L. Annei Senecae, Romani Senatoris ac Philosophi Clarissimi, Libri Duo De Clementia, ad Neronem Caesarem: Io. Calvini Noviodunaei Commentariis Illustrati. Parisiis apud Ludovicum Cyaneum. (1.7)

Quoniam deorum feci mentionem, optime hoc exemplum principi constituam, ad quod formetur, ut se talem esse civibus, quales sibi deos, velit. Expedit ergo habere inexorabilia peccatis atque erroribus numina? expedit

usque ad ultimam infesta perniciem? Et quis regum erit tutus, cuius non membra aruspices colligant? Quod si dit placabiles sunt, et aeque delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto aequius est hominem hominibus praepositum, miti animo exercere imperium? et cogi-tare, utrum mundi status gratior oculis pulchriorque sit sereno et puro die, an quum fragoribus crebris omnia quatiuntur, et ignes hinc atque illinc micant? Atqui non alia facies est quieti moderatique imperii quam sereni coeli et nitentis. Crudele regnum, turbidum, tenebrisque obscurum est, inter trementes, et ad repentinum sonitum expavescentes, nec eo quidem qui omnia conturbat inconcusso. Facilius privatis ignoscitur pertinaciter se vindicantibus. Possunt enim laedi, dolorque eorum ab iniuria venit. Timent praeterea contemptum: et non retulisse laedentibus gratiam, infirmitas videtur, non clementia. At cui ultio in facili est, is omissa ea, certam laudem mansuetudinis consequitur: humili loco positis exserere manum, litigare, in rixam procurrere, liberius est. Leves inter paria ictus sunt. Regi vociferatio quoque, verborumque intemperantia, non ex maiestate est. Ne videatur ex abrupto transire ad hanc similitudinem, connectit cum prioribus. Quum enim dixisset nihil esse principi tam magnificum, quam quum deorum exemplo improbos tolerat, ac in numerum relinquit, ubi alterum est exsequutus de iis ad tempus tolerandis, qui civitatis supplent numerum, nunc ad deorum mentionem revertitur. Admonet igitur principem legis naturalis, ut sit subditis suis talis, quales sibi esse deos velit: qui sibi rursum dominantur, ut ipse hominibus imperat. Quod si deorum indulgentia vivit ac spirat, cur non homo potius hominibus propitius erit et exorabilis? Sic Ovidius ad Augustum lib. Tristium II.:

Si quoties peccant, homines, sua fulmina mittat

Iuppiter, exiguo tempore inermis erit.

Nunc ubi detonuit strepituque exterruit orbem,

Purum discussis aera reddit aquis.

51

Iure igitur genitorque deum, rectorque vocatur;

Iure capax mundus nil Iove maius habet.

Tu quoque quum patriae rector dicare paterque,

Utere more dei numen habentis idem.

Hoc tamen interest, quod ille Augusto adulatur, hic philosophice praecipit. Plutarchus quoque de sera numinis vindicta: Quum deum optimum maximum, qui neminem timet, nullius rei indiget, qui nulla poenitentia duci potest, vindictam tamen suspendere cernamus, debitumque sceleribus exspectare tempus, nos quoque illum imitari, ac placidos reddi oportet, mansuetudinemque ac tolerantiam, divinam virtutis censere particulam. Vide ut idem exemplum varie accommodant.

Quis regum erit tutus, cuius non membra aruspices] Si regum delicta dii severe persequantur, quis regum est qui non in horas identidem peccet? Quid igitur spei reliquum est, quam ut aruspices ad deos consulendos mittant in certissimum ac praesentissimum mortis nuncium? Eant nunc reges, et impe-ratores, suorum delicta crudeliter ulciscantur: sed agnoscant esse deos, qui sua scelera ad eandem amussim possint exigere. Loquitur autem Seneca iuxta ethnicorum principum superstitionem: qui in extis pecudum salutem suam repositam putabant, et aruspices cum diis in consilium mittebant de vita fortunisque suis: quum tamen nihil fuerit unquam vanius eo hominum genere: in quorum vanitatem lusit Cato salsissimo scommate. Mirari enim se aiebat, quod non rideret aruspex, aruspicem quum vidisset.

Quanto aequius est] Argumentum a minori. Dii in dandam hominibus venium faciles, cur non magis homines hominibus? seu quia id debent communi naturae, seu quod eandem quoque facilitatem ulciscendis suis peccatis desiderant.

Et cogitare, utrum mundi status] Aliud ex alio derivatur. Poetae enim suo Iovi fulmina attribuunt, quasi tela iracundiae: quae aerem ex liquido puroque turbidum ac nubilum reddunt, motu ac terrore mundum concutiunt. Sic rex instar terreni Iovis, quum irascitur, fulgurat ac fulminat: nulla quies, nulla serenitas.

Fragoribus crebris] Id est strepitu tonitrui: qui unde oriatur, reperies apud Aristotelem libro Meteororum III. cap. 6., apud Ciceronem libro II. de Divinat., Senecam libro II. Quaest. natur., Plinium libro II. cap. 20., Plutarchum in Placitis philosoph.

Et ignes] Id est fulgurationes.

Atqui non alia facies] Cur enim frontem non exporrigat totum imperium, ubi sol ille oculus mundi pure renidet? Non enim privata est principis laetitia; secum omnia exhilarat. Bene ergo aequiparatur aeris serenitati ad quam hominum animi serenantur et explicantur.

Facies] Quod Graecis nunc schema,

nunc πρόσωπον dicitur. Synesius ἑαλωκυίας πόλεως σχῆμα. Cicero Epist. V.: Quanquam πρόσωπον πόλεως amisimus. Facies enim non solum in hominum corporibus, sed in re qualibet accipitur pro specie. Ovidius primo Tristium:

Haec facies Troiae, quum caperetur, erat.

Vergilius I. Georgicon:

Tam multae scelerum facies.

Vide Gellium, et Nonium Marcellum.

Crudele regnum, turbidum] Sunt enim densis tenebris obvoluti, quibus semper obversantur prae oculis flagella, cruces, secures, et mille tormentorum atque suppliciorum genera: ad omnes minas quasi stupidi et obstupefacti horrent, non aliter quam tonitru perculsi.

Facilius privatis ignoscitur] Si quis obiecerit, at vero regis quisque intra se animum habet, nec est aliquis qui se impune laedi velit, omnes se pertinaciter vindicant, non modo secundae sortis homines, sed humillimi quoque, ac despicatissimi: respondet

quatuor esse causas, cur talibus ignoscatur acrius se vindicantibus, quae singulae suis locis observabuntur.

Possunt enim laedi] Prima causa est: non nisi morsi remordent; reddunt idem quod passi sunt. Patiuntur autem gravissimas offensas et contumelias, quas ob fortunae mediocritatem propulsare nequeunt.

Timent praeterea contemptum] Bene Terentius:

Omnes quibus res sunt minus secundae, sunt nescio quo modo magis

Suspiciosi: ad contumeliam omnia accipiunt magis:

Propter suam impotentiam se semper credunt negligi.

Est igitur secunda ratio, cur adeo sint animosi ad vindictam, quia se laedi putant quum tanguntur: et hoc quoque in contumeliam suam trahunt, non suppetere ad nocendum vires.

Qui nolunt occidere quenquam,

Posse volunt,

inquit Iuvenalis. Quintilianus lib. II.: Statura breves in digitos eriguntur, et plura infirmi minantur.

Non retulisse laedentibus gratiam] Non mirum est si iniurias suas non adeo facile condonant plebeii et contempti homines, quoniam id illis vitio datur, quod potentioribus laus est. Si enim quis corum vindictam remiserit, in vulgus nihilominus rumor erit, voluit ulcisci, sed non potuit. Referre vero gratiam, ironice pro eo quod est iniuriam rependere, seu, ut dicit Curtius, vicem reddere. Terentius in Eunucho:

Inveniam pol hodie parem ubi ei referam gratiam.

Ibidem:

Quid? quid venire in mentem nunc mihi possit?

Quidnam? qui referam huic sacrilego gratiam,

Qui hunc supposuit nobis?

Eadem ratione dixit Coelius deferre munusculum. Nemini hoc deferre munusculum maluit, quam suo accusatori. Item: Aperte cum quibusdam loquutum cum L. Domitio homine, ut nunc est, mihi inimicissimo deliberare, velle hoc munusculum deferre. Etsi Servius grates τῶν μέσων esse tradit in II. commentar. Aeneidos Vergilii:

53

Di, si qua est coelo pietas quae talia curet,

Persolvant grates dignas, et praemia reddant

Debita, qui nati coram me cernere lethum

Fecisti, et patrios foedasti sanguine vultus.

At cui ultio in facili] Ii sunt qui vindicta debent abstinere, qui ex eo quod abstinent, certam laudem consequuntur, nec facilius ideo in posterum laedentur, quia semel impune laesi sunt. Ultio in facili, id est facilis, prompta, parata. Honesta est loquutio. Ovidius in I. de Arte:

Quod petis, ex facili, si volet illa, feres.

Seneca lib. III. de Beneficiis: Beneficium ex facili largitus est. Valerius lib. IV.: Proni studii certiusindicium est supra vires niti, quam viribus ex facili uti. Livius lib. III.: Quum exitus haud in facili esset, compulsos in cavas valles circumveniunt. Quintilianus lib IX.: Interim augemus crimina quae ex facili possumus aut diluere, aut negare.

Humili loco positis] Si obscuri et ignobiles inter se rixantur, ac se mutuo conviciis maledictisque proscindunt, nihil novum. Est enim eis solenne, rixari ac iurgari: post ubi se clamoribus satis ad ravim exercuerunt, tandem ad manus venire, et litem decidere pugnis et calcibus: estque vulgare proverbium, post verba verbera. Rex vero si in morem popularium vociferetur, ac depugnet unguibus et pugnis, nonne multum detrahet ex sua maiestate? Nota hanc esse tertium rationem.