De civitate dei (4.23)

CAPUT XXIII. De Felicitate, quam Romani, multorum ueneratores deorum, diu non coluerunt honore diuino, cum pro omnibus sola sufficeret.

Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum uera sunt
et Felicitas dea est, quur non ipsa una quae coleretur constituta
est, quae posset uniuersa conferre et conpendio facere
felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix
fiat? Quur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos
principes Lucullus aedem constituit? Quur ipse Romulus
felicem cupiens condere ciuitatem non huic templum potissimum
struxit nec propter aliquid dis ceteris supplicauit,
quando nihil deesset, si haec adesset? Nam et ipse nec prius
rex, nec ut putant postea deus fieret, si hanc deam propitiam
non haberet. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum,
Iouem, Martem, Picum, Faunum, Tiberinum, Herculem et si
quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum, Opem,
Solem, Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit,
inter quos etiam deam Cloacinam, Felicitate neglecta? Ut quid
Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta
turba uidere non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse
nouos Pauorem adque Pallorem propitiandos non introduceret,
si deam istam nosset aut coleret. Praesente quippe Felicitate
omnis pauor et pallor non propitiatus abscederet, sed pulsus
aufugeret.

Deinde quid est hoc, quod iam Romanum imperium longe
lateque crescebat, et adhuc nemo Felicitatem colebat? An ideo
grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi
esset uera felicitas, ubi uera non erat pietas? Pietas est
enim uerax ueri Dei cultus, non cultus falsorum tot deorum, [*]

quot daemoniorum. Sed et postea iam in deorum numerum
Felicitate suscepta magna bellorum ciuilium infelicitas subsecuta
est. An forte iuste est indignata Felicitas, quod et
tam sero et non ad honorem, sed ad contumeliam potius
inuitata est, ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pauor
et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum, sed
crimina colentium?

Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda
uisa est, quur non uel inlustrius ceteris colebatur? Quis enim
ferat, quod neque inter deos Consentes, quos dicunt in consilium
Iouis adhiberi, nec inter deos, quos selectos uocant,
Felicitas constituta eat? Templum aliquod ei fieret, quod et
loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Quur enim
non aliquid melius quam ipsi Ioui? Nam quae etiam Ioui
regnum nisi Felicitas dedit? si tamen cum regnaret felix fuit.
Et potior est felicitas regno. Nemo enim dubitat facile inueniri
hominem, qui se timeat fieri regem; nullus autem inuenitur, •
qui se nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel
quolibet modo eos posse consuli putant, de hac re consulerentur,
utrum uellent Felicitati loco cedere, si forte aliorum
aedibus uel altaribus iam fuisset locus occupatus, ubi aedes
maior adque sublimior Felicitati construeretur; etiam ipse
Iuppiter cederet, ut ipsum uerticem collis Capitolini Felicitas
potius obtineret. Non enim quispiam resisteret Felicitati, nisi,
quod fieri non potest, qui esse uellet infelix. Nullo modo
omnino, si consuleretur, faceret Iuppiter, quod ei fecerunt
tres di, Mars, Terminus et Iuuentas, qui maiori et regi \'suo
nullo modo cedere loco uoluerunt. Nam sicut habent eorum
litterae, cum rex Tarquinius Capitolium fabricari uellet eumque
locum, qui ei dignior aptiorque uidebatur, ab dis aliis cerneret [*]

praeoccupatum, non audens aliquid contra eorum facere arbitrium
et credens eos tanto numini suoque principi uoluntate cessuros,
quia multi erant illic, ubi Capitolium constitutum est. per
augurium quaesiuit, utrum concedere locum uellent Ioui; adque
ipsi inde cedere omnes uoluerunt praeter illos quos commemoraui,
Martem, Terminum, Iuuentatem; adque ideo Capitolium
ita constructum est, ut etiam isti tres intus essent tam obscuris
signis, ut hoc uix homines doctissimi scirent. Nullo modo
igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret, sicut a Termino,
Marte, Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant
Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat
Iouem. Aut si non cederent, non id contemtu eius facerent,
sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine
illa in locis propriis eminere.

Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta
discerent ciues, unde omnis boni uoti petendum esset auxilium,
ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine
derelicta coleretur una Felicitas, uni supplicaretur,
unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent,
quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa
peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab
aliquo deo nisi felicitatem uelit accipere uel quod ad felicitatem
existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate
cum quo homine sit (habet autem, si dea est): quae tandem
stultitia est ab aliquo eam deo petere, quam possis a se ipsa
inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam
\' loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur, Romani
ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant,
coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina [*] [*] [*]

pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime
constructum est, propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo
confluxit, ut uix inueniatur qui Summani nomen, quod audire
iam non potest, se saltem legisse meminerit. Si autem felicitas
dea non est, quoniam, quod uerum est, munus est Dei: ille
Deus quaeratur, qui eam dare possit, et falsorum deorum
multitudo noxia relinquatur, quam stultorum hominum multitudo
uana sectatur, Dei dona deos sibi faciens et ipsum, cuius
ea dona sunt, obstinatione superbae uoluntatis offendens. Sic
enim carere non potest infelicitate, qui tamquam deam felicitatem
colit et Deum datorem felicitatis relinquit, sicut carere
non potest fame, qui panem pictum lingit et ab homine, qui
uerum habet, non petit.