enim sic unus est iste homo qui dicit:
saluum me fac, domine, ut ex multis constet, paulo post
in eodem psalmo dicitur: propter miseriam inopum et
gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit dominus. et
rursus paulo post plurali numero dicitur: tu uero seruabis
nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum.
qua generatione, nisi de qua superius dictum est: defecit
sanctus et diminutae sunt ueritates a filiis hominum?
sed utrumque hoc genus per totum mundum usque in finem,
quia sinite, inquit, utraque crescere usque ad messem,
et: ager est mundus, messis finis saeculi. ipse enim
unus homo, quod est corpus Christi ex multis constans, [*] [*]
tamquam Enoch deo placens transferetur et tamquam Loth de
Sodomis et tamquam Noe de diluuio liberabitur. in ipso est
miseria inopum et gemitus pauperum, quia eius anima dormitat
a taedio, cum se petit confirmari in uerbis dei. in eo
autem psalmo dicit unde sit ipsum taedium: taedium, inquit,
detinuit me a peccatoribus relinquentibus legem tuam.
ipse item clamat, cum eodem taedio cor eius angitur; sed
uideant unde clamat: a finibus terrae, inquit, ad te exclamaui,
dum angeretur cor meum. ipse persecutionem uere
pro iustitia patitur, non solum si tormentis corporalibus patiatur
— hoc enim non semper —, sed quod semper, quamdiu
transeat iniquitas, patitur cruciatus uidelicet cordis, cum eum
taedium detinet a peccatoribus relinquentibus legem dei. neque
enim nullam persecutionem Loth in Sodomis patiebatur, ubi
tamen ei habitanti nullus per corporales poenas molestus fuit,
sed aspectu et auditu iustus inhabitans animam iustam
iniquis aliorum factionibus cruciabat. de hoc dicit apostolus:
sed et omnes qui uolunt pie uiuere in Christo
persecutionem patientur. de illis autem qui relinquunt
legem dei — de quibus dicit idem ipsum corpus Christi: uidi
insensatos et tabescebam —: mali autem, inquit, et
facinerosi proficient in peius, ipsi errantes et alios
in errorem mittentes. sed utrumque hoc genus per totum
mundum usque in finem, quia sinite, inquit, utraque crescere
usque ad messem, ager autem est mundus, messis
finis saeculi.

Uerumtamen istos miror non adtendere quid dicant, cum
uelut pro se commemorant quod ait dominus: filius hominis [*] [*]

ueniens putas inueniet fidem in terra?, quasi Africa non
sit terra. si enim hoc ita dixit tamquam omnino in nullis
inuenturus fidem, aut de quadam terra dixit et incertum est
de qua dixerit, aut de tota terra dixit et non inueniunt quomodo
de Africa non dixerit. sane uideant, ne forte consequentibus
uerbis tales tetigerit quales isti sunt. cum enim dixisset:
filius hominis putas inueniet fidem in terra?, credo
quia poterat quibusdam superbis haereticis, qui in aliqua parte
terrarum se ab orbis unitate separauerunt, ascendere in cor
uana et inflata cogitatio, quod ipsi essent iusti deficientibus
et pereuntibus a fide ceteris gentibus per quas ecclesiae communio
dilatatur, continuo secutus euangelista: dixit autem,
inquit, et ad quosdam, qui sibi iusti uidebantur et spernebant
ceteros, similitudinem istam, et sequitur de illis
duobus in templo orantibus, Pharisaeo et publicano, in quibus
duobus figurantur superba gloriatio bonorum operum et humilis
confessio peccatorum. desinant ergo isti, si respondere huic
epistulae parant, ea testimonia commemorare, quae nos cum
ipsis clamamus uel in perditionem Iudaeorum uel in zizania
sine paleam siue malos pisces totius mundi, et sicut nos
manifestissimis testimoniis asseruimus ecclesiam toto orbe
diffusam, sic et ipsi manifestum aliquid proferant, unde ostendant
esse praedictum ceteris gentibus a fide Christi pereuntibus
solam Africam remansuram et quocumque episcopi ex
Africa mitterentur.

Scriptum est, inquiunt, in Canticis canticorum
sponsa, id est ecclesia, dicente ad sponsum: annuntia mihi,
quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in [*] [*]
meridie. hoc est unicum testimonium quod pro se isti resonare
arbitrantur, eo quod Africa in meridiana orbis parte sit
constituta. unde primum quaero quomodo Christum interroget
ecclesia, ut annuntiet ei ubi sit ecclesia; neque enim duae,
sed una est. aut ipsi ostendant, quoniam non negant haec
uerba ecclesiam dicere Christo, quae sit ecclesia quae interrogat
et quae sit ecclesia de qua interrogat. quaerit enim
quo ueniat ad sponsum suum et dicit ei: annuntia mihi,
quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in
meridie. iam ista ecclesia est quae loquitur et quaerit,
ubi sit [ecclesia] in meridie. neque enim interrogat: ubi
pascis, ubi cubas, et ei respondetur: in meridie, tamquam
sponsus respondeat: \'in meridie pasco, in meridie
cubo\', sed omnia ista uerba ad interrogationem pertinent: ubi
pascis, ubi cubas in meridie? adhuc enim ipsa dicit: ne
forte fiam sicut operta super greges sodalium tuorum.
iam uero ille respondet: nisi cognoueris temet ipsam, o
decora inter mulieres et cetera. non ergo his uerbis
ostenditur in sola parte meridiana esse ecclesia, sed (et) in
aliis mundi partibus constituta. interrogat fortasse quid ad
eius communionem pertineat in meridie, id est ubi sponsus
eius pascat et cubet in meridie, quia suos pascit et in suis
cubat. ueniunt enim quaedam membra eius, id est boni fideles,
ex partibus transmarinis in Africam et, cum audierint esse
hic partem Donati, timentes ne incidant in manus alicuius
rebaptizatoris inuocant Christum orantes et dicentes: annuntia
mihi, quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi
cubas in meridie, id est qui sint meridies ubi tu pascis et [*] [*]
cubas, id est qui habent caritatem et non diuidunt unitatem.
et uide quid adiungat: ne forte fiam uelut operta super
greges sodalium tuorum, id est ne forte uelut latens et
incognita et non reuelata — hoc est enim operta — fiam
non super gregem tuum, sed super greges sodalium tuorum,
qui cum primo tecum essent extra colligere uoluerant
non tuum gregem, sed suos greges, nec audierunt te dicentem:
qui mecum non colligit spargit nec quod Petro dixisti:
pasce oues meas, non \'oues tuas\'. non est autem ista operta,
quia non est sub modio sed super candelabrum, ut luceat omnibus
qui in domo sunt — et de illa dictum est: non potest
ciuitas abscondi super montem constituta —, sed Donatistis
uelut operta est, qui audiunt tam lucida et manifesta
testimonia, quae illam toto orbe demonstrant, et malunt clausis
oculis offendere in montem quam in eum ascendere, qui cum
esset lapis praecisus de monte sine manibus, creuit et factus
est mons ingens et impleuit uniuersam terram.