L. Annei Senecae, Romani Senatoris ac Philosophi Clarissimi, Libri Duo De Clementia, ad Neronem Caesarem: Io. Calvini Noviodunaei Commentariis Illustrati. Parisiis apud Ludovicum Cyaneum. (1.6)

Cogitate, in hac civitate, in qua turba per latissima itinera sine intermissione defluens eliditur, quoties aliquid obstitit, quod cursum eius, velut torrentis rapidi, moraretur, in qua tribus eodem tempore theatris viae postulantur, in qua consumitur quidquid terris omnibus aratur: quanta solitudo et vastitas futura sit, si nihil relinquitur,

nisi quod iudex severus absolverit. Quotusquisque ex quaestoribus est, qui non ea ipsa lege teneatur, qua quaeritur? Quotusquisque accusator vacat culpa? Et nescio an nemo ad dandam veniam difficilior est, quam qui illam petere saepius meruit. Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinato, alii forte impulsi, aut aliena nequitia ablati: alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus, et innocentiam inviti ac renitentes perdidimus. Nec delinquimus tantum, sed usque ad extremum aevi delinquimus. Etiam si quis tam bene purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit. Nunc per descriptionem ostendit Seneca, quam sit principi necessarium quosdam in numerum relinquere, et ad tempus tolerare. Si quis enim ad vivum resecare velit strumas et vomicas civitatis, bonam partem exhauriat oportet. Quod ut facilius percipiat lector, proponat sibi argumentum in hanc formam: Hanc legem debent in primis servare magistratus, ut neminem laedant. Quod si laesus quispiam fuerit, secundum est ne plures laedantur: atque ideo tollitur e medio is qui laesit, quia pluris est universam multitudinem servare, quam unum aut alterum. Hunc finem et hunc scopum habent poenae publicae. Qui autem magistratus summo iure animadvertunt in noxios, tollunt maiorem numerum quam relinquunt. Non ergo statuunt poenis legitimum finem. Quod autem in hoc contextu dixi esse descriptionem, sic Cicero eam appellat libro Rhetoricorum quarto, quae graece dicitur ἐνάργεια, id est perspicuitas et evidentia, quae rerum imagines concipit, ut hic Seneca populosam civitatem quasi oculis repraesentat. Exempla sunt apud Quintilianum lib. VIII.

In qua turba] Si liberam adhuc et stantem rempublicam cum ea componamus, quae sub imperio Caesarum fuit, in immensum et paene extra fidem crevit numerus. Nam census quem stante libertate maximum fuisse lego, fuit C. Lentulo et L. Gellio Censoribus, in quo censa sunt civium capita CCCCL millia. Verum post Actiacum triumphum autor est Eusebius censu acto inventa esse quadragies semel centena et septuaginta millia civium, in altero vero censu quem Augustus egit cum Tiberio filio adoptivo, inventa esse ter et nonagies centena et septuaginta millia. Ultimo vero censuacto, qui Neronis imperio

proximus fuit, censa sunt civium LXIX. centena. c. quadraginta quatuor millia.

Quanta solitudo] Sensus est: vides urbem tanta multitudine affluentem, et suorum civium vix capacem? Si quis tamen iudex apud quem nec sordes valeant, nec gratia, nec aequi bonique ratio, denique qualis ille, qui scopulus reorum appellatus est, omnes in reos recipiat, vix millesimus quisque ultimi supplicii sententiam effugiet in tot hominum millibus. Aut igitur ignoscendum, aut non imperandum.

Quotusquisque ex quaestoribus] Unum est hominum genus quod omni vitio purgatum esse debeat, qui scilicet praesunt moribus, et aliorum vitia corrigunt. Hoc genus tamen homines iniquissimi sunt nobis iudices, aequi sibi: et hoc nescio quomodo accidit, ut quae aliis aegre aut nullo modo permittunt, sibi facile indulgeant. Seneca de Ira II.: Aliena vitia in oculis habemus: a tergo nostra sunt. Nihil alienae luxuriae ignoscit, qui suae nihil negavit. Et homicidae tyrannus irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars hominum est, quae non peccatis irascitur, sed peccantibus. Ubi etiam alludit ad manticam Aesopi. Seneca Tragicus in Agamemnone:

Ignota sunt tibi iura regnorum haud nova:

Nobis maligni iudices, aequi sibi.

Id esse regni maximum pignus putant,

Si quidquid aliis non licet, solis licet.

Iuvenalis Satyra VIII.:

Mitte ostia, Caesar,

Mitte, sed in magna legatum quaere popina:

Invenies aliquo cum percussore iacentem

Permixtum nautis et furibus aut fugitivis

Inter carnifices.

Et paulo post:

At vos Troiugenae vobis ignoscitis, et quae

Turpia Cerdoni, Volusos Brutosque decebunt.

Porro quum multa quaestorum genera fuerint apud Romanos, quaestores hic accipe rerum capitalium, qui et quaestores parricidii, praesunt exercendis quaestionibus criminalibus: ut Asconius testatur secundo commentario Verrinarum, et Servius in VI. Aeneidos. Sic confundunt scriptores quidam non contemnendae eruditionis: ego tamen existimo latum esse discrimen. Prius de quaestoribus parricidii videamus, quem magistratum fuisse antiquae originis tradunt Fenestella et Iurisconsultus Pomponius in L. II. ff. de origine iuris. Varro libro IV. De lingua latina de hisdem loquitur, in quorum lotum successisse triumviros capitales affirmat. Addunt Fenestella et Pomponius solitos constitui a populo: quod iniussu populi non liceret in civem romanum animadvertere. Habemus ergo huiusmodimagistratus fuisse ordinarios, et creatos a populo, quorum vices postea cesserunt triumviris.At vero quaestor cuius Asconius meminit, qui et quaesitor, et iudex quaestionis appellatur a Cicerone, intelligitur Praetor urbanus, cui demandabatur eadem sorte cura publicorum iudiciorum, qua sortiebatur urbanam provinciam. Cicero in Praetura urbana: Ecce autem illis ipsis diebus quum praetores designati sortirentur, et Marcello obtigisset ut is de pecuniis repetundis quaereret, nunciatur mihi tantam gratulationem isti esse factam, ut is quoque domum pueros mitteret qui uxori suae renunciarent. Deinde subiicit: Duo igitur consules et quaesitor erunt ex illius voluntate. Autor est etiam Plutarchus Licinium Macrum reum peculatus actum esse apud Ciceronem praetorem, et omnibus iudicum sententiis damnatum. Hinc apud autores praetoris nomen pro quaesitore saepe ponitur. Cicero Verrina secunda: Quamobrem vero se confidat aliquid proficere posse hoc Glabrione praetore, et hoc consilio, intelligere non possum. Iuvenalis:

Prima est haec ultio, quod se

Iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis

Gratia fallacis praetoris vicerit urnam.

Paedianus in Orationem pro Scauro: Postulatus apud Marcum Catonem praetorem repetundarum, ut in actis scriptum est. Idem in orationem pro Cornelio: Iudicium id exercuit Q. Gallus praetor. Illud etiam addendum, quum extra ordinem decernebatur quaestio, fuisse creatos ad id quaestores suffragio populi, quemadmodum Cn. Domitius Aenobarbus in causa Milonis comitiis creatus est, ubi extra ordinem de homicidio quaerebatur.

Eadem lege teneatur, qua quaeritur] Dicimus enim quaeri lege Iulia maiestatis, lege Iulia de adulteriis, lege Cornelia de sicariis, lege Pompeia de parricidiis, et similibus, eumque teneri legibus, qui sit convictus laesae maiestatis, adulter, aut parricida, aut uno ex capite legis Corneliae.

Quotusquisque accusator vacat culpa] Cicero actione quinta in Verrem: Omnes qui alterum, iudices, nullis impulsi inimicitiis, nulla privatim laesi iniuria, nullo praemio adducti in iudicium reipublicae causa vocant, providere debent non solum quid oneris in praesenti tollant, sed etiam quantum in omnem vitam negotium suscipere conentur. Legem enim sibi ipsi indicunt innocentiae, continentiae, virtutumque omnium, qui ab altero rationem vitae reposcunt. Ibidem: Omnia postremo quae vindicaris in alterum, tibi ipsi vehementer fugienda sunt. Etenim non modo accusator, sed ne obiurgator quidem ferendus est is qui quod in altero vitium reprehendit, in eo ipse reprehenditur. Si igitur accusator et iudex in eadem scelera prolabuntur, quae alter

ad poenam defert, alter poena afficit, quid de aliis sperandum?

Peccavimus omnes] Iam non de iudicibus tantum aut accusatoribus pronunciat: sed ostendit irrogandas poenas esse omnibus si vindicanda sunt omnium peccata, nec finem poenis faciendum, donec se quoque iudex ultimo supplicio addixerit. Idem Seneca libro secundo de Ira: Hoc scito, tantundem esse vitiorum, quantum hominum. Et Horatius in epistolis:

Nam vitiis nemo sine nascitur: optimus ille,

Qui minimis urgetur.

Licet non omnium delicta paria sint aut similia, omnes tamen peccavimus. Alii destinata malitia, alii inconstantia, alii gravius, alii levius. Seneca libro quarto de Beneficiis: Omnia in omnibus vitia sunt, sed non omnia exstant in singulis. Idem in III. de Ira: Omnes inconsulti et improvidi sumus. Omnes incerti, queruli, ambitiosi. Quid levioribus verbis ulcus publicum abscondo? Omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprehenditur, id unusquisque in suo sinu inveniet. Placidiores itaque invicem simus: mali inter malos vivimus. Una res potest facere quietos, mutuae facilitatis conventio.

Ex destinato] Id est de industria, de composito, data opera, dedita opera, sive, ut Plautus loquitur, ob industriam, quod vulgo dicitur de proposito deliberato. Suetonius in Caligula: Militiam neque semel attigit, neque ex destinato. Seneca lib. VI. de Beneficiis: Non enim profuisse te mihi oportet ut obliger: sed ex destinato profuisse. Tranquillus in Iulio praepositionem omisit: Praemia non tantum destinato, sed ex occasione sumebat. Adverbium est. Sic antiqui composito, quod dicimus: de composito. Vergilius Aeneidos II.:

Composito rupit vocem, et me destinat arae.

Sic ex insperato, et insperato, sine praepositione, utrumque apud Livium, eiusdem rationis est, ut diximus dedita opera. Observavi tamen apud Ciceronem lib. II. ad Atticum, dedita opera positum pro expresse, ut vulgus loquitur. Quare ad illud, inquit, redeo. Cura ut eius rei causa, dedita opere mittas aliquem etc. Coelius libro sexto Epistolarum: Data opera paravi qui sic persequeretur omnia etc.