De civitate dei (3.7)

CAPUT VII. De euersione Ilii, quod dux Marii Fimbria excidit.

Certe enim ciuilibus iam bellis scatentibus quid miserum
commiserat Ilium, ut a Fimbria, Marianarum partium homine
pessimo, euerteretur, multo ferocius adque crudelius quam
olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi
captiuati saltem in seruitute uixerunt; porro autem Fimbria
prius edictum proposuit, ne cui parceretur, adque urbem [*] [*]

totam cunctosque in ea homines incendio concremauit. Hoc
meruit Ilium non a Graecis quos sua inritauerat iniquitate,
sed a Romanis quos sua calamitate propagauerat, dis illis
communibus ad haec repellenda nihil iuuantibus seu, quod
uerum est, nihil ualentibus. Numquid et tunc

Abscessere omnes adytis arisque relictis

Di,

quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes
ruinasque reparatum? Si autem abscesserant, causam requiro,
et oppidanorum quidem quanto inuenio meliorem, tanto deteriorem
deorum. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant,
ut Syllae seruarent integram ciuitatem; hinc eos iratus incendit
uel potius penitus extinxit. Adhuc autem meliorum partium
ciuilium Sylla dux fuit, adhuc armis rem publicam recuperare
moliebatur; horum bonorum initiorum nondum malos euentus
habuit. Quid ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt,
quid honestius, quid fidelius, quid Romana parentela dignius
quam meliori causae Romanorum ciuitatem seruare et contra
parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis
in quantum exitium uerterit, adtendant defensores deorum.
Deseruerint di adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint,
ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: quur et
postea deseruerunt eandem ciuitatem Romanis cognatam, non
rebellantem aduersus Romam nobilem filiam, sed iustioribus eius
partibus fidem constantissimam piissimamque seruantem, eamque
delendam reliquerunt non Graecorum uiris fortibus, sed uiro
spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat dis causa partium [*]
Syllanarum, cui seruantes urbem miseri portas clauserant:
quur eidem Syllae tanta bona promittebant et praenuntiabant?
An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium
defensores? Non ergo Ilium etiam tunc, ab eis cum
desereretur, euersum est. Nam daemones ad decipiendum
semper uigilantissimi, quod potuerunt, fecerunt. Euersis quippe
et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Mineruae
sub tanta ruina templi illius, ut scribit Liuius, integrum
stetisse perhibetur, non ut [diceretur]

Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,

ad eorum laudem, sed ne diceretur:

Excessere omnes adytis arisque relictis

Di,

ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt, non
unde probarentur potentes, sed unde praesentes conuincerentur.