De civitate dei (3.23)

Sed iam illa mala breuiter, quantum possumus, commemoremus,
quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt:
discordiae ciuiles uel potius inciuiles, nec iam seditiones, sed
etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis effusus est, ubi
partium studia non contionum dissensionibus uariisque uocibus
in alterutrum, sed plane iam ferro armisque saeuiebant; bella
socialia, bella seruilia, bella ciuilia quantum Romanum cruorem
fuderunt, quantam Italiae uastationem desertionemque fecerunt!
Namque antequam se aduersus Romam sociale Latium commoueret,
cuncta animalia humanis usibus subdita, canes equi,
asini boues, et quaeque alia pecora sub hominum dominio
fuerunt, subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis
tectis libera uagabantur et omnem non solum aliorum, uerum
etiam dominorum auersabantur accessum, non sine exitio uel
periculo audentis, si quis de proximo urgeret. Quanti mali
signum fuit, si hoc signum fuit, quod tantum malum fuit, si
etiam signum non fuit! Hoc si nostris temporibus accidisset,

rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur.