De civitate dei (1.15)

CAPUT XV. De Regulo, in quo captiuitatis ob religionem etiam sponte tolerandae extat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit.

Habent tamen isti de captiuitate religionis causa etiam
sponte toleranda et in suis praeclaris uiris nobilissimum
exemplum. M. Regulus, imperator populi Romani, captiuus [*] [*]

aput Carthaginienses fuit. Qui cum sibi mallent a Romanis
suos reddi quam eorum tenere captiuos, ad hoc inpetrandum
etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam
miserunt, prius iuratione constrictum, si quod uolebant minime
peregisset, rediturum esse Carthaginem. Perrexit ille adque
in senatu contraria persuasit, quoniam non arbitrabatur utile
esse Romanae rei publicae mutare captiuos. Nec post hanc
persuasionem a suis ad hostes redire conpulsus est, sed quia
iurauerat, id sponte conpleuit. At illi eum excogitatis adque
horrendis cruciatibus necauerunt. Inclusum quippe angusto
ligno, ubi stare cogeretur, clauisque acutissimis undique confixo,
ut se in nullam eius partem sine poenis atrocissimis
inclinaret, etiam uigilando peremerunt. Merito certe laudant
uirtutem tam magna infelicitate maiorem. Et per deos ille
iurauerat, quorum cultu prohibito has generi humano clades
isti opinantur infligi. Qui ergo propterea colebantur, ut istam
uitam prosperam redderent, si uerum iuranti has inrogari poenas
seu uoluerunt seu permiserunt, quid periuro grauius irati facere
potuerunt? Sed quur non ratiocinationem meam potius ad
utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit, ut propter
iuris iurandi fidem nec maneret in patria, nec inde quolibet
ire, sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret.
Hoc si huic uitae utile existimabat, cuius tam horrendum
exitum meruit, procul dubio fallebatur. Suo quippe docuit
exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis
prodesse cultoribus, quando quidem ille eorum deditus cultui
et uictus et captiuus abductus et, quia noluit aliter quam per [*]
eos iurauerat facere, nouo ac prius inaudito nimiumque hon\'ibili
supplicii genere cruciatus extinctus est. Si autem deorum
cultus post hanc uitam uelut mercedem reddit felicitatem,
quur calumniantur temporibus Christianis, ideo dicentes Urbi
accidisse illam calamitatem, quia deos suos colere destitit,
cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri,
quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam ueritatem
tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur, ut
contendere audeat uniuersam ciuitatem deos colentem infelicem
esse non posse, unum uero hominem posse, quod uidelicet
potentia deorum suorum multos potius sit idonea conseruare
quam singulos, cum multitudo constet ex singulis.

Si autem dicunt M. Regulum etiam in illa captiuitate illisque
cruciatibus corporis animi uirtute beatum esse potuisse,
uirtus potius uera quaeratur, qua beata esse possit et ciuitas.
Neque enim aliunde beata ciuitas, aliunde homo, cum aliud
ciuitas non sit quam concors hominum multitudo. Quam ob
rem nondum interim disputo, qualis in Regulo uirtus fuerit:
sufficit nunc, quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri
non propter corporis bona uel earum rerum, quae extrinsecus
homini accidunt, colendos deos, quando quidem ille carere
his omnibus maluit quam deos per quos iurauit offendere.
Sed quid faciamus hominibus, qui gloriantur se talem habuisse
ciuem, qualem timent habere ciuitatem? Quod si non timent,
tale ergo aliquid, quale accidit Regulo, etiam ciuitati tam
diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur
et Christianis temporibus non calumnientur. Verum quia de
illis Christianis orta quaestio est, qui etiam captiuati sunt, [*]

hoc intueantur et taceant, qui saluberrimae religioni hinc inpudenter
adque inprudenter inludunt, quia, si dis eorum probro
non fuit, quod adtentissimus cultor illorum, dum eis iuris
iurandi fidem seruaret, patria caruit, cum aliam non haberet,
captiuusque aput hostes per longam mortem supplicio nouae
crudelitatis occisus est, multo minus nomen criminandum est
Christianum in captiuitate sacratorum suorum, qui supernam
patriam ueraci fide expectantes etiam in suis sedibus peregrinos
se esse nouerunt.