De civitate dei (4.5)

CAPUT V. De fugitiuis gladiatoribus, quorum potentia similis fuerit regiae dignitati.

Proinde omitto quaerere quales Romulus congregauerit,
quoniam multum eis consultum est, ut ex illa uita dato sibi
consortio ciuitatis poenas debitas cogitare desisterent, quarum
metus eos in maiora facinora propellebat, ut deinceps pacatiores
essent rebus humanis. Hoc dico, quod ipsum Romanum
imperium iam magnum multis gentibus subiugatis
ceterisque terribile acerbe sensit, grauiter timuit, non paruo
negotio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi
gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum
exercitum conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime
et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, [*] [*]

ut ex paruo et contemtibili latrocinio peruenirent ad regnum
tantis iam Romanis uiribus arcibusque metuendum. An quia
non diu fuerunt, ideo diuinitus negabuntur adiuti? Quasi uero
ipsa cuiuslibet hominis uita diuturna est. Isto ergo pacto
neminem di adiuuant ad regnandum, quoniam singuli quique
cito moriuntur, nec beneficium deputandum est, quod exiguo
tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique
in omnibus uice uaporis euanescit. Quid enim interest eorum,
qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui, quod
post eorum mortem Romanum tantum creuit imperium, cum
illi aput inferos causas suas agant? utrum bonas an malas,
ad rem praesentem non pertinet. Hoc autem de omnibus intellegendum
est, qui per ipsum imperium (quamuis decedentibus
succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur)
paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunt, actuum
suorum sarcinas baiulantes. Sin uero etiam ipsa breuissimi
temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt, non parum
adiuti sunt illi gladiatores: seruilis condicionis uincla ruperunt,
fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt,
oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum
Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus
insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis,
usi uoluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido
fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum
est, sublimes regnantesque uixerunt. Sed ad maiora ueniamus. [*]