Epistula ad Catholicos de Secta Donatistarum (21-25)

Quis tam deuius et absurdus est a diuinis eloquiis, qui
non ipsum euangelium recognoscat, dum cantatur ille psalmus
ubi scriptum est: foderunt manus meas et pedes, dinumerauerunt
omnia ossa mea. ipsi uero considerauerunt
et conspexerunt me, diuiserunt sibi uestimenta
mea et super uestimentum meum miserunt
sortem, quando etiam cum hoc factum euangelista narraret,
huius testimonii memor fuit? quid autem huius crucis pretio,
quid tantae celsitudinis tanta humilitate, quid illo innocentissimo
et diuino sanguine comparatum est nisi quod illic in
consequentibus dicitur: commemorabuntur et conuertentur
ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt
in conspectu eius uniuersae patriae gentium,
quoniam domini est regnum et ipse dominabitur
gentium? nonne apostolus de praedicatoribus noui [*] [*]

testamenti dictum exposuit quod scriptum est: in omnem terram
exiit sonus eorum et in fines orbis terrae
uerba eorum? de quo alio nisi de Christo intellegitur:
deus deorum dominus locutus est et uocauit terram
a solis ortu usque ad occasum. ex Sion species
decoris eius? cuius nisi Christi uox est: dormiui conturbatus?
et unde conturbatus, sequitur et dicit: filii
hominum, dentes eorum arma et sagittae et lingua
eorum machaera acuta. quorum nisi eorum qui clamauerunt:
crucifige crucifige? ut quid hoc totum? cui bono,
cui lucro? audi quid sequatur: exaltare super caelos,
deus, et super omnem terram gloria tua. ecce habes
Christum in passione dormisse et resurrectione super caelos
ascendisse. et unde gloria eius super omnem terram, nisi quia
ecclesia eius per omnem terram? in his duabus sententiis
breuissimis uos, haeretici, totum quod inter nos agitur interrogo.
exaltare, inquit, super caelos, deus, et super
omnem terram gloria tua: cur dominum Christum exaltatum
super caelos praedicatis et eius gloriae super omnem
terram non communicatis?

Psalmus septuagesimus et primus \'in Salomonem\' titulatur.
sed quia ita dicta sunt, quae in illum regem temporalem
et postea grauiter peccantem conuenire non possunt, etiam
contra ipsos Iudaeos de Christo esse praedicta inuictissime
defenduntur. nullus autem hoc christianus negat; talia enim
dicta sunt, de quibus dubitari non possit quod ad Christum
pertineant. ibi etiam dicuntur haec, ubi agnoscatur ecclesia
toto orbe diffusa omnibus etiam regibus Christo subiugatis:
et dominabitur, inquit, a mari usque ad mare et a
flumine usque ad terminos orbis terrae, a flumine [*] [*]

utique, ubi eum spiritus sanctus in columbae specie et uox
de caelo manifestauit. deinde sequitur: coram illo decident
Aethiopes et inimici eius terram lingent
reges Tharsis et insulae munera offerent, reges
Arabum et Saba dona adducent. et adorabunt eum
omnes reges terrae, omnes gentes seruient ei. et
paulo post: et benedicentur in eo omnes tribus terrae,
omnes gentes magnificabunt eum. benedictus
dominus deus Israhel, qui fecit mirabilia solus,
et benedictum nomen gloriae eius in aeternum et
in saeculum saeculi, et replebitur gloria eius
omnis terra. fiat, fiat. ite nunc, Donatistae, et clamate:
non fiat, non fiat. uicit uos dei uerbum dicens: fiat, fiat.
ecce manifestata est in psalmis ecclesia toto orbe diffusa,
super quam requiescit gloria regis eius. unde et ipsa regina
est sponsa eius, de qua ei dicitur in quadragesimo quarto
psalmo: adstitit regina a dextris tuis in uestitu
deaurato, circumamicta uarietate, et ad eam
ipsam exhortandam continuo diuinus sermo dirigitur: audi,
filia, et uide et inclina aurem tuam et obliuiscere
populum tuum et domum patris tui, quoniam concupiuit
rex speciem tuam, quia ipse est deus tuus.
adtendite, unde coeperit alloqui sponsam Christi diuina prophetia:
audi, inquit, filia, et uide. uos autem nec audire
uultis haec praedicta nec uidere completa, et tamen et auditis
et uidetis inuiti. audite ergo quid paulo post ei dicitur, audite
hoc ex pagina diuina quomodo praenuntietur et uidete in omni
terra quomodo compleatur: pro patribus tuis, inquit, nati
sunt tibi filii: constitues eos principes super omnem
terram. quam multa praeteream de hac re testimonia [*] [*]
scripturarum, norunt qui legunt, et ego noui; sed onerare
epistulam nolo cui responderi flagito.

Quid ad haec dicturi sunt, quae commemorauimus
ex lege et prophetis et psalmis de Christi ecclesia quae toto
orbe diffunditur, cui malunt repugnare peruersi quam communicare
correcti? quid, inquam, dicturi sunt? utrum haec falsa
esse an obscura? sed falsa esse non audent dicere; premuntur
enim mole tantae auctoritatis. haec ergo cum uera esse fateantur,
impleri non posse contendunt; quasi aliud sit prophetiam crimine
falsitatis arguere quam dicere quae praenuntiauit non posse compleri;
hoc est enim dicere non esse prophetiam, sed potius pseudoprophetiam.
et cum quaeris ab eis, cur haec impleri non possint,
respondent: quia homines nolunt. cum arbitrio quippe libero.
inquiunt, homo creatus est, et si unit credit in Christum, si
non uult non credit; si uult perseuerat in eo quod credit, si
non uult non perseuerat. et ideo cum coepisset per orbem terrarum
crescere ecclesia, noluerunt homines perseuerare et defecit
ex omnibus gentibus Christiana religio excepta parte Donati.
quasi uero nescierit spiritus dei futuras hominum uoluntates:
quis hoc insanissimus dixerit? cur ergo non hoc potius praenuntiauit,
quod de uoluntatibus hominum sciebat futurum?
hoc enim modo, quo isti putant haec esse praedicta, quisquis
uoluerit potest esse propheta, ut, cum ea quae praedixerit impleta
non fuerint, respondeat: \'homines noluerunt; libero enim
arbitrio christiani sunt.\' hoc modo poterat aliquis prophetare
Christum non in cruce passurum, sed gladio moriturum, ut,
cum aliter factum esset, responderet: \'quid ego feci? homines
in libero arbitrio constituti noluerunt ei facere quod ego praedixeram,
et hoc fecerunt quod ipsi uoluerunt\'. iam cui non
occurrat, quam multa isto modo poterant prophetari uel etiam
possunt a quibuslibet hominibus? quis enim dubitauerit quod [*] [*] [*] [*]
ludas Christum, si noluisset, non utique tradidisset, et Petrus,
si noluisset, ter dominum non negasset? sed ideo fuit de
istis certa praedictio, quia deus etiam futuras praeuidet uoluntates.

Uerumtamen quamquam haec et tardis cordibus
pateant, audiamus hinc et ipsius uerbi uocem ore propriae
carnis expressam. certe cum post resurrectionem praeberet se
etiam contrectandum atque palpandum manibus dubitantium
discipulorum et cum accepisset coram illis et manducasset
quod ei porrexerant, dixit eis: isti sunt sermones quos
locutus sum ad uos cum adhuc essem uobiscum,
quia oportebat adimpleri omnia scripta in lege
Moysi et prophetis et psalmis de me. de quo autem
nisi de illo scripta sunt, quae nos quoque commemorauimus
ex lege et prophetis et psalmis, sicut per singula demonstraui?
cum ergo ipse dicat qui ueritas est: oportebat adimpleri
omnia, quomodo isti negant, nisi quia ueritati inimici sunt?
si autem obscura esse adhuc dicunt, et hinc ipsum caput
audiamus uerissimum demonstratorem corporis sui. cum enim
dixisset: quia oportebat adimpleri omnia scripta
in lege Moysi et prophetis et psalmis de me, tamquam
quaereremus, utrum in eo quod dixit (de me\' illic
intellegenda esset ecclesia propter id quod scriptum est:
erunt duo in carne una, ut non solum de capite, uerum
etiam de corpore certa diuina oracula teneremus, sequitur euangelista
et dicit: tunc aperuit illis sensum, ut intellege.
rent s scripturas, et dixit illis: quoniam sic scriptum
. est et sic oportebat Christum pati et resurgere a
mortuis tertia die. hic ipsum caput ostenditur, quod etiam [*] [*]
se manibus discipulorum praebuit contrectandum. uide quemadmodum
de corpore adiungat, quod est ecclesia, ut nos nec in
sponso nec in sponsa errare permittat: et praedicari, inquit, in
nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum
per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem.
quid hac uoce ueracius, quid diuinius, quid manifestius?
me piget eam commendare uerbis meis, et haereticos
non pudet eam oppugnare uerbis suis?

Dicant ea testimonia, quae posui de lege et prophetis
et psalmis, obscura esse et figurate dicta etiam aliter posse
intellegi — quamquam et in eis egerim, quantum potui, ut nec
hoc audeant dicere —, sed ecce dicant: numquid et hoc obscure
dictum aut aenigmatis uelamento inumbratum est, quod ipse
Christus dixit: quia sic scriptum est et sic oportebat
Christum pati et resurgere tertia die, et praedicari
in nomine eius paenitentiam et remissionem
peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab
Hierusalem? si obscurum est: dormiui conturbatus,
numquid obscurum est: quia oportebat Christum pati?
si obscurum est: exaltare super caelos, deus, numquid
obscurum est: et resurgere tertia die? item si obscurum
est: super omnem terram gloria tua, numquid obscurum
est: et praedicari in nomine eius paenitentiam
et remissionem peccatorum per omnes gentes? si
obscurum est: deus deorum dominus locutus est et
uocauit terram a solis ortu usque ad occasum,
numquid obscurum est: praedicari in nomine eius paenitentiam
et remissionem peccatorum per omnes
gentes? sic enim terra uocata est a solis ortu usque ad
occasum, quemadmodum ipse ait: non ueni uocare iustos, [*] [*] [*]

sed peccatores in paenitentiam. si obscurum est: ex
Sion species decoris eius, numquid obscurum est: incipientibus
ab Hierusalem? ipsa est enim Sion quae
Hierusalem. sed quid ad me? dicant ea, quae posui de lege
et prophetis et psalmis, non pertinere ad haec uerba domini
quae in euangelio leguntur: non curo, non resisto. certe tamen
nisi in lege et prophetis et psalmis hoc praedictum esset, siue
in eis testimoniis quae ipse adhibui siue in aliis, nequaquam
dixisset dominus: oportet adimpleri omnia quae scripta
sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de
me, ac deinde aperto eorum sensu, ut intellegerent scripturas,
doceret ea ipsa, quae de illo scripta sunt in lege et prophetis
et psalmis, eo modo ut diceret: quoniam sic scriptum
est et sic oportebat Christum pati et resurgere
tertia die, et praedicari in nomine eius paenitentiam
et remissionem peccatorum per omnes gentes,
incipientibus ab Hierusalem. non ego potuerim
in lege et prophetis et psalmis haec scripta cognoscere: ibi
tamen hoc esse scriptum ille dicit qui ueritas est. sed etsi
haec ibi scripta esse non diceret, procul dubio sufficeret christianis
quod Christus ipse dixisset, oportere praedicari in nomine
suo paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes
gentes, incipientibus ab Hierusalem. sed dubitantes discipulos
suos, quamuis conspecto et contrectato eius corpore, maiore
documento scripturarum uoluit confirmare, quam quod se ipse
uisibilem atque palpabilem mortalium sensibus admouebat.
teneamus ergo ecclesiam ex ore domini designatam, unde
coeptura et quo usque peruentura esset, coeptura scilicet ab
Hierusalem et peruentura in omnes gentes.