De Anima (5-7)

Accerserint Eubulum aliquem et Critolaum et Xenocratem
et isto in loco amicum Platonis Aristotelem. fortasse an exstruentur
magis ad auferendam animae corpulentiam, si non
alios e contrario inspexerint et quidem plures corpus animae
uindicantes. nec illos dico solos qui eam de manifestis corporalibus
effingunt, ut Hipparchus et Heraclitus ex igni, ut
Hippon et Thales ex aqua, ut Empedocles et Critias ex sanguine,
ut Epicurus ex atomis, si et atomi corpulentias de coitu
suo cogunt, ut Critolaus et Peripatetici eius ex quinta nescio
qua substantia, si et illa corpus, quia corpora includit, — sed
etiam Stoicos allego, qui spiritum praedicantes animam paene
nobiscum, qua proxima inter se flatus et spiritus, tamen corpus
animam facile persuadebunt. denique Zeno consitum spiritum
definiens animam hoc modo instruit. quo, inquit, digresso
animal emoritur, corpus est: consito autem spiritu digresso
animal emoritur, ergo consitus spiritus corpus est; consitus
autem spiritus anima est, ergo corpus est anima. uult et
Cleanthes non solum corporis lineamentis, sed et animae notis
similitudinem parentibus in filiis respondere, de speculo scilicet
morum et ingeniorum et adfectuum, corporis autem similitudinem
et dissimilitudinem capere et animam. itaque corporis
similitudini uel dissimilitudini obnoxiam. interim corporalium
et incorporalium passiones inter se non communicare. porro
et animam compati corpori, cui laeso ictibus uulneribus [*] [*]

ulceribus condolescit, et corpus animae, cui adflictae cura angore
amore coaegrescit per detrimentum scilicet uigoris cuiusque
pudorem et pauorem rubore atque pallore testetur. igitur
animam corpus ex corporalium passionum communione. sed
et Chrysippus manum ei porrigit constituens corporalia ab incorporalibus
derelinqui omnino non posse, quia nec contingantur
ab eis (unde et Lucretius: tangere enim et tangi
nisi corpus nulla potest res), derelicto autem corpore ab
anima hominem affici morte. igitur corpus anima, quae nisi
corporalis corpus non derelinqueret, uidetur.

Haec Platonici subtilitate potius quam ueritate conturbant.
omne, inquiunt, corpus aut animale sit necesse est aut inanimale.
et si quidem inanimale est, extrinsecus mouebitur, si
uero\'animale, intrinsecus. anima autem nec extrinsecus mouebitur,
ut quae non sit inanimalis, nec intrinsecus, ut quae
ipsa potius moueat corpus. itaque non uideri eam corpus,
quae non corporalium forma ex aliqua regione moueatur. ad
hoc nos mirabimur incongruentiam primo definitionis prouocantis
ad ea quae in animam non conueniunt. non enim potest anima
animale corpus dici aut inanimale, cum ipsa sit quae aut
faciat corpus animale, si adsit, aut inanimale, si absit ab illo.
itaque quod facit non potest esse ipsa, ut dicatur animale uel
inanimale. anima enim dicitur substantiae suae nomine.
quodsi non capit animale corpus dici aut inanimale, quod est
anima, quomodo prouocabitur ad animalium et inanimalium
corporum formam? dehinc si corporis est moueri extrinsecus
ab aliquo, ostendimus autem supra moueri animam et ab alio,
cum uaticinatur, cum furit, utique extrinsecus, quia ab alio,
merito quod mouebitur extrinsecus ab alio secundum exempli [*] [*] [*] [*]

propositionem corpus adagnoscam. iam uero si ab alio moueri
corporis est, quanto magis mouere aliud? anima autem mouet
corpus, et conatus eius extrinsecus foris parent. ab illa est
enim impingi et pedes in incessum et manus in contactum et
oculos in conspectum et linguam in effatum, uelut sigillaria
motu superficiem intus agitante. unde haec uis incorporali
animae, unde uacuae rei solida propellere? sed quomodo diuisi
uidentur in homine sensus corporales et intellectuales?
corporalium aiunt rerum qualitates, ut terrae, ut ignis, corporalibus
sensibus renuntiari, ut tactui, ut uisui, incorporalium
uero intellectualibus conueniri, ut benignitatis, ut malignitatis.
itaque incorporalem esse animam constat, cuius qualitates non
corporalibus, sed intellectualibus sensibus comprehendantur.
plane, si non huius definitionis gradum exclusero. ecce enim
incorporalia ostendo corporalibus sensibus subici, sonum auditui,
colorem conspectui, odorem odoratui, quorum exemplo etiam
anima corpori accedit, ne dicas idcirco ea per corporales renuntiari
sensus quia corporalibus accedant. igitur si constat
incorporalia quoque a corporalibus comprehendi, cur non et
anima, quae corporalis, ab incorporalibus renuntietur? certe
definitio exclusa sit. de insignioribus argumentationibus erit
etiam illa, quod omne corpus corporalibus ali iudicant, animam
uero ut incorporalem incorporalibus, sapientiae scilicet studiis.
sed nec hic gradus stabit etiam Sorano methodicae medicinae
instructissimo auctore respondente animam corporalibus quoque
ali, denique deficientem eam cibo plerumque fulciri. quidni?
quo adempto in totum dilabitur ex corpore. ita etiam ipse
Soranus plenissime super anima commentatus quatuor uoluminibus
et cum omnibus philosophorum sententiis expertus
corporalem animae substantiam uindicat, etsi illam immortalitate
fraudauit. non enim omnium est credere quod Christianorum [*]
est. sicut ergo Soranus ipse rebus ostendit animam corporalibus
ali, perinde et philosophus exhibeat illam incorporalibus
pasci. sed nemo umquam cunctanti de exitu animae mulsam
aquam de eloquio Platonis infudit aut micas de minutiloquio
Aristotelis infersit? quid autem facient tot ac tantae animae
rupicum et barbarorum, quibus alimenta sapientiae desunt, et
tamen indocta prudentia pollent et sine academiis et porticibus
Atticis et carceribus Socratis, denique ieiunantes a philosophia
nihilominus uiuunt? non enim substantiae ipsi alimenta
proficiunt studiorum uel disciplinae, quia nec opimiorem
animam efficiunt, sed ornatiorem. bene autem quod et artes
Stoici corporales affirmant. adeo sic quoque anima corporalis,
si et artibus ali creditur. sed enormis intentio philosophiae
solet plerumque nec prospicere pro pedibus. sic Thales
in puteum. solet et sententias suas non intellegendo ualetudinis
corruptelam suspicari. sic Chrysippus ad elleborum.
tale aliquid opinor ei accidit, cum duo in unum corpora negauit,
alienato a prospectu et recogitatu praegnantum, quae
non singula cotidie corpora, sed et bina et terna in unius
uteri ambitu perferunt. inuenitur etiam in iure ciuili Graeca
quaedam quinionem enixa filiorum, semel omnium mater, unici
fetus parens multiplex, unici uteri puerpera numerosa, quae
tot stipata corporibus, paene dixerim populo, sextum ipsa corpus
fuit. uniuersa condicio testabitur corpora de corporibus processura
iam illic esse unde procedunt. secundum sit necesse
est quod ex alio est. nihil porro ex alio est nisi dum gignitur;
sed tunc duo sunt. [*] [*]

Quantum ad philosophos satis haec, quia quantum ad
nostros ex abundanti; quibus corporalitas animae in ipso euangelio
relucebit. dolet apud inferos anima cuiusdam et punitur
in flamma et cruciatur in lingua et de digito animae felicioris
implorat solacium roris. imaginem existimas exitum illum pauperis
laetantis et diuitis maerentis? et quid illic Lazari nomen,

si non in ueritate res est? sed et si imago credenda est, testimonium
erit ueritatis. si enim non haberet anima corpus,
non caperet imago animae imaginem corporis, nec mentiretur
de corporalibus membris scriptura, si non erant. quid est
autem illud quod ad inferna transfertur post diuortium corporis,
quod detinetur illic, quod in diem iudicii reseruatur, ad quod
et Christus moriendo descendit? puto, ad animas patriarcharum.
sed quamobrem, si nihil anima sub terris? nihil
enim, si non corpus. incorporalitas enim ab omni genere custodiae
libera est, immunis et a poena et a fouella. per quod
enim punitur aut fouetur, hoc erit corpus. reddam de isto
plenius et opportunius. igitur si quid tormenti siue solacii
anima praecerpit in carcere seu diuersorio inferum, in igni
uel in sinu Abrahae, probata erit corporalitas animae. incorporalitas
enim nihil patitur non habens per quod pati possit,
aut si habet, hoc erit corpus. in quantum enim omne corporale
passibile est, in tantum quod passibile est corporale est.