De Pudicitia (6-10)

Plane, si ostendas, de quibus patrociniis exemplorum
praeceptorumque caelestium soli moechiae et in ea fornicationi
quoque ianuam paenitentiae expandas, ad hanc iam lineam
dimicabit nostra congressio. praescribam tamen tibi formam
necesse est, ne ad uetera manum emittas, ne in terga respicias.
uetera enim transierunt secundum Esaiam, et nouata
est iam nouatio secundum Hieremiam, et obliti posteriorum
in priora porrigimur secundum apostolum, et lex et prophetae
usque ad Iohannem secundum dominum. nam et si cum maxime
a lege coepimus demonstrando moechiam, merito ab eo
statu legis, quem Christus non dissoluit, sed impleuit. onera
enim legis usque ad Iohannem, non remedia. operum iuga
reiecta sunt, non disciplinarum. libertas in Christo non fecit
innocentiae iniuriam. manet lex tota pietatis sanctitatis humanitatis
ueritatis castitatis iustitiae misericordiae beneuolentiae
-pudicitiae. in qua lege beatus uir qui meditabitur die
ac nocte. de qua idem Dauid rursus: lex domini inuituperabilis,
conuertens animas; iura domini directa,
oblectantia corda; praeceptum domini longe lucens,
inluminans oculos. sic et apostolus: itaque lex quidem
sancta est, et praeceptum sanctum et optimum; utique:
non moechaberis. sed et supra: legem ergo euacuamus
per fidem? absit, sed legem sistimus, scilicet
in his quae et nunc nouo testamento interdicta etiam cumulatiore
praecepto prohibentur. pro \'non moechaberis\', \'qui
uiderit ad concupiscentiam, iam moechatus est in corde
suo\', et pro \'non occides\' \'qui dixerit fratri suo Racha,
reus erit gehennae\'. quaere, an salua sit lex non moechandi,
cui accessit nec concupiscendi. ceterum si qua uobis exempla in [*] [*]

sinu plaudent, non opponentur huic quam defendimus disciplinae.
frustra enim lex suprastructa est, origines quoque delictorum
id est concupiscentias et uoluntates non minus quam
facta condemnans, si ideo hodie concedetur moechiae uenia,
quia et aliquando concessa est. cui emolumento hodie pleniore
disciplina coercetur, nisi ut maiore forsitan lenocinio tuo indulgeatur?
dabis ergo et idololatrae et omni apostatae ueniam,
quia et populum ipsum totiens reum istorum totiens inuenimus
retro restitutum. communicabis et homicidae, quia et Nabothae
sanguinem Achab deprecatione deleuit et Dauid Uriae caedem
cum causa eius moechia confessione purgauit. iam et incesta
donabis propter Loth et fornicationes cum incesto propter
Iudam et turpes de prostitutione nuptias propter Osee, et non
tantum frequentatas, uerum et semel plures, propter patres
nostros. utique enim dignum est peraequari nunc quoque gratiam
circa omnia retro indulta, si de pristino aliquo exemplo
uenia moechiae uindicatur. habemus quidem et nos eiusdem
uetustatis exempla pro sententia nostra non modo non indulti,
uerum etiam repraesentati iudicii fornicationis. et utique sufficit-
Scit tantum numerum xxiv milium populi fornicantis in filias
Madian una plaga ruisse. sed malo in gloriam Christi a Christo
deducere disciplinam. habuerint pristina tempora omnis impudicitiae,
si uolunt psychici, etiam potestatem. luserit ante
Christum caro, immo perierit antequam a domino suo requisita
est: nondum erat digna dono salutis, nondum apta officio
sanctitatis. adhuc in Adam deputabatur cum suo uitio, facile
quod speciosum uiderat concupiscens et ad inferiora respiciens
et de ficulneis foliis pruriginem retinens. inhaerebat [*]
usquequaque libidinis uirus et f lactae sortes non habentes, idoneae
quod nec ipsae adhuc aquae lauerant. at ubi sermo dei de-
. scendit in carnem ne nuptiis quidem resignatam et sermo
caro factus est ne nuptiis quidem resignanda, quae ad lignum
non incontinentiae, sed tolerantiae accederet, quae non dulce
aliquid, sed amarum aliquid inde gustaret, quae non ad inferos,
sed ad caelum pertineret, quae non lasciuiae frondibus,
sed sanctimoniae floribus praecingeretur, quae munditias suas
aquis traderet, exinde caro quaecumque in Christo reliquas
sordes pristinas soluit, alia iam res est, noua emergit, iam non
ex seminis limo, non ex concupiscentiae fimo, sed ex aqua
pura et spiritu mundo. quid itaque illam de pristino excusas?
non corpus Christi, non membra Christi, non templum dei
uocabatur, cum ueniam moechiae consequebatur. itaque si
exinde, quo statum uertit, et in Christum tincta induit Christum
et magno redempta est, sanguine scilicet domini, [et
magnum] tenes aliquod exemplum siue praeceptum siue formam
siue sententiam indultae siue indulgendae fornicationis
atque moechiae, habes etiam temporis a nobis definitionem,
ex quo deputetur aetas quaestionis.

A parabolis licebit incipias, ubi est ouis perdita a domino
requisita et humeris eius reuecta. procedant ipsae picturae
calicum uestrorum, si uel in illis perlucebit interpretatio
pecudis illius, utrumne Christiano an ethnico peccatori de restitutione
conliniet. praescribimus enim ex naturae disciplina,
ex lege auris et linguae, ex mentis sanitate ea semper responderi
quae prouocantur id est ad ea quae prouocant. prouocabat,
ut opinor, quod Pharisaei publicanos et peccatores ethnicos
admittentem dominum et cum illis de uictu communicantem [*]

indignati mussitabant. ad hoc dominus pecudis perditae restitutionem
cum figurasset, cui alii configurasse credendum est
quam ethnico perdito, de quo agebatur, non de Christiano,
qui adhuc nemo? aut quale est, ut dominus quasi cauillator
responsionis omissa specie praesenti, quam repercutere deberet,
de futura laboret? sed ouis proprie Christianus et grex domini
ecclesiae populus et pastor bonus Christus et ideo Christianus
in oue intellegendus, qui ab ecclesiae grege errauerit.
ergo nihil ad Pharisaeorum mussitationem respondisse uis dominum,
sed ad tuam \'praesumptionem? et tamen ita eam
uindicare debebis, ut neges in ethnicum competere, quae in
Christianum existimas conuenire. dic mihi, nonne omne hominum
genus unus dei grex est? nonne uniuersarum gentium
idem deus et dominus et pastor est? quis magis perit a deo
quam ethnicus, quamdiu errat? quis magis requiritur a deo
quam ethnicus, quando reuocatur a Christo? denique antecedit
hic ordo in ethnicis; siquidem non aliter Christiani ex ethnicis
fiunt nisi prius perditi et a deo requisiti et a Christo reportati.
ita etiam hunc ordinem seruari oportet, ut in eos tale
aliquid interpretemur, in quibus prius. at tu, opinor, hoc uelis,
ut ouem non de grege perditam faceret, sed de arca uel armario.
sic etsi ethnicorum reliquum numerum iustum ait, non
ideo Christianos esse ostendit, cum Iudaeis agens et illos cum
maxime obtundens, quod indignarentur spei ethnicorum, sed
ut exprimeret aduersus liuorem Pharisaeorum suam gratiam
et beneuolentiam etiam circa unum ethnicum, praeposuit unius
peccatoris salutem ex paenitentia quam illorum ex iustitia. aut
numquid non iusti Iudaei, et quibus paenitentia opus non
esset habentibus gubernacula disciplinae et timoris instrumenta [*]
legem et prophetas? posuit igitur illos in parabola, etsi non
quales erant, sed quales esse debuerant, quo magis suffunderentur,
aliis et non sibi paenitentiam audientes necessariam.
perinde drachmae parabolam, ut ex eadem materia prouocatam,
aeque in ethnicum interpretamur, etsi in domo amissam, quasi
in ecclesia, etsi ad lucernae lumen repertam, quasi ad dei
uerbum. atquin totus hic mundus una omnium domus est, in
quo magis ethnico gratia dei inlucet, qui in tenebris inuenitur,
quam Christiano, qui iam in dei luce est. denique et oui et
drachmae unus error adscribitur. nam si iam in Christianum
peccatorem defingerentur post fidem perditam, et de iterata
amissione eorum et restitutione tractaretur. decedam nunc
paulisper de gradu isto, quo magis eum etiam decedendo commendem,
cum sic quoque obduxero diuersae partis praesumptionem.
condico Christianum iam peccatorem in parabola utraque
portendi, non tamen ideo eum adfirmandum, qui de facinore
moechiae et fornicationis restitui per paenitentiam possit. licet
enim perisse dicatur, erit et de perditionis genere retractare,
quia et ouis non moriendo, sed errando et drachma non interiendo,
sed latitando perierunt. ita licet dici perisse, quod saluum
est. perit igitur et fidelis elapsus in spectaculum quadrigarii
furoris et gladiatorii cruoris et scaenicae foeditatis et
xysticae uanitatis, in lusus, in conuiuia saecularis sollemnitatis,
si in officium, in ministerium alienae idololatriae aliquas artes
adhibuit aut incuriosius in uerbum ancipitis negationis aut
blasphemiae impegit. ob tale quid extra gregem datus est
uel et ipse forte ira tumore aemulatione, quod denique saepe [*]
fit, dedignatione castigationis abrupit. debet requiri atque reuocari.
quod potest recuperari, non perit, nisi foris perseuerauerit.
bene interpretaberis parabolam uiuentem adhuc reuocans
peccatorem. moechum uero et fornicatorem quis non
mortuum statim admisso pronuntiauit? quo ore mortuum restitues
in gregem ex parabolae eius auctoritate, quae non mortuum
pecus reuocat? denique si meministi prophetarum, cum pastores
increpantur, puto Ezechielis est uox: pastores, ecce
lac deuoratis et lanis uestimini; quod forte est occidistis,
quod infirmum est non curastis, quod comminutum
est non ligastis, quod expulsum est non conuertistis,
quod periit non requisistis. numquid et de mortuo
exprobrat, quod non et illud in gregem reficere curauerint?
plane ingerit, quod perire oues fecerint et a bestiis agri comedi
— neque possunt nec perire in mortem nec comedi, si relinquantur
— non, ut perditae in mortem et comestae resumantur.
iuxta drachmae quoque exemplum etiam intra domum dei
ecclesiam licet esse aliqua delicta pro ipsius drachmae modulo
ac pondere mediocria, quae ibidem delitescentia mox ibidem
et reperta statim ibidem cum gaudio emendationis transigantur.
moechiae uero et fornicationis non drachma, sed talentum,
quibus exquirendis non lucernae spiculo [lumine], sed totius
solis lancea opus est. simul apparuit, statim homo de ecclesia
expellitur nec illic manet nec gaudium confert repertrici ecclesiae,
sed luctum nec congratulationem aduocat uicinarum sed
contristationem proximarum fraternitatum. commissa itaque
etiam hac nostra cum illorum interpretatione eo magis in
ethnicum spectabunt et ouis et drachmae argumenta, quanto
nec in eius delicti Christianum competere possunt, propter
quod in Christianum de diuersa parte coguntur. [*] [*]

Sed enim plerosque interpretes parabolarum idem exitus
decipit, quem in uestibus purpura oculandis saepissime euenire
. est. cum putaueris recte conciliasse temperamenta colorum
et credideris comparationes eorum inter se unasse erudite,
mox utroque corpore et luminibus expressis errorem omnem
traducta diuersitas euomet. eadem itaque caligine circa filiorum
quoque duorum parabolam quibusdam ad praesens concolorantibus
figuris a uero lumine exorbitant eius comparationis
quam parabolae materia praetexit. duos enim populos in
duobus filiis collocant, Iudaicum maiorem, Christianum minorem.
nec enim possunt exinde Christianum peccatorem in filio minore
disponere ueniam consecuturum, nisi in maiore Iudaicum
expresserint. porro si Iudaicum ostendero deficere a comparatione
filii maioris, consequenter utique nec Christianus admittetur
de configuratione filii minoris. licet enim filius audiat
et Iudaeus et maior, quia prior in adoptione, licet et Christiano
reconciliationem dei patris inuideat, quod uel maxime
diuersa pars carpit, sed non erit Iudaei dictum ad patrem:
ecce quot annis tibi seruio et praeceptum tuum numquam
praeteriui. quando enim non transgressor legis Iudaeus,
aure audiens et non audiens, odio habens traducentem
in portis et aspernamento sermonem sanctum? sic nec patris
ad Iudaeum erit uox: tu semper mecum es, et omnia
mea tua sunt. Iudaei enim apostatae filii pronuntiantur, generati
quidem et in altum elati, sed qui non computauerint
deum et qui dereliquerint dominum et in iram prouocauerint
sanctum Israelis. omnia plane Iudaeo concessa dicemus, cui
etiam condicio gratior quaeque de gula erepta est, nedum ipsa
terra paternae promissionis. atque adeo non minus hodie [*] [*]

Iudaeus quam minor filius prodacta substantia dei in aliena regione
mendicat seruiens usque adhuc principibus eius, id est
saeculi huius. quaerant igitur alium Christiani suum fratrem; .
Iudaeum enim parabola non recipit. multo aptius Christianum
maiori et Iudaeum minori filio adaequassent secundum fidei
comparationem, si ordo utriusque populi ab utero Rebeccae
designatus permitteret demutationem. nisi quod et clausula
refragaretur. Christianum enim de restitutione Iudaei gaudere
et non dolere conueniet, siquidem tota spes nostra cum
reliqua Israelis expectatione coniuncta est. ita etsi quaedam
facient, [et] aliis contra sapientibus interimitur exemplorum
peraequatio. quamquam, etsi omnia ad speculum respondere
possint, unum et praecipuum periculum interpretationum, ne
aliorsum temperetur facilitas comparationum, quam quo parabolae
cuiusque materia mandauit. meminimus enim et histriones,
cum allegoricos gestus adcommodant canticis, alia
longe a praesenti et fabula et scaena et persona et tamen congruentissime
exprimentes. sed uiderit ingenium extraordinarium.
nihil enim ad Andromacham. sic et haeretici easdem parabolas
quo uolunt tribuunt, non quo debent aptissime excludunt.
quare aptissime? quoniam a primordio secundum occasiones
parabolarum ipsas materias confinxerunt doctrinarum. uacuit
scilicet illis solutis a regula ueritatis ea conquirere atque componere,
quorum parabolae uidentur.

Nos autem quia non ex parabolis materias commentamur,
sed ex materiis parabolas interpretamur, nec ualde laboramus
omnia in expositione torquere, dum contraria quaeque
caueamus. quare centum oues? et quid utique decem drachmae?
et quae illae scopae? necesse erat, ut qui unius peccatoris
salutem gratissimam deo uolebat exprimere, aliquam numeri [*]

quantitatem nominaret, de quo unum quidem perisse describeret,
necesse erat, ut habitus requirentis drachmam in domo
tam scoparum quam lucernae adminiculo adcommodaretur.
huiusmodi enim curiositates et suspecta faciunt quaedam et
coactarum expositionum subtilitate plerumque deducunt a ueritate.
sunt autem, quae et simpliciter posita sunt ad struendam
et disponendam et tegendam parabolam, ut illuc perducantur,
cui exemplum procuratur. et duo utique filii illuc
spectabunt, quo et drachma et ouis. quibus enim cohaerent,
eandem habent causam eandemque utique mussitationem Pharisaeorum
erga commercium domini et ethnicorum. aut si
quis dubitat ethnicos fuisse publicanos apud Iudaeam usurpatam
iam pridem Pompeii manu atque Luculli, legat Deuteronomium:
non erit uectigal pendens ex filiis Israel.
nec tam execrabile esset nomen publicanorum apud dominum,
nisi extraneum, uendentium ipsius caeli et terrae et maris
transitus. peccatores autem cum adiungit publicanis, non
statim Iudaeos ostendit, etsi aliqui fuisse potuerunt. sed unum
genus ethnicorum alios ex officio peccatores id est publicanos,
alios ex natura id est non publicanos, pariter ponendo distinxit.
ceterum nec denotaretur cum Iudaeis communicans uictum,
sed cum ethnicis, quorum mensam Iudaica disciplina depellit.
nunc de filio prodigo id prius considerandum est quod utilius.
non enim admittetur exemplorum adaequatio, licet in agina
congruentissima, si fuerit saluti nocentissima. totum autem
statum salutis in tenore disciplinae constitutum subuerti uidemus
ea interpretatione, quae ex diuerso adfectatur. nam si
Christianus est qui acceptam a deo patre substantiam utique
baptismatis, utique spiritus sancti et exinde spei aeternae longe
euagatus a patre prodigit ethnice uiuens, si exutus bonis mentis
etiam principi saeculi (cui alii quam diabolo?) seruitium suum
tradidit et ab eo porcis alendis, immundis scilicet spiritibus [*] [*]
curandis praepositus resipuit ad patrem reuerti, iam non
moechi et fornicatores, sed idololatrae et blasphemi et negatores
et omne apostatarum genus hac parabola patri satisfacient,
et elisa est uerissime hoc imaginis modo tota substantia sacramenti.
quis enim timebit prodigere, quod habebit postea recuperare?
quis curabit perpetuo conseruare, quod non perpetuo
poterit amittere? securitas delicti etiam libido est eius. recuperabit
igitur et apostata uestem priorem, indumentum spiritus
sancti, et anulum denuo, signaculum lauacri, et rursus
illi mactabitur Christus, et recumbet eo in toro, de quo indigne
uestiti a tortoribus solent tolli et abici in tenebras, nedum
spoliati. plus est igitur, si nec expedit in Christianum
conuenire ordinem filii prodigi. quod si nec in Iudaeum integre
filii imago concurrit, ad propositum domini simpliciter
interpretatio gubernabitur. uenerat dominus utique, ut quod
perierat saluum faceret, medicus languentibus magis quam
sanis necessarius. hoc et in parabolis figurabat et in sententiis
praedicabat. quis perit hominum, quis labat de ualetudine,
nisi qui deum nescit? quis saluus ac sanus, nisi qui deum
nouit? has duas species de genere fraternas haec quoque signabit
parabola. uide an habeat ethnicus substantiam in deo
patre census et sapientiae et naturalis agnitionis in deum, per
quam et apostolus notat in sapientia dei non cognouisse mundum
per sapientiam deum, quam utique a deo acceperat.
hanc itaque prodegit longe a domino moribus iactus inter errores
et inlecebras et libidines saeculi, ubi fame ueritatis compulsus
tradidit se principi huius aeui. ille eum praefecit porcis
(ut familiare id daemonum pecus pasceret), ubi nec ille compos [*] [*]
esset uitalis escae simulque alios uideret in opere diuino abundantes
pane caelesti. recordatur patris dei, satisfacto redit,
uestem pristinam recipit, statum scilicet eum, quem Adam
transgressus amiserat. anulum quoque accepit tunc primum,
quo fidei pactionem interrogatus obsignat, atque ita exinde
opimitate dominici corporis uescitur, eucharistia scilicet. hic
erit prodigus filius, qui numquam retro frugi, qui statim prodigus,
quod non statim Christianus. hunc et Pharisaei de
saeculo ad patris complexus reuertentem in publicanis et peccatoribus
maerebant.. et ideo ad hoc solum maioris fratris adcommodatus
est liuor, non quia innocentes et deo obsequentes
Iudaei, sed quia inuidentes nationibus salutem, plane quos
semper apud patrem esse oportuerat. et utique Iudaeus ad
primam statim uocationem Christiani gemit, non ad secundam
restitutionem. illa enim etiam ethnicis relucet, haec uero
quae in ecclesiis agitur ne Iudaeis quidem nota est. puto me
et materiae parabolarum et congruentiae rerum et tutelae disciplinarum
adcommodatiores interpretationes reddidisse. ceterum
si in hoc gestit diuersa pars ouem et drachmam et filii luxuriam
Christiano peccatori configurare, ut moechiam et fornicationem
paenitentia donent, aut et cetera delicta pariter capitalia
concedi oportebit aut paria quoque eorum moechiam et
fornicationem inconcessibilia seruari. sed plus est, quod nihil
aliud argumentari licet citra id de quo agebatur. denique si
aliorsum parabolas transducere liceret, ad martyrium potius
dirigeremus spem illarum, quod solum omni substantia prodacta
restituere filium poterit et drachmam inter omnia licet
in stercore repertam cum gaudio praedicabit, et ouem per
aspera quaeque et abrupta fugitiuam humeris ipsius domini in
gregem referet. sed malumus in scripturis minus, si forte,
sapere quam contra. proinde sensum domini custodire debemus
atque praeceptum. non est leuior transgressio in interpretatione
quam in conuersatione. [*]

Excusso igitur iugo in ethnicum disserendi parabolas
istas et semel dispecta uel recepta necessitate non aliter interpretandi
quam materia propositi est, contendunt iam nec competere
ethnicis paenitentiae denuntiationem, quorum delicta obnoxia
ei non sint, ignorantiae scilicet imputanda, quam sola
natura ream deo faciat. porro nec remedia sapere quibus
pericula ipsa non sapiant, illic autem paenitentiae constare rationem
ubi conscientia et uoluntate delinquitur, ubi et culpa
sapiat et gratia, illum lugere, illum uolutari, qui sciat et quid
amiserit et quid sit recuperaturus, si paenitentiam deo immolarit
utique eam magis filiis offerenti quam extraneis. num
ergo et Ionas idcirco ethnicis Niniuitis non putabat paenitentiam
necessariam, cum cauillaretur in praedicationis officio,
an potius misericordiam dei prouidens etiam in extraneos profusam
quasi destructuram praeconium uerebatur? atque adeo
propter ciuitatem profanam, nondum dei compotem, adhuc
ignorantia delinquentem, paene periit prophetes? nisi quod
exemplum passus est dominicae passionis ethnicos quoque paenitentes
redempturae. bene quod et Iohannes domini uias
sternens non minus militantibus et publicanis quam filiis
Abraham paenitentiae erat praeco. ipse dominus Sidoniis et
Tyriis praesumpsit paenitentiam, si uirtutum documenta uidissent.
atquin ego illam naturalibus magis peccatoribus competere
contendam quam uoluntariis. magis enim merebitur
fructum eius qui nondum eo usus est quam qui iam et abusus
est, magisque sapient remedia prima quam exoleta. nimirum
dominus ingratis benignus magis quam ignaris et citius reprobatis
misericors quam nondum probatis, ut non magis irascatur
contumeliis clementiae suae quam blandiatur, et non libentius
extraneis eam impertiat quam in filiis perdidit, cum gentes
sic adoptauerit, dum Iudaei de patientia ludunt. sed hoc
uolunt psychici, ut deus iusti iudex eius peccatoris paenitentiam
malit quam mortem qui mortem paenitentia maluit. quod si [*]

ita est, peccando promeremur. age tu funambule pudicitiae
et castitatis et omnis circa sexum sanctitatis, qui tenuissimum
filum disciplinae eiusmodi ueri auia pendente uestigio ingrederis,
carnem spiritu librans, animam fide moderans, oculum
metu temperans. quid itaque in gradu totus es? perge sane,
si potueris, si uolueris, dum tam securus et quasi in solido
es. nam si qua te carnis uacillatio, animi auocatio, oculi euagatio
de tenore decusserit, deus bonus est. suis, non ethnicis, .
sinum subicit; secunda te paenitentia excipiet; eris iterum de
moecho Christianus. haec tu mihi benignissime dei interpres.
sed cederem tibi, si scriptura Pastoris, quae sola moechos
amat, diuino instrumento meruisset incidi, si non ab omni concilio
ecclesiarum, etiam uestrarum, inter apocrypha et falsa
iudicaretur, adultera et ipsa et inde patrona sociorum, a qua
et alias initiaris, cui ille, si forte, patrocinabitur pastor, quem
in calice depingis, prostitutorem et ipsum Christiani sacramenti,
merito et ebrietatis idolum et moechiae asylum post
calicem subsecuturae, de quo nihil libentius bibas quam ouem
paenitentiae secundae. at ego eius pastoris scripturam haurio,
quae non potest frangi. hanc mihi statim Iohannes offert
cum paenitentiae lauacro et officio dicentem: facite dignos
paenitentiae fructus, et ne dixeritis, patrem habemus
Abraham (ne scilicet rursum blandimenta delinquentiae de
patrum resumerent gratia): potest enim deus de lapidibus
istis filios suscitare Abrahae. sic et nos sequitur, ut
eos, qui hactenus delinquant, facientes dignum paenitentiae
fructum. quid enim ex paenitentia maturescit quam emendationis
effectus? sed et si uenia potius est paenitentiae fructus,
hanc quoque consistere non licet sine cessatione delicti. ita
cessatio delicti radix est ueniae, ut uenia sit paenitentiae fructus. [*] [*]