Arnobii adversus nationes Libri VII (7.38-7.39)

Sed si dii immortales nequeunt, inquit, irasci neque ullis animorum
adfectibus eorum quatitur concutiturque natura, quid
historiae sibi uolunt, quid annales, quorum in conscriptionibus
legimus nonnullis offensionibus deos motos pestilentias, sterilitates
ac frugum inopias aliaque intulisse ciuitatibus nationibusque
discrimina eosque rursus sacrorum satisfactione placatos
indignationum posuisse feruores et in habitum laetiorem statum
caeli tempestatumque mutasse? quid terrarum fremitus, quid
motus, quos esse accepimus factos, quod essent acti per indiligentiam
ludi nec ad suam formam condicionemque curati,
instauratis his tamen et curiosa obseruatione repetitis superorum
conquieuisse terrores et ad hominum curam familiaritatemque
reuocatos? quotiens, uatum iussis haruspicumque responsis
postquam diuina res facta est et ex gentibus

transmarinis
acciti dii quidam delubraque his facta et in altioribus
columnis signa quaedam et simulacra sunt constituta, et inminentium
auersi sunt periculorum metus et grauissimi hostes
pulsi et amplificata res publica est et uictoriarum frequentibus
gaudiis et prouinciarum possessione conplurium? quod utique
non fieret, si sacrificia, si ludos ceterosque aspernarentur dii
cultus neque se honorari eorum procurationibus ducerent. si
ergo his datis calor omnis numinum indignatioque frigescunt
uertunturque in prospera ea quae uidebantur adferre terrores:
manifestum est haec omnia non sine caelitum fieri uoluntate,
et quod ea tribuantur a nobis, inaniter et cum tota inperitia
reprehendi.

uentum est ergo, dum loquimur, ad ipsum articulum
causae, uentum rei ad cardinem, uentum ueram atque
ad iustissimam quaestionem, in quam conuenit ut [*] [*]

debeamus inspicere formidine superstitionis amota et gratificatione
deposita, utrumne hi dii sint quos saeuire adseueratis offensos
reddique sacrificiis mites an sint longe aliud et ab huius m
debeant et nominis et potentiae segregari. non enim imus
infitias, in annalium scriptis contineri haec omnia quae sunt
a uobis in oppositions prolata: nam et ipsi pro modulo ingeniique
pro captu et legimus et esse positum scimus, ludis
quondam ipsis circensibus, qui Ioui maximo fierent, patremfamilias
quendam, antequam inciperent res agi, seruum pessime
meritum per circi aream mediam transduxisse caesum uirgis
et ex more multasse post patibuli poena. ludis dein terminatis
profligatisque curriculis non multi post temporis spatium
ciuitatem occepisse pestilentia uastari, cumque dies adderet
malum malo grauius, cateruatim et populus interiret, rusticulo
cuidam sorte humilitatis obscuro Iouem per insomnium dixisse,
uti ad consules uaderet, praesulem sibi displicuisse monstraret,
posse melius fieri ciuitati, si ludis sua religio redderetur et ex
integro rursus curiosa obseruatione procederent. quod cum
ille facere minime curasset, uel quod esse uanum suspicaretur
insomnium nullamque habiturum apud audituros fidem uel
quod ingenitae humilitatis memor potestatis tantae fugeret et
formidaret accessum, cunctatori redditum inimicum Iouem filiorum
obitus inrogauisse pro poena. mox cum et ipsi proprium
minaretur interitum, ni praesulis pergeret nuntius inprobati,
obeundi formidine territatum, cum iam et ipse contactus
pestilentiae flagraret incendio, de sententia propinquorum perlatum
ad curiam patrum insomnique exposita uisione flammas
euolauisse contagii: ludorum deinde instauratione decreta et
spectaculis adhibitam grauem curam et priorem populo redditam
sanitatem. [*] [*]