De idololatria (11-15)

f De generationibus si cetera delictorum recogitemus, inprimis
cupiditatem radicem omnium malorum, qua quidam inretiti
circa fidem naufragium sunt passi, cum bis et idololatria ab
eodem apostolo dicta sit cupiditas, tum mendacium cupiditatis
ministrum — taceo de periurio, quando ne iurare quidem
liceat — negotiatio seruo dei apta est? ceterum si cupiditas
abscedat, quae est causa adquirendi? cessante causa adquirendi
non erit necessitas negotiandi. sit nunc aliqua iustitia quaestus
secura de cupiditatis et mendacii obseruatione, in crimen offendere
idololatriae eam opinor, quae ad ipsam idolorum animam
et spiritum pertinet, quae omne daemonium saginat. sane non
illa principalis idololatria? uiderint, si eaedem merces, tura dico
et cetera peregrinitatis ad sacrificium idolorum etiam hominibus
ad pigmenta medicinalia, nobis quoque insuper ad solacia sepulturae
usui sunt. certe cum pompae, cum sacerdotia, cum sacrificia
idolorum de periculis, de damnis, de incommodis, de cogitationibus,
de discursibus negotiationibusue instruuntur, quid aliud

quam procurator idolorum demonstraris ? nemo contendat posse
hoc modo omnibus negotiationibus controuersiam fieri. grauiora
delicta quaeque pro magnitudine periculi diligentiam extendunt
obseruationis, ut non ab his tantum abscedamus, sed et ab iis
per quae fiunt. licet enim ab aliis fiat, non interest, si per [*]
me. in nullo necessarius esse debeo alii, cum facit quod mihi
non licet. ex hoc, quod uetor facere, intellegere debeo curandum
mihi esse, ne fiat per me. denique in alia causa non leuioris
reatus praeiudicium istud obseruo. nam quod mihi de
stupro interdictum sit, aliis ad eam rem nihil aut operae aut
conscientiae exhibeo. nam quod ipsam carnem meam a lupanaribus
segregaui, agnosco me neque lenocinium neque id genus
lucrum alterius causa exercere posse. sic et homicidii interdictio
ostendit mihi lanistam quoque ab ecclesia arceri: nec
per se non faciet quod faciendum alio subministrat. ecce magis
proximum praeiudicium. si publicarum uictimarum redemptor
ad fidem accedat, permittes ei in eo negotio permanere? aut
si iam fidelis id agere susceperit, retinendum in ecclesia putabis?
non opinor, nisi si quis et de turario dissimulabit. scilicet
ad alios peruenit procuratio sanguinis, ad alios odorum. si,
antequam idola in saeculo essent, his mercibus adhuc informis
idololatria transigebatur, si et nunc fere sine idolo opus idololatriae
incendiis odorum perpetratur, ecquid maioris operae et
erga daemonia turarius? nam facilius sine idolo idololatria,
quam sine turarii merce. ipsius fidei conscientiam perrogemus.
quo ore Christianus turarius, si per templa transibit, quo ore
fumantes aras despuet et exsufflabit, quibus ipse prospexit? qua
constantia exorcizabit alumnos suos, quibus domum suam cellarium
praestat? ille quidem si excluserit daemonium, non sibi
placeat de fide. neque enim inimicum exclusit. facile debuit
de eo impetrare, quem cotidie pascit. nulla igitur ars, nulla
professio, nulla negotiatio, quae quid aut instruendis aut formandis
idolis administrat, carere poterit titulo idololatriae; nisi
si aliud omnino interpretemur idololatrian, quam famulatum
idolorum colendorum.,

Male nobis de necessitatibus humanae exhibitionis supplaudimus,
si post fidem obsignatam dicimus: non habeo quo [*]

uiuam. iam hic enim plenius illi abruptae propositioni respondebo.
sero dicitur. ante enim fuit deliberandum ex similitudine
prouidentissimi aedificis illius, qui prius sumptus operis
cum uiribus suis supputat, ne, ubi coeperit, defectus postea
erubescat. sed et nunc habes dicta domini et exempla adimentia
tibi omnem causationem. quid enim dicis? egebo. sed felices
egenos dominus appellat. uictum non habebo: sed nolite, inquit,
cogitare de uictu. et uestitus habemus exemplum lilia. substantia
mihi opus erat: atquin omnia uendenda sunt et egentibus
diuidenda. sed filiis et posteritati prouidendum: nemo aratro
manum imponens et retro spectans aptus est operi. sed
condicionalis eram: nemo duobus dominis seruire potest.
si uis domini discipulus esse, crucem tuam tollas et dominum
sequaris necesse est id est angustias et cruciatus tuos uel corpus
solum, quod in modum crucis est. parentes, coniuges, liberi
propter deum relinquendi erunt. de artibus et negotiationibus
et de professionibus etiam liberorum et parentum causa dubitas?
iam tunc demonstratum est nobis et pignera et artificia
et negotia propter dominum derelinquenda, cum Iacob et Iohannes
uocati a domino et patrem nauemque derelinquunt, cum
Matthaeus de teloneo suscitatur, cum etiam sepelire patrem
tardum fuit fidei. nemo eorum, quos dominus allegit, non
habeo, dixit, quo uiuam. fides famem non timet. scit etiam
famem non minus sibi contemnendam propter deum quam
omne mortis genus. didicit non respicere uitam, quanto magis
uictum? quotusquisque haec adimpleuit? sed quae penes homines
difficilia, penes deum facilia. sic tamen nobis de mansuetudine
et clementia dei blandiamur, ut non usque ad idololatriae
affinitates necessitatibus largiamur, sed omnem afflatum [*] [*] eius uice pestis etiam de longinquo deuitemus, non in his tantum
quae praemisimus, sed in uniuersa serie humanae superstitionis,
siue deis suis siue defunctis siue regibus mancipatae,
ut ad eosdem spiritus immundos pertinentis, modo per sacrificia
et sacerdotia, modo per spectacula et hoc genus, modo per
festos dies.

Sed de sacrificiis et sacerdotiis quid loquar? de spectaculis
autem et uoluptatibus eiusmodi suum iam uolumen impleuimus.
hoc loco retractari oportet de festis diebus et aliis
extraordinariis sollemnitatibus, quas interdum lasciuiae, interdum
timiditati nostrae subscribimus aduersus fidem disciplinamque
communicantes nationibus in idolicis rebus. de hoc quidem
primo consistam, an cum ipsis quoque nationibus communicare
in huiusmodi seruus dei debeat

siue habitu siue uictu uel quo
alio genere laetitiae earum. gaudere cum gaudentibus et
lugere cum lugentibus de fratribus dictum est ab apostolo
ad unanimitatem cohortante. ceterum ad haec nihil communionis
est lumini et tenebris, uitae et morti, aut scindimus quod
est scriptum: saeculum gaudebit, uos uero lugebitis. si
cum saeculo gaudemus, uerendum est, ne cum saeculo et lugeamus.
saeculo autem gaudente lugeamus et saeculo postea
lugente gaudebimus. sic et Eleazar apud inferos in sinu Abrahae
refrigerium consecutus, contra diues in tormento ignis constitutus
alternas malorum et bonorum uices aemula retributione
compensant. sunt quidam dies munerum, quae apud alios honoris
titulum, apud alios mercedis debitum expungunt. nunc
ergo, inquis, recipiam meum uel rependam alienum. si hunc
morem sibi homines de superstitione consecrauerunt, tu extraneus
ab omni eorum uanitate quid participas idolothyta [*] [*] sollemnia, quasi tibi quoque praescriptum sit de die, quominus id,
quod homini debes uel tibi ab homine debetur, citra diei obseruationem
luas uel recipias. da formam, in qua uelis agi
tecum. cur enim et lateas, cum ignorantia alterius tuam conscientiam
contamines? si non ignoraris quod sis Christianus, temptaris
et contra conscientiam alterius agis tamquam non Christianus:
sin uero et dissimulaueris, temptatus addictus es. certe
siue hac siue iliac, reus es confusionis in deo. qui autem
confusus super me fuerit penes homines, et ego confundar
super illo, inquit, penes patrem meum, qui est
in caelis.

Sed enim plerique iam induxerunt animo ignoscendum
esse, si quando, quae

ethnici, faciunt, ne nomen blasphemetur.
porro blasphemia, quae nobis omni modo deuitanda est, haec
opinor est, si qui nostrum ad iustam blasphemiam ethnicum
deducat aut fraude aut iniuria aut contumelia aliaue materia
dignae querelae, in qua nomen merito percutitur, ut merito
irascatur et dominus. ceterum si de omni blasphemia dictum
est, uestra causa nomen meum blasphematur, perimus
uniuersi, cum totus circus scelestis suffragiis nullo merito
nomen lacessit. desinamus, et non blasphemabitur. immo
blasphemetur, dum sumus in obseruatione, non in exorbitatione
disciplinae, dum probamur, non dum reprobamur.
o blasphemiam martyrii adfinem, quae tunc me testatur
Christianum, cum propterea me detestatur! benedictio est [*] [*]
nominis maledictio custoditae disciplinae. si hominibus, inquit,
uellem placere, seruus Christi non essem. sed
idem alibi iubet, omnibus placere curemus. quemadmodum
ego, inquit, omnibus per omnia placeo. nimirum Saturnalia
et Kalendas Ianuarias celebrans hominibus placebat?
an modestia et patientia ? an grauitate, an humanitate, an integritate?
proinde cum dicit, omnibus omnia factus sum,
ut omnes lucrifaciam: numquid idololatris idololatres? numquid
ethnicis ethnicus? numquid saecularibus saecularis? sed
etsi non prohibet nos conuersari cum idololatris et adulteris et
ceteris criminosis dicens, ceterum de mundo exiretis, non
utique eas habenas conuersationis inmittit, ut, quoniam necesse
est et conuiuere nos et commisceri cum peccatoribus, idem et
compeccare possimus. ubi est commercium uitae, quod apostolus
concedit, ibi ** peccare, quod nemo permittit. licet conuiuere
cum ethnicis, commori non licet. conuiuamus cum
omnibus; conlaetemur ex communione naturae, non superstitionis.
pares anima sumus, non disciplina, compossessores
mundi, non erroris. quod si nobis nullum ius est communionis
in huiusmodi cum extraneis, quanto scelestius est haec inter
fratres frequentare. quis hoc sustinere aut defendere potest?
Iudaeis dies suos festos exprobrat spiritus sanctus. sabbata,
inquit, uestra et numenias et ceremonias odit anima
mea. nobis, quibus sabbata extranea sunt et numeniae et
feriae a deo aliquando dilectae, Saturnalia et Ianuariae et
Brumae et Matronales frequentantur, munera commeant et [*] [*]
strenae, consonant lusus, conuiuia constrepunt. o melior fides
nationum in suam sectam, quae nullam sollemnitatem Christianorum
sibi uindicat! non dominicum diem, non pentecosten,
etiamsi nossent, nobiscum communicassent; timerent enim, ne
Christiani uiderentur. nos ne ethnici pronuntiemur, non ueremur.
si quid et carni indulgendum est, habes, non dicam tuos dies
tantum, sed et plures. nam ethnicis semel annuus dies quisque
festus est, tibi octauo quoque die. excerpe singulas sollemnitates
nationum et in ordinem exsere: pentecosten implere
non poterunt.

Sed luceant, inquit, opera uestra. at nunc lucent
tabernae et ianuae nostrae. plures iam inuenias ethnicorum
fores sine lucernis et laureis, quam Christianorum. de ista
quoque specie quid uidetur ? si idoli honor est, sine dubio idoli
honor idololatria est. si hominis causa est, recogitemus omnem
idololatrian in hominis causam esse. recogitemus omnem idololatrian
in homines esse culturam, cum ipsos deos nationum
homines retro fuisse etiam apud suos constet. itaque nihil

interest, superioris an huius saeculi uiris superstitio ista praestetur.
idololatria non propter personas, quae opponuntur, sed
propter officia ista damnata est, quae ad daemonas pertinent.
reddenda sunt Caesari quae sunt Caesaris. bene quod
apposuit: et quae sunt dei deo. quae ergo sunt Caesaris?
scilicet de quibus tunc consultatio mouebatur, praestandusne
esset census Caesari an non. ideo et monetam ostendi sibi
dominus postulauit et de imagine, cuius esset, requisiuit, et
cum audisset Caesaris, reddite, ait, quae sunt Caesaris
Caesari, et quae sunt dei deo, id est imaginem Caesaris
Caesari, quae in nummo est, et imaginem dei deo, quae in
homine est, ut Caesari quidem pecuniam reddas, deo temetipsum. [*] [*] alioquin quid erit dei, si omnia Caesaris? ergo, inquis, honor..
dei est lucernae pro foribus et laurus in postibus ? non utique
quod dei honor est, sed quod eius, qui pro deo eiusmodi officiis
honoratur, quantum in manifesto est, salua operatione, quae est
in occulto, ad daemonia perueniens. certi enim esse debemus,
si quos latet per ignorantiam litteraturae saecularis, etiam ostiorum
deos apud Romanos, Cardeam a cardinibus appellatam et
Forculum a foribus et Limentinum a limine et ipsum Ianum a
ianua: et utique scimus, licet nomina inania atque conficta sint,
cum tamen in superstitionem deducuntur, rapere ad se daemonia
et omnem spiritum inmundum per consecrationis obligamentum.
alioquin daemonia nullum habent nomen singillatim,
sed ibi nomen inueniunt, ubi et pignus. etiam apud
Graecos Apollinem Thyraeum et Antelios daemonas ostiorum
praesides legimus. haec igitur ab initio praeuidens spiritus
sanctus etiam ostia in superstitionem uentura praececinit per
antiquissimum propheten Enoch. nam et alia ostia in balneis
adorari uidemus. si autem sunt qui in ostiis adorentur, ad eos
et lucernae et laureae pertinebunt. idolo feceris, quicquid ostio
feceris. hoc in loco ex auctoritate quoque dei contestor, quia
nec tutum est subtrahere, quodcumque uni fuerit ostensum
utique omnium causa. scio fratrem per uisionem eadem nocte
castigatum grauiter, quod ianuam eius subito adnuntiatis gaudiis
publicis serui coronassent. et tamen non ipse coronauerat aut
praeceperat; nam ante processerat et regressus reprehenderat
factum. adeo apud deum in huiusmodi etiam disciplina
familiae nostrae aestimamur. igitur quod attineat ad honores
regum uel imperatorum, satis praescriptum habemus, in omni
obsequio esse nos oportere secundum apostoli praeceptum [*] [*]
subditos magistratibus et principibus et potestatibus, sed intra
limites disciplinae, quousque ab idololatria separamur. propterea
enim et illud exemplum trium fratrum praecucurrit, qui alias
obsequentes erga regem Nabuchodonosor honorem imaginis eius
constantissime respuerunt probantes idololatrian esse, quicquid
ultra humani honoris modum ad instar diuinae sublimitatis
extollitur. sic et Daniel cetera Dario subnixus tamdiu fuit in
officio, quamdiu a periculo disciplinae uacaret. nam ne id
subiret, non magis leones regios timuit, quam illi regios ignes.
accendant igitur quotidie lucernas, quibus lux nulla est, affigant
postibus lauros postmodum arsuras, quibus ignes imminent;
illis competunt et testimonia tenebrarum et auspicia
poenarum. Tu lumen es mundi et arbor uirens semper. si
templis renuntiasti, ne feceris templum ianuam tuam. minus
dixi: si lupanaribus renuntiasti, ne indueris domui tuae faciem
noui lupanaris.