De civitate dei (2.21)

CAPUT XXI. . Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica.

Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam
ac flagitiosissimam dixit, nec curant isti quanta morum [*]

pessimorum ac flagitiosissimorum labe ac dedecore inpleatur, sed
tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non, ut
Sallustius narrat, pessimam ac flagitiosissimam factam, sed,
sicut Cicero disputat, iam tunc prorsus perisse et nullam
omnino remansisse rem publicam. Inducit enim Scipionem,
eum ipsum qui Carthaginem extinxerat, de re publica disputantem,
quando praesentiebatur ea corruptione, quam describit
Sallustius, iam iamque peritura. Eo quippe tempore disputatur,
quo iam unus Gracchorum occisus fuit, a quo scribit seditiones
graues coepisse Sallustius. Nam mortis eius fit in
eisdem libris commemoratio. Cum autem Scipio in secundi
libri fine dixisset, ut in fidibus aut tibiis adque cantu ipso
ac uocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis,
quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non
possunt. isque concentus ex dissimillimarum uocum moderatione
concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis
et mediis interiectis ordinibus, ut sonis, moderata ratione
ciuitatem consensu dissimillimorum concinere, et quae harmonia
a musicis dicitur in cantu, eam esse in ciuitate concordiam,
artissimum adque optimum omni in re publica uinculum
incolumitatis, eamque sine iustitia nullo pacto esse
posse,\' ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset,
quantum prodesset iustitia ciuitati quantumque obesset, si
afuisset, suscepit deinde Philus, unus eorum qui disputationi
aderant, et poposcit, ut haec ipsa quaestio diligentius [*] [*]
tractaretur ac de iustitia plura dicerentur, propter illud, quod iam
uulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse.
Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse
adsensus est Scipio responditque nihil esse, quod adhuc de
re publica dictum putaret, quo possent longius progredi, nisi
esset confirmatum non modo falsum esse illud, sine iniuria
non posse, sed hoc uerissimum esse, sine summa iustitia rem
publicam regi non posse. Cuius quaestionis explicatio cum
in diem consequentem dilata esset, in tertio libro magna conflictione
res acta est. Suscepit enim Philus ipse disputationem
eorum, qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam,
purgans praecipue, ne hoc ipse sentire crederetur, egitque
sedulo pro iniustitia contra iustitiam, ut hanc esse utilem rei
publicae, illam uero inutilem, ueri similibus rationibus et
exemplis uelut conaretur ostendere. Tum Laelius rogantibus
omnibus iustitiam defendere adgressus est adseruitque, quantum
potuit, nihil tam inimicum quam iniustitiam ciuitati
nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare [posse] rem
publicam.,

Qua quaestione, quantum satis uisum est, pertractata Scipio
ad intermissa reuertitur recolitque suam adque commendat
breuem rei publicae definitionem, qua dixerat eam esse rem
populi. Populum autem non omnem coetum multitudinis, sed
coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse
determinat. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis [*] [*]

utilitas, adque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse
rem publicam, id est rem populi, cum bene ac iuste geritur
siue ab uno rege siue a paucis optimatibus siue ab uniuerso
populo. Cum uero iniustus est rex, quem tyrannum more
Graeco appellauit, aut iniusti optimates, quorum consensum
dixit esse factionem, aut iniustus ipse populus, cui nomen
usitatum non repperit, nisi ut etiam ipsum tyrannum uocaret:
non iam uitiosam, sicut pridie fuerat disputatum, sed, sicut
ratio ex illis definitionibus conexa docuisset, omnino nullam
esse rem publicam, quoniam non esset res populi, cum
tyrannus eam factioue capesseret, nec ipse populus iam populus
esset, si esset iniustus, quoniam non esset multitudo
iuris consensu et utilitatis communione sociata, sicut populus
fuerat definitus.

Quando ergo res publica Romana talis erat, qualem illam
describit Sallustius, non iam pessima ac flagitiosissima, sicut
ipse ait, sed omnino nulla erat secundum istam rationem,
quam disputatio de re publica inter magnos eius tum principes
habita patefecit. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis
nec cuiusquam alterius, sed suo sermone loquens in principio
quinti libri commemorato prius Ennii poetae uersu, quo
dixerat:.
Moribus antiquis res stat Romana uirisque,
\'quem quidem ille uersum, inquit, uel breuitate uel ueritate
tamquam ex oraculo quodam mihi [ esse] effatus uidetur.
Nam neque uiri, nisi ita morata ciuitas fuisset, neque mores.
nisi hi uiri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere
potuissent tantam et tam iuste longe lateque imperantem [*]

rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse
patrius praestantes uiros adhibebat, et ueterem morem ac
maiorum instituta retinebant excellentes uiri. Nostra uero
aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam,
sed euanescentem uetustate, non modo eam coloribus isdem
quibus fuerat renouare neglexit, sed ne id quidem curauit,
ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta seruaret.
Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem
stare Romanam, quos ita obliuione obsoletos uidemus, ut non
modo non colantur, sed iam ignorentur? Nam de uiris quid
dicam? Mores enim ipsi interierunt uirorum penuria, cuius
tanti mali non modo reddenda ratio nobis, sed etiam tamquam
reis capitis quodam modo dicenda causa est. Nostris enim
uitiis, non casu aliquo, rem publicam uerbo retinemus, re
ipsa uero iam pridem amisimus.\'

Haec Cicero fatebatur, longe quidem post mortem Africani,
quem in suis libris fecit de re publica disputare, adhuc tamen
ante aduentum Christi; quae si diffamata et praeualescente
religione Christiana sentirentur adque dicerentur, quis non
istorum ea Christianis inputanda esse censeret? Quam ob
rem quur non curarunt di eorum, ne tunc periret adque
amitteretur illa res publica, quam Cicero longe, antequam
Christus in carne uenisset, tam lugubriter deplorat amissam?
Viderint laudatores eius etiam illis antiquis uiris et moribus
qualis fuerit, utrum in ea uiguerit uera iustitia an forte nec
tunc fuerit uiua moribus, sed picta coloribus; quod et ipse
Cicero nesciens, cum eam praeferret, expressit. Sed alias, si
Deus uoluerit, hoc uidebimus. Enitar enim suo loco, ut [*] [*]

ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis, quibus quid
sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breuiter
posuit (adtestantibus etiam multis siue ipsius siue eorum
quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis), numquam
illam fuisse rem publicam, quia numquam in ea fuerit uera
iustitia. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo
modo quodam res publica fuit, et melius ab antiquioribus
Romanis quam a posterioribus administrata est; uera autem
iustitia non est nisi in ea re publica, cuius conditor rectorque
Christus est, si et ipsam rem publicam placet dicere, quoniam
eam rem populi esse negare non possumus. Si autem hoc
nomen, quod alibi aliterque uulgatum est, ab usu nostrae
locutionis est forte remotius, in ea certe ciuitate est uera
iustitia, de qua scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt
de te, ciuitas Dei.