De Anima (51-55)

Opus autem mortis in medio est, discretio corporis animaeque.
sed quidam ad immortalitatem animae, quam quidem
non a deo edocti infirme tuentur, ita argumentationes emendicant,
ut uelint credi etiam post mortem quasdam animas adhaerere
corporibus. ad hoc enim et Plato, etsi quas uult
animas ad caelum statim expedit, in Politia tamen cuiusdam

insepulti cadauer opponit longo tempore sine ulla labe prae
animae scilicet indiuiduitate seruatum. ad hoc et Democritus
crementa unguium et comarum in sepulturis aliquanti temporis
denotat. porro et aeris qualitas corpori illi potuit tutela fuisse.
quid enim, si aridior aer et solum salsius? quid, si et ipsius
corporis substantia exsucior? quid, si et genus mortis ante iam
corruptrices materias erogarat? ungues autem cum exordia
neruorum sint, merito neruis resolutione porrectis prouectiores
et cotidie deficiente carne expelli uidentur. comae quoque alimenta
de cerebro, quod aliquamdiu durare praestat secreta
munitio. denique in uiuentibus etiam pro cerebri ubertate uel
affluit capillago uel deserit. habes medicos. sed nec modicum
quid animae subsidere in corpore est decessurum quandoque
et ipsum, cum totam corporis scaenam tempus aboleuerit. et
hoc enim in opinione quorundam est. propterea nec ignibus [*] [*]
funerandum aiunt parcentes superfluo animae. alia est autem
ratio pietatis istius, non reliquiis animae adulatrix, sed crudelitatis
etiam corporis nomine auersatrix, quod et ipsum homo
non utique mereatur poenali exitu impendi. ceterum anima
indiuisibilis ut immortalis etiam mortem indiuisibilem exigit
credi, non quasi immortali, sed quasi indiuisibili animae indiuisibiliter
accidentem. diuidetur autem et mors, si et anima,
superfluo scilicet animae quandoque morituro. ita portio mortis
cum animae portione remanebit. nec ignoro aliquod esse ue-_
stigium opinionis istius. de meo didici. scio feminam quandam
uernaculam ecclesiae forma et aetate integra functam post
unicum et breue matrimonium cum in pace dormisset et morante
adhuc sese pultura interim oratione presbyteri componeretur,
ad primum halitum orationis manus a lateribus dimotas
in habitum supplicem conformasse rursumque condita pace
situi suo reddidisse. est et illa relatio apud nostros, in coemeterio
corpus corpori iuxta collocando spatium recessu communicasse.
si et apud ethnicos tale quid traditur, ubique deus
potestatis suae signa proponit suis in solacium, extraneis in
testimonium. magis enim credam in testimonium ex deo
factum quam ex ullis animae reliquiis, quae si inessent, alia
quoque membra mouissent, et si manus tantum, sed non in
causam orationis. corpus etiam illud non modo fratri cessisset,
uerum et alias mutatione situs sibimet ipsi refrigerasset. certe
undeunde sunt ista, signis potius et ostentis deputanda, naturam
facere non possunt. mors, si non semel tota est, non est.
si quid animae remanserit, uita est. non magis uitae miscebitur
mors quam diei et nox.

Hoc igitur opus mortis, separationem carnis atque animae,
seposita quaestione fatorum et fortuitorum, bifariam distinxit [*]

humanus affectus, in ordinariam et extraordinariam formam,
ordinariam quidem naturae deputans placidae cuiusque mortis,
extraordinariam uero praeter naturam iudicans uiolenti cuiusque
finis. qui autem primordia hominis nouimus, audenter determinamus
mortem non ex natura secutam hominem, sed ex
culpa ne ipsa quidem naturali; facile autem usurpari naturae
nomen in ea quae uidentur a natiuitate ex accidentia adhaesisse.
nam si homo in mortem directo institutus fuisset, tunc
demum mors naturae adscriberetur. porro non in mortem institutum
eum pprobat ipsa lex condicionali comminatione suspendens
et arbitrio hominis addicens mortis euentum. denique
si non deliquisset, nequaquam obisset. ita non erit natura
quod ex exorbitationis potestate accidit per uoluntatem, non ex
instituti auctoritate per necessitatem. proinde etsi uarii exitus
mortis, ut est multimoda condicio causarum, nullum ita dicimus
lenem ut non ui agatur. ipsa illa ratio operatrix mortis,
simplex licet, uis est. quidni? quae tantam animae et carnis
societatem, tantam a conceptu concretionem sororum substantiarum-.
tiarum diuellit ac dirimit. nam etsi prae gaudio quis spiritum
exhalet, ut Chilon Spartanus, dum uictorem Olympiae filium
amplectitur, etsi prae gloria, ut Clidemus Atheniensis, dum ob
historiarum praestantiam auro coronatur, etsi per somnium, ut
Plato, etsi per risum, ut P. Crassus, multo uiolentior mors quae
per aliena grassatur, quae animam per commoda expellit, quae
tunc mori affert, cum iucundius uiuere est in exultatione in
honore in requiete in uoluptate. uis est et inlata nauigiis,
cum longe a Caphareis saxis, nullis depugnata turbinibus, nullis
quassata decumanis, adulante flatu, labente cursu, laetante [*]
t comitatu, intestino repente perculsu cum tota securitate desidunt.
non secus naufragia sunt uitae, etiam tranquillae mortis euentus.
nihilo refert integram abire corporis nauem an dissipatam, cum
animae nauigatio euertatur.

Sed quo dende anima nuda et explosa deuertet? sine
dubio prosequemur ex ordine. prius tamen quod est loci huius
explebimus, ne, quia uarios exitus mortis ediximus, expectet
quis a nobis rationes singulorum medicis potius relinquendas,
propriis arbitris omnium letalium rerum siue causarum et
ipsarum corporalium condicionum. plane ad immortalitatem
animae hic quoque protegendam in mentione mortis aliquid
de eiuscemodi exitu interstruam, in quo paulatim ac minutatim
anima dilabitur; habitum enim sustinens defectionis abducitur,
dum absumi uidetur, et coniecturam praestat interitus de excessus
temperatura. tota autem in corpore et ex corpore est
ratio. nam quisquis ille exitus mortis, sine dubio aut materiarum
aut regionum aut uiarum uitalium euersio est: materiarum,
ut fellis ut sanguinis; regionum, ut cordis ut iecoris; uiarum,
ut uenarum ut arteriarum. dum igitur haec ex propria quaeque
iniuriae causa uastantur in corpore ad usque ultimam euersionem
et rescissionem uitalium id est naturalium finium situum
officiorum, necessario et anima dilabentibus paulatim instrumentis
et domiciliis et spatiis suis paulatim et ipsa migrare
compulsa deducitur in diminutionis effigiem non alio modo,
quam quo et aurigam ipsum quoque defecisse praesumitur, cum
uires equorum defatigatio denegauit, quantum de dispositione
destituti hominis, non de passionis ueritate. perinde auriga
corporis spiritus animalis deficientis uectaculi nomine, non suo
deficit, opere decedens, non uigore, actu elanguens, non statu,
constantiam, non substantiam decoquens, quia comparere [*] [*] [*]
cessat, non quia esse. sic et rapida quaeque mors, ut ceruicum
messis, semel ac tantam ianuam pandens, ut ruinae uis semel
omnia uitalia elidens, ut apoplexis, interior ruina, nullam
animae moram praestat nec discessum eius in momenta discruciat.
at ubi longa mors, prout deseritur anima, ita et deserit;
non tamen conciditur hac facie, sed extrahitur, et dum
extrahitur, postremitatem suam partem uideri facit. non omnis
autem pars statim et abscisa est, quia postera est, nec quia
exigua est, statim et ipsa peritura est. sequitur seriem suus
finis et mediocritas trahitur ad summa et reliquiae uniuersitati
cohaerentes expectantur ab illa, non derelinquuntur. atque ita
ausim dicere, totius ultimum totum est, quia, licet minus atque
posterius sit, ipsius est. hinc denique euenit saepe animam in
ipso diuortio potentius agitari sollicitiore obtutu, extraordinaria
loquacitate, dum ex maiore suggestu iam in libero constituta
per superfluum quod adhuc cunctatur in corpore enuntiat quae
uidet, quae audit, quae incipit nosse. si enim corpus istud
Platonica sententia carcer, ceterum apostolica dei templum,
cum in Christo est, sed interim animam consaepto suo obstruit
et obscurat et concretione carnis infaecat, unde illi, uelut per
corneum specular, obsoletior lux rerum est. procul dubio cum
ui mortis exprimitur de concretione carnis, et ipsa expressione
colatur; certe de oppanso corporis erumpit in apertum ad meram
et puram et suam lucem, statim semetipsam in expeditione
substantiae recognoscit et in diuinitatem ipsa libertate resipiscit
ut de somnio emergens ab imaginibus ad ueritates. tunc
et enuntiat et uidet, tunc exultat aut trepidat, prout paraturam
deuorsorii sui sentit, de ipsius statim angeli facie, euocatoris
animarum, Mercurii poetarum. [*] [*]

Quo igitur deducetur anima, iam hinc reddimus. omnes
ferme philosophi,

qui immortalitatem animae, qualiterqualiter
uolunt, tamen uindicant, ut Pythagoras, ut Empedocles, ut
Plato, quique aliquod illi tempus indulgent ab excessu usque
in conflagrationem uniuersitatis, ut Stoici, suas solas id est sapientium
animas in supernis mansionibus collocant. Plato
quidem non temere philosophorum animabus hoc praestat, sed
eorum qui philosophiam scilicet exornauerint amore puerorum.
adeo etiam inter philosophos magnum habet priuilegium impuritas.
itaque apud illum in aetherem sublimantur animae
sapientes, apud Arium in aerem, apud Stoicos sub lunam.
quos quidem miror, quod imprudentes animas circa terram
prosternant, cum illas a sapientibus multo superioribus erudiri
affirment. ubi erit scholae regio in tanta distantia diuersoriorum?
qua ratione discipulae ad magistras conuentabunt
tanto discrimine inuicem absentes? quis autem illis postumae
eruditionis usus ac fructus iamiam conflagratione perituris ? reliquas
animas ad inferos deiciunt. hos Plato uelut gremium terrae
describit in Phaedone, quo omnes labes mundialium sordium confluendo
et ibi desidendo exhalent et quasi caeno immunditiarum
suarum grossiorem haustum et priuatum illic aerem stipent.

Nobis inferi non nuda cauositas nec subdiualis aliqua
mundi sentina creduntur, sed in fossa terrae et in alto uastitas
et in ipsis uisceribus eius abstrusa profunditas, siquidem
Christo in corde terrae triduum mortis legimus expunctum,
id est in recessu intimo et interno et ex ipsa terra operto et
intra ipsam clauso et inferioribus adhuc abyssis superstructo. [*] [*] [*]

quodsi Christus deus, quia et homo, mortuus secundum scripturas
et sepultus secundum easdem, huic quoque legi satisfecit
forma humanae mortis apud infe ros functus nec ante
ascendit in sublimiora caelorum quam descendit in inferiora
terrarum, ut illic patriarchas et prophetas compotes sui faceret,
habes et regionem inferum subterraneam credere et illos cubito
pellere, qui satis superbe non putent animas fidelium inferis
dignas. serui super dominum et discipuli super magistrum,
aspernati, si forte, in Abrahae sinu expectandae resurrectionis
solacium capere. sed in hoc, inquiunt, Christus inferos adiit,
ne nos adiremus: ceterum quod discrimen ethnicorum et Christianorum,
si carcer mortuis idem? quomodo ergo anima exhalabit
in caelum, Christo illic adhuc sedente ad dexteram
patris, nondum dei iussu per tubam archangeli audito, nondum
illis, quos domini aduentus in saeculo inuenerit, obuiam ei
ereptis in aerem, cum his qui mortui in Christo primi resurgent?
nulli patet caelum, terra adhuc salua, ne dixerim clausa. cum
transactione enim mundi reserabuntur regna caelorum. sed
in aethere dormitio nostra cum puerariis Platonis aut in aere
cum Ario aut circa lunam cum Endymionibus Stoicorum.
immo, inquis, in paradiso, quo iam tunc et patriarchae et prophetae
appendices dominicae resurrectionis ab inferis migrauerint.
et quomodo Iohanni in spiritu paradisi regio reuelata,
quae subicitur altari, nullas alias animas apud se praeter martyrum
ostendit? quomodo Perpetua fortissima martyr sub die
passionis in reuelatione paradisi solos illic commartyres suos
uidit, nisi quia nullis romphaea paradisi ianitrix cedit nisi qui
in Christo decesserint, non in Adam? noua mors pro deo et
extraordinaria pro Christo alio et priuato exci pitur)itur hospitio.
agnosce itaque differentiam ethnici et fidelis in morte, si pro [*] [*]
deo occumbas, ut paracletus monet, non in mollibus febribus et
in lectulis, sed in martyriis, si crucem tuam tollas et sequaris
dominum, ut ipse praecepit. tota paradisi clauis tuus sanguis
est. habes etiam de paradiso a -nobis libellum, quo constitui
mus omnem animam apud inferos sequestrari in diem domini.