De Anima (46-50)

Ecce rursus urgemur sententiam de ipsorum somniorum
retractatu, quibus anima iactatur, exprimere. et quando perueniemus
ad mortem? et hic dixerim: cum deus dederit,
nullae longae morae eius quod eueniet. uana in totum somnia
Epicurus iudicauit liberans a negotiis diuinitatem et dissoluens
ordinem rerum et in passiuitate omnia spargens ut euentui
exposita et fortuita. porro si ita est, ergo erit aliquis et
ueritatis euentus, quia non capit solam eam euentui omnibus
debito eximi. Homerus duas portas diuisit somniis, corneam
ueritatis, fallaciae eburneam. perspicere est enim, inquiunt,
per cornu, ebur autem caecum est. Aristoteles maiore sententiam
mendacio recitans agnoscit et uerum. Telmessenses
nulla somnia euacuant, imbecillitatem coniectationis incusant.
quis autem tam extraneus humanitatis, ut non aliquam aliquando
uisionem fidelem senserit? pauca de insignioribus
perstringens Epicuro pudorem imperabo. Astyages Medorum
regnator quod filiae Mandanae adhuc uirginis uesicam in diluuionem
Asiae fluxisse somnio uiderit, Herodotus refert; item
anno post nuptias eius

ex isdem locis uitem exortam toti
Asiae incubasse. hoc etiam Charon Lampsacenus Herodoto
prior tradit. qui filium eius tanto operi ** interpretati sunt,
non fefellerunt; siquidem Asiam Cyrus et mersit et pressit.
Philippus Macedo nondum pater Olympiadis uxoris naturam
obsignatam esse uiderat anulo, leo erat signum. crediderat
praeclusam genituram, (opinor, quia leo semel pater est): **
Aristodemus uel Aristophon coniectans immo nihil uacuum [*] [*]
obsignari filium et quidem maximi impetus portendi. Alexandrum
qui sciunt, leonem anuli recognoscunt. Ephorus scribit. sed
et Dionysii Siciliae tyrannidem Himeraea quaedam somniauit.
Heraclides prodidit. et Seleuco regnum Asiae Laodice mater
nondum eum enixa praeuidit. Euphorion prouulgauit. Mithridaten
quoque ex somnio Ponti potitum a Strabone cognosco,
et Baralirem Illyricum a Molossis usque Macedoniam ex somnio
dominatum de Callisthene disco. nouerunt et Romani ueritatis
huiusmodi somnia. reformatorem imperii, puerulum adhuc
et priuatum loci, et Iulium Octauium tantum et sibi ignotum
M. Tullius iam et Augustum et ciuilium turbinum sepultorem
de somnio norat. in Vitellii commentariis conditum est. nec
haec sola species erit summarum praedicatrix potestatum, sed
et periculorum et exitiorum: ut cum Caesar in proelio perduellium
Bruti et Cassi Philippis aeger alias, maius tamen
discrimen ab hostibus relaturus, de Artori uisione destituto
tabernaculo euadit: ut cum Polycrati Samio filia crucem prospicit
de solis unguine et lauacro Iouis. reuelantur et honores
et ingenia per quietem, praestantur et medellae, produntur et
furta, conferuntur et thesauri. Ciceronis denique dignitatem
paruuli etiamnunc gerula iam sua inspexerat. cycnus de sinu
Socratis demulcens homines discipulus Plato est. Leonymus
pyctes ab Achille curatur in somniis. coronam auream cum
ex arce Athenae perdidissent, Sophocles tragicus somniando
redinuenit. Neoptolemus tragoedus apud Roeteum Troiae et [*]
sepulchrum Aiacis monitus in somnis ab ipso ruina liberatur,
et cum lapidum senia deponit, diues inde auro redit. quanti
autem commentatores et affirmatores in hanc rem? Artemon
Antiphon Strato Philochorus Epicharmus Serapion Cratippus
Dionysius Rodius Hermippus, tota saeculi litteratura. solum,
si forte, ridebo, qui se existimauit persuasurum, quod prior
omnibus Saturnus somniarit; nisi si et prior omnibus uixit
Aristoteles. ignosce ridenti. ceterum Epicharmus etiam summum
apicem inter diuinationes somniis extulit cum Philochoro
Atheniensi. nam et oraculis hoc genus stipatus est orbis, ut
Amphiarai apud Oropum, Amphilochi apud Mallum, Sarpedonis
in Troade, Trophoni in Boeotia, Mopsi in Cilicia, Hermionae
in Macedonia, Pasiphaae in Laconica. cetera cum suis
et originibus et ritibus et relatoribus, cum omni deinceps historia
somniorum Hermippus Berytensis quinione uoluminum
satiatissime exhibebit. sed et Stoici deum malunt prouidentissimum
humanae institutioni inter cetera praesidia diuinatricum
artium et disciplinarum somnia quoque nobis indidisse,
peculiare solacium naturalis oraculi. haec quantum ad fidem
somniorum a nobis quoque consignandam et aliter interpretandam.
nam de oraculis etiam ceteris, apud quae nemo dormitat,
quid aliud pronuntiabimus quam daemonicam esse rationem
eorum spirituum qui iam tunc in ipsis hominibus
habitauerint uel memorias eorum affectauerint ad omnem malitiae
suae scaenam in ista aeque specie diuinitatem mentientes
eademque industria etiam per beneficia fallentes medicinarum
et admonitionum et praenuntiationum, quo magis laedant iuuando,
dum per ea quae iuuant ab inquisitione uerae diuinitatis
abducunt ex insinuatione falsae? et utique non clausa [*]
uis est nec sacrariorum circumscribitur terminis; uaga et peruolatica
et interim libera est. quo nemo dubitauerit domus
quoque daemoniis patere nec tantum in adytis, sed in cubiculis
homines imaginibus circumuenire.

Definimus enim a daemoniis plurimum incuti somnia,
etsi interdum uera et gratiosa, sed, de qua industria diximus,
affectantia atque captantia, quanto magis uana et frustratoria
et turbida et ludibriosa et immunda. nec mirum, si eorum
sunt imagines, quorum et res. deo autem pollicito scilicet et
gratiam spiritus sancti in omnem carnem et sicut prophetaturos,
ita et somniaturos seruos suos et ancillas suas, ea deputabuntur,
quae ipsi gratiae comparabuntur, si qua honesta sancta
prophetica reuelatoria aedificatoria uocatoria, quorum liberalitas
soleat et in profanos destillare, imbres etiam et soles
suos peraequante deo iustis et iniustis, siquidem et Nabuchodonosor
diuinitus somniat et maior paene uis hominum ex uisionibus
deum discunt. sicut ergo dignatio dei et in ethnicos,
ita et temptatio mali in sanctos, a quibus nec interdiu absistit,
ut uel dormientibus obrepat qua potest, si uigilantibus non
potest.

tertia species erunt somnia, quae sibimet ipsa anima
uidetur inducer ee ex intentione circumstantiarum. porro quia
non est ex arbitrio somniare (nam et Epicharmus ita sentit),
quomodo ipsa erit sibi causa alicuius uisionis? num ergo
haec species naturali formae relinquenda est seruans animae
etiam in ecstasi res suas perpeti? ea autem, quae neque a
deo neque a daemonio neque ab anima uidebuntur accidere,
et praeter opinionem et praeter interpretationem et praeter
enarrationem facultatis ipsi proprie ecstasi et rationi eius separabuntur.
[*] [*]

Certiora et colatiora somniari affirmant sub extimis noctibus
quasi iam emergente animarum uigore prodacto sopore.
ex temporibus autem anni uerno magis quieta, quod aestas
dissoluat animas et hiemps quodammodo obduret et autumnus
temptator alias ualetudinum sucis pomorum uinosissimis diluat.
item ex ipsius quietis situ, si neque resupina neque dextero
latere decumbat neque conresupinatis internis quasi refusis loculis
statio sensuum fluitet aut compressu iecoris angina sit
mentis. sed haec ingeniose aestimari potius quam constanter
probari putem, etsi Plato est, qui ea aestimauit; et fortasse
an casu procedant. alioquin ex arbitrio erunt somnia, si dirigi
poterunt. nam quod et de cibis distinguendis uel derogandis
nunc praesumptio nunc superstitio disciplinam somniis
praescribit, examinandum est. superstitio, ut cum apud oracula
incubaturis ieiunium indicitur uel castimonia inducitur, praesumptio,
ut cum Pythagorici ob hanc quoque speciem fabam
respuunt onerosum et inflatui pabulum. atquin trina illa cum
Daniele fraternitas

legumine solo contenti, ne regiis ferculis
contaminarentur, praeter sapientiam reliquam somniorum praecipue
gratiam a deo redemerunt et impetrandorum et disserendorum.
ieiunus autem nescio an ego solus plurimum ita
somniem, ut me somniasse non sentiam. nihil ergo sobrietas, inquis,
ad hanc partem? immo tanto magis ad hanc, quantum
et ad omnem; si et ad superstitionem, multo amplius ad religionem.
sic enim et daemonia expostulant eam a suis somniatoribus
ad lenocinium scilicet diuinitatis, quia familiarem dei [*] [*]
norunt, quia et Daniel rursus trium hebdomadum statione
caruit uictu, sed ut deum inliceret humiliationis officiis, non
ut animae somniaturae sensum et sapientiam strueret, quasi
non in ecstasi acturae. ita non ad ecstasin summouendam sobrietas
proficiet, sed ad ipsam ecstasin commendandam, ut in
deo fiat.

Infantes qui non putant somniare, cum omnia animae
pro modo aetatis expungantur in uita, animaduertant succussus
et nutus et renidentias eorum per quietem, ut ex re comprehendant
motus animae somniantis facile per carnis teneritatem
erumpere in superficiem. sed et quod Libyca gens Atlantes
caeco somno noctem transigere dicuntur, animae utique natura
non taxatur. porro aut Herodoto fama mentita est nonnumquam
in barbaros calumniosa aut magna uis eiusmodi daemonum
in illo climate dominatur. si enim et Aristoteles
heroem quendam Sardiniae notat incubatores fani sui uisionibus
priuantem, erit et hoc in daemonum libidinibus, tam
auferre somnia quam inferre, ut Neronis quoque seri somniatoris
et Thrasymedis insigne inde processerit.

sed et a deo
deducimus somnia. quid ergo nec a deo Atlantes somniarent,
uel quia nulla iam gens dei extranea est in omnem terram
et in terminos orbis euangelio coruscante? num ergo aut
fama mentita est Aristoteli aut daemonum ad hoc ratio est,
dum ne animae aliqua natura credatur immunis somniorum?

Satis de speculo mortis id est de somno, tum etiam de
negotiis somni id est de somniis. nunc ad originem huius [*] [*]

excessus, id est ad ordinem mortis, quia nec ipsa sine quaestionibus,
licet finis omnium quaestionum. publica totius generis
humani sententia mortem naturae debitum pronuntiamus.
hoc stipulata est dei uox, hoc spopondit omne quod nascitur;
ut iam hinc non Epicuri stupor suffundatur negantis debitum
istud ad nos pertinere, sed haeretici magi Menandri Samaritani
furor conspuatur dicentis mortem ad suos non modo non
pertinere, uerum nec peruenire. in hoc scilicet se a superna
et arcana potestate legatum, ut immortales et incorruptibiles
et statim resurrectionis compotes fiant, qui baptisma eius induerint.
legimus quidem pleraque aquarum genera miranda,
sed aut ebriosos reddit Lyncestarum uena uinosa aut lymphaticos
efficit Colophonis scaturrigo daemonica, aut (Alexandro
accidit) Nonacris Arcadiae uenenata. fuit et Iudaeae lacus
medicus ante Christum. plane Stygias paludes poeta tradidit
mortem diluentes. sed et Thetis filium planxit. quamquam
si et Menander in Stygem mergit, moriendum erit nihilominus,
ut ad Stygem uenias; apud inferos enim dicitur. quaenam et
ubinam ista felicitas aquarum, quas nec Iohannes baptizator
praeministrauit nec Christus ipse discipulis demonstrauit? quod
hoc Menandri balneum? comicum credo. sed cur tam infrequens,
tam occultum, quo paucissimi lauant? suspectam enim faciam
tantam raritatem securissimi atque tutissimi sacramenti, apud
quod nec pro deo ipso mori lex est, cum contra omnes iam
nationes ascendant in montem domini et in aedem dei Iacob
mortem per martyrium quoque flagitantis, quam de Christo
etiam suo exegit? nec magiae tantum dabit quisquam, ut
eximat mortem aut repastinet uitis modo uitam aetate renouata.
hoc enim ne Medeae quidem licuit in hominem, etsi
licuit in ueruecem. translatus est Enoch et Helias nec mors [*] [*]
eorum reperta est, dilata scilicet. ceterum morituri reseruantur,
ut antichristum sanguine suo extinguant. obiit et Iohannes,
quem in aduentum domini remansurum frustra fuerat spes.
fere enim haereses ad nostra exempla prosiliunt inde sumentes
praesidia, quo pugnant. postremo compendium est: ubi sunt
illi quos Menander ipse perfudit, quos in Stygem suam mersit?
apostoli perennes ueniant assistant. uideat illos meus Thomas,
audiat contrectet et crediderit.