De civitate dei (2.18)

CAPUT XVIII. Quae de moribus Romanorum aut metu conpressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia.

Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius
adhibebo, qui cum in laude Romanorum dixisset, unde nobis [*]

iste sermo ortus est: \'lus bonumque aput eos non legibus
magis quam natura ualebat\', praedicans illud tempus, quo
expulsis regibus incredibiliter ciuitas breui aetatis spatio plurimum
creuit, idem tamen in primo historiae suae libro adque
ipso eius exordio fatetur etiam tunc, cum ad consules a regibus
esset translata res publica, post paruum interuallum iniurias
ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque
in Urbe dissensiones fuisse. Nam cum optimis moribus et
maxima concordia populum Romanum inter secundum et
postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque
huius boni non amorem iustitiae, sed stante Carthagine
metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad
reprimendam nequitiam seruandosque istos mores optimos, ut
metu uitia cohiberentur, Carthaginem nolebat euerti): continuo
subiecit idem Sallustius et ait: (At discordia et auaritia adque
ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis
excidium maxime aucta sunt\', ut intellegeremus etiam
ante oriri solere et augeri: Unde subnectens quur hoc dixerit:
*Nam iniuriae, inquit, ualidiorum et ob eas discessio plebis
a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio,
neque amplius quam regibus exactis, dum metus a
Tarquinio et bellum graue cum Etruria positum est, aequo
et modesto iure agitatum.\' Vides quem ad modum etiam illo
breui tempore, ut regibus exactis, id est eiectis, aliquantum
aequo et modesto iure ageretur, metum dixit fuisse causam, [*] [*] [*]
quoniam metuebatur bellum, quod rex Tarquinius regno adque
Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. Adtende
itaque quid deinde contexat: \'Dein, inquit, seruili imperio
patres plebem exercere, de uita adque tergo regio more
consulere, agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio
agere. Quibus saeuitiis et maxime faenore obpressa plebes cum
adsiduis bellis tributum et militiam simul toleraret, armata
montem sacrum adque Auentinum insedit, tumque tribunos
plebis et alia iura sibi parauit. Discordiarum et certaminis
utrimque finis fuit secundum Punicum bellum.) Cernis ex quo
tempore, id est paruo interuallo post reges exactos, quales
Romani fuerint, de quibus ait: (Ius bonumque aput eos non
legibus magis quam natura ualebat.\'

Porro si illa tempora talia reperiuntur, quibus pulcherrima
adque optima fuisse praedicatur Romana res publica, quid
iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur,
cum (paulatim mutata, ut eiusdem historici uerbis utar, ex
pulcherrima adque optima pessima ac flagitiosissima facta est,\'
post Carthaginis uidelicet, ut commemorauit, excidium? Quae
tempora ipse Sallustius quem ad modum breuiter recolat et
describat, in eius historia legi potest; quantis malis morum,
quae secundis rebus exorta sunt, usque ad bella ciuilia demonstret
esse peruentum. (Ex quo tempore, ut ait, maiorum mores
non paulatim ut antea, sed torrentis modo praecipitati, adeo
iuuentus luxu adque auaritia corrupta, ut merito dicatur [*] [*]

genitos esse, qui neque ipsi habere possent res familiares
neque alios pati.\' Dicit deinde plura Sallustius de Syllae uitiis
ceteraque foeditate rei publicae, et alii scriptores in haec
consentiunt, quamuis eloquio multum inpari.

Cernis tamen, ut opinor, et quisquis aduerterit, facillime
perspicit, conluuie morum pessimorum quo illa ciuitas prolapsa
fuerit ante nostri superni regis aduentum. Haec enim gesta
sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere
coepisset, uerum etiam antequam de uirgine natus esset. Cum
igitur tot et tanta mala temporum illorum uel tolerabiliora
superius, uel post euersam Carthaginem intoleranda et horrenda
dis suis inputare non audeant, opiniones humanis mentibus,
unde talia uitia siluescerent, astutia maligna inserentibus:
quur mala praesentia Christo inputant, qui doctrina saluberrima
et falsos ac fallaces deos coli uetat et istas hominum
noxias flagitiosasque cupiditates diuina auctoritate detestans
adque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo
ubique familiam suam sensim subtrahit, qua condat aeternam
et non plausu uanitatis, sed iudicio ueritatis gloriosissimam
ciuitatem?