De Anima (56-58)

Occurrit disceptatio, an hoc ab excessu statim fiat, an
quasdam animas aliqua ratio detineat hic interim an etiam
receptas liceat postea ab inferis ex arbitrio uel ex imperio interuenire.
nec harum enim opinionum suasoriae desunt. creditum
est insepultos non ante ad inferos redigi quam iusta
perceperint, secundum Homericum Patroclum funus in somniis
de Achille flagitantem, quod non alias adire portas inferum
posset arcentibus eum longe animabus sepultorum. nouimus
autem praeter poeticae iura pietatis quoque Homericae industriam.
tanto magis enim curam sepulturae collocauit, quanto
etiam moram eius iniuriosam animabus incusauit, simul et ne
quis defunctum domi detinens ipse amplius cum illo maceretur
enormitate solacii dolore nutrito. ita querellas animae
insepultae ad utrumque confinxit, ut instantia funeris et honor
corporum seruetur et memoria affectuum temperetur. ceterum
quam uanum, ut anima corporis iusta sustineat, quasi aliquid
ex illis ad inferos auehat? multo uanius, si iniuria deputabitur
animae cessatio sepulturae, quam pro gratia deberet
amplecti. utique enim tardius ad inferos abstrahi malet, quae
nec mori uoluit. amabit impium heredem, per quem adhuc
pascitur luce. aut si qua pro certo iniuria est tardius sub
terram detrudi, titulus autem iniuriae

cessatio est sepulturae,
perquam iniquum eam iniuria affici, cui no n, imputatur cessatio
sepulturae ad proximos scilicet pertinens. aiunt et [*] [*]
inmatura morte praeuentas eo usque uagari istic, donec reliquatio
compleatur aetatis, quam tum peruixissent, si non intempestiue
obissent. porro aut constituta sunt tempora unicuique, et constituta
praeripi posse non credam, aut si constituta sunt quidem,
dei tamen uoluntate uel aliqua potestate mutilantur, frustra
mutilantur, si iam impleri sustinent. aut si non sunt constituta,
nulla erit reliquatio temporum non constitutorum. adhuc
addam. ecce obiit uerbi gratia infans sub uberum fontibus,
puta nunc puer inuestis, puta uesticeps, qui tamen LXXX annos
uicturus fuisset, hos praereptos ut anima eius hic post mortem
transigat quale est? aetatem enim non potest capere sine
corpore, quia per corpora operantur aetates. nostri autem
illud quoque recogitent, corpora eadem recepturas in resurrectione
animas, in quibus decesserunt. idem ergo sperabuntur
et corporum modi et eaedem aetates, quae corporum modos
faciunt. quo ergo pacto potest infantis anima hic transigere
praerepta tempora, ut octogenaria resurgat in corpore mensis
unius? aut si hic necesse erit ea tempora impleri quae fuerant
destinata, num et ordinem uitae, quem sortita sunt tempora
pariter cum illis hic destinatum, pariter hic anima decurret,
ut et studeat ab infantia pueritiae delegata et militet ab adulescentia
iuuenta excitata et censeat a iuuenta senectae ponderata
et fenus exprimat et agrum urgeat nauiget litiget nubat
laboret, aegritudines obeat et quaecumque illam cum temporibus
manebant tristia ac laeta? sed haec sine corpore quomodo
transigentur? uita sine uita? sed uacua erunt tempora
solo decursu adimplenda. quid ergo prohibet apud inferos
ea implere, ubi perinde nullus est usus illorum? ita dicimus
omnem animam, quaqua aetate decesserit, in ea stare ad eum [*]
diem usque, quo perfectum illud repromittitur ad angelicae
plenitudinis mensuram temperatum. perinde extorres inferum
habebuntur quas ui ereptas arbitrantur, praecipue per atrocitates
suppliciorum, crucis dico et securis et gladii et ferae;
nec isti porro exitus uiolenti quos iustitia decernit, uiolentiae uindex. et ideo, inquies, scelestae quaequae animae inferis
exulant. alterum ergo constituas compello aut bonos aut malos .
inferos. si malos placet, etiam praecipitari illuc animae pessimae
debent: si bonos, cur idem animas immaturas et innuptas
et pro condicione aetatis puras et innocuas interim indignas
inferis iudicas?

Aut optimum est hic retineri secundum aoros aut pessimum
secundum biaeothanatos, ut ipsis iam uocabulis utar quibus
auctrix opinionum istarum magia sonat, Ostanes et Typhon
et Dardanus et Damigeron et Nectabis et Berenice. publica
iam litteratura est quae animas etiam iusta aetate sopitas,
etiam proba morte disiunctas, etiam prompta humatione dispunctas
euocaturam se ab inferum incolatu pollicetur. quid
ergo dicemus magian? quod omnes paene, fallaciam. sed ratio
fallaciae solos non fugit Christianos, qui spiritalia nequitiae,
non quidem socia conscientia, sed inimica scientia nouimus,

nec inuitatoria operatione, sed expugnatoria dominatione tractamus
multiformem luem mentis humanae, totius erroris artificem,
salutis pariter animaeque uastatricem scientiam magiae,
secundae scilicet idololatriae, in qua se daemones perinde mortuos
fingunt, quemadmodum in illa deos. quidni? cum et dii
mortui. itaque inuocantur quidem aori et biaeothanati sub illo
fidei argumento, quod credibile uideatur eas potissimum animas
ad uim et iniuriam facere quas per uim et iniuriam saeuus. [*]
et immaturus finis extorsit, quasi ad uicem offensae. sed daemones
operantur sub ostentu earum, et hi uel maxime qui in
ipsis tunc fuerunt, cum aduiuerent, quique illas in huiusmodi
impegerant exitus. nam et suggessimus nullum paene hominem
carere daemonio, et pluribus notum est daemoniorum
quoque opera et immaturas et atroces effici mortes, quas incursibus
deputant. hanc quoque fallaciam spiritus nequam sub
personis defunctorum delitescentis, nisi fallor, etiam rebus probamus,
cum in exorcismis interdum aliquem se ex parentibus
hominis sui affirmat, interdum gladiatorem uel bestiarium,
sicut et alibi deum, nihil magis curans quam hoc ipsum excludere
quod praedicamus, ne facile credamus animas uniuersas
ad inferos redigi, ut et iudicii et resurrectionis fidem turbet.
et tamen ille daemon, postquam circumstantes circumuenire
temptauit, instantia diuinae gratiae uictus id quod in uero est
inuitus confitetur. sic et in illa alia specie magiae, quae iam
quiescentes animas euellere ab inferis creditur et conspectui
exhibere, non alia fallaciae uis est operoper atior. plane, quia
et phantasma praestatur, quia et corpus affingitur; nec magnum
illi exteriores oculos circumscribere, cui interiorem mentis aciem
excaecare perfacile est. corpora denique uidebantur Pharaoni
et Aegyptiis magicarum uirgarum draco:ų.es. sed Mosei ueritas
mendacium deuorauit. multa utique et aduersus apostolos Simon
dedit et Elymas magi; sed plaga caecitatis de praestigiis non
fuit. quid noui aemulatio ueritatis a spiritu immundo? ecce
hodie eiusdem Simonis haeretico.s tanta praesumptio artis extollit,
ut etiam prophetarum animas ab inferis mouere se spondeant.
et credo quia mendacio possunt. nec enim pythonico [*] [*]
tunc spiritui minus licuit animam Samuelis effingere post deum
mortuos consulente Saule. absit alioquin, ut animam cuiuslibet
sancti, nedum prophetae, a daemonio credamus extractam,
edocti quod ipse satanas transfiguretur in angelum lucis,
nedum in hominem lucis, etiam deum se adseueraturus in fine
signaque portentosiora editurus ad euertendos, si fieri possit,
electos. dubitauit, si forte, tunc prophetam se dei adseuerare
et utique Sauli, in quo iam ipse morabatur. ne putes alium fuisse
qui phantasma administrabat, alium qui commendabat, sed eundem
spiritum et in pseudoprophetide et in apostata facile mentiri
quod fecerat credi, per quem Saulis thensaurus illic erat ubi
et cor ipsius, ubi scilicet deus non erat. et ideo per quem
uisurum se credidit uidit, quia per quem uidit et credidit.
si et de nocturnis imaginibus opponitur saepe non frustra
mortuos uisos (nam et Nasamonas propria oracula apud parentum
sepulcra mansitando captare, ut Heraclides scribit uel
Nymphodorus uel Herodotus, et Celtas apud uirorum fortium
busta eadem de causa abnoctare, ut Nicander affirmat), non
magis mortu osos uere patimur in somnis quam uiuos, si
eadem ratione mortuos qua et uiu osos. nec omnia, quae uidentur
uera sunt. non enim quia uidentur uera sunt, sed
quia adimplentur. fides somniorum de effectu, non de conspectu
renuntiatur. nulli autem animae omnino inferos patere
satis dominus in argumento illo pauperis requiescentis et diuitis
ingemiscentis ex persona Abrahae sanxit, non posse inde
relegari renuntiatorem dispositionis infernae, quod uel tunc licere
potuisset, ut Moysi et prophetis crederetur. sed etsi [*] [*]
quasdam reuocauit in corpora dei uirtus in documenta iuris
sui, non idcirco communicabitur fidei et audaciae magorum et
fallaciae somniorum et licentiae poetarum. atquin in resurrectionis
exemplis, cum dei uirtus siue per prophetas siue per
Christum siue per apostolos in corpora animas repraesentat,
solida et contrectabili et satiata ueritate praeiudicatum est
hanc esse formam ueritatis, ut omnem mortuorum exhibitionem
incorporalem praestigias iudices.

Omnis ergo anima penes inferos, inquis? uelis ac
nolis, et supplicia iam illic et refrigeria; habes pauperem et
diuitem. et quia distuli nescio quid ad hanc partem, iam op- .
portune in clausula reddam. cur enim non putes animam et
puniri et foueri in inferis interim sub expectatione utriusque
iudicii in quadam usurpatione et candida eius? quia saluum
debet esse, inquis, in iudicio diuino negotium suum sine ulla
praelibatione sententiae; tum quia et carnis opperienda est restitutio

ut Cconsortis operarum atque mercedum. quid ergo
fiet in tempore isto? dormiemus? at enim animae nec in uiuentibus
dormiunt; corporum enim est somnus, quorum et ipsa
mors cum speculo suo somno. aut nihil uis agi illic, quo
uniuersa humanitas trahitur, quo spes omnis sequestratur?
delibari putas iudicium an incipi? praecipitari an praeministrari?
iam uero quam iniquissimum otium apud inferos, si et nocentibus
adhuc illic bene est et innocentibus nondum? quid,
amplius uis esse post mortem confusam spem et incerta expectatione
ludentem an uitae recensum iam et ordinationem
iudicii inhorrentem? semper autem expectat anima corpus,
ut doleat aut gaudeat? nonne et de suo sufficit sibi ad [*] [*]
utrumque titulum passionis? quotiens inlaeso corpore anima
sola torquetur bile ira taedio plerumque nec sibi noto? quotiens
item corpore afflicto furtiuum sibi anima gaudium exquirit
et a corporis importuna tunc societate secedit? mentior,
si non de ipsis cruciatibus corporis et gloriari et gaudere sola
consueuit. respice ad Mutii animam, cum dexteram suam
ignibus soluit; respice ad Zenonis, cum illam Dionysii tormenta
praetereunt. morsus ferarum ornamenta sunt iuuentutis
ut in Cyro ursi cicatrices. adeo nouit et apud inferos
anima et gaudere et dolere sine carne, quia et in carne et inlaesa
si uelit dolet et laesa si uelit gaudet. hoc si ex arbitrio
suo in uita, quanto magis ex iudicio dei post mortem? sed
nec omnia opera optiuo cum carnis ministerio anima partitur;
nam et solos cogitatus et nudas uoluntates censura diuina persequitur.
qui uiderit ad concupiscendum, iam adulterauit
in corde. ergo uel propter haec congruentissimum
est animam, licet non expectata carne, puniri, quod non sociata
carne commisit. sic et ob cogitatus pios et beniuolos,
in quibus carne non eguit, sine carne recreabitur. quid nunc,
si et in carnalibus prior est quae concipit, quae disponit, quae
mandat, quae impellit? et si quando inuita, prior tamen
tractat, quod per corpus actura est. numquam denique conscientia
posterior erit facto. ita huic quoque ordini competit
eam priorem pensare mercedes cui priori debeantur. in summa,
cum carcerem illum, quem euangelium demonstrat, inferos intellegimus
et nouissimum quadrantem modicum quoque delictum
mora resurrectionis illic luendum interpretamur, nemo dubitabit
animam aliquid pensare penes inferos salua resurrectionis [*] [*]
plenitudine per carnem quoque. hoc etiam paracletus frequentissime
commendauit, si qui sermones eius ex agnitione promissorum
charismatum admiserit. ad omnem, ut arbitror, humanam
super anima opinionem ex doctrina fidei congressi
iustae dumtaxat ac necessariae curiositati satisfecimus. enormi
autem et otiosae tantum deerit discere quantum libuerit inquirere.
[*]