De Anima (14-16)

Singularis alioquin et simplex et de suo tota est non
magis instructilis aliunde quam diuisibilis ex se, quia nec dissolubilis.
si enim structilis et dissolubilis, iam non immortalis.
itaque quia iam non mortalis, neque dissolubilis neque diuisibilis.
nam et diuidi dissolui est et dissolui mori est. diuiditur
autem in partes, nunc in duas a Platone, nunc in tres a Zenone,
nunc in quinque et in sex a Panaetio, in septem a Sorano,
etiam in octo penes Chrysippum, etiam in nouem penes
Apollophanem, sed et in duodecim apud quosdam Stoicorum,
et in duas amplius apud Posidonium, qui a duobus exorsus
titulis, principali, quod aiunt ἡγεμονικὸν, et a rationali, quod [*]

aiunt λογικὸν, in decem et septem exinde prosecuit; ita in alias
ex aliis species diuidunt animam. huiusmodi autem non tam
partes animae habebuntur quam uires et efficaciae et operae,
sicut de quibusdam et Aristoteles iudicauit. non enim membra
sunt substantiae animalis, sed ingenia, ut motorium, ut actorium,
ut cogitatorium, et si qua in hunc modum distinguunt,
ut et ipsi illi quinque notissimi sensus, uisus, auditus, gustus,
tactus, odoratus. quibus omnibus etsi certa singulis domicilia
in corpore determinauerunt, non idcirco haec quoque distributio
animae ad animae sectiones pertinebit, quando ne ipsum quidem
corpus ita diuidatur in membra ut isti uolunt animam.
atquin ex multitudine membrorum unum corpus efficitur, ut
concretio sit potius ipsa diuisio. specta portentosissimam
Archimedis munificentiam, organum hydraulicum dico, tot
membra, tot partes, tot compagines, tot itinera uocum, tot
compendia sonorum, tot commercia modorum, tot acies tibiarum,
et una moles erunt omnia. sic et spiritus, qui illic de tormento
aquae anhelat, non ideo separabitur in partes, quia per
partes administratur, substantia quidem solidus, opera uero diuisus.
non longe hoc exemplum est a Stratone et Aenesidemo
et Heraclito; nam et ipsi unitatem animae tuentur, quae in
totum corpus diffusa et ubique ipsa, uelut flatus in calamo
per cauernas, ita per sensualia uariis modis emicet, non tam
concisa quam dispensata. haec omnia quibus titulis nuncupentur
et quibus ex se diuisionibus deriuentur et quibus in
corpore metationibus sequestrentur, medici potius cum philosophis
considerabunt, nobis pauca conuenient.

Inprimis an sit aliqui summus in anima gradus uitalis
et sapientialis, quod Y;Y !xovi*ov appellant, id est principale, quia
si negetur, totus animae status periclitatur. denique qui negant [*]

principale, ipsam prius animam nihil censuerunt. Messenius
aliqui Dicaearchus, ex medicis autem Andreas et Asclepiades,
ita abstulerunt principale, dum in animo ipso uolunt esse
sensus, quorum uindicatur principale. Asclepiades etiam illa
argumentatione uectatur, quod pleraque animalia ademptis eis
partibus corporis, in quibus plurimum existimatur principale
consistere, et insuper uiuant aliquatenus et sapiant nihilominus,
ut muscae et uespae et lucustae, si capita decidens, ut caprae
et testudines et anguillae, si corda detraxeris; itaque principale
non esse, quod si fuisset, amissus cum suis sedibus
uigor animae non perseueraret. sed plures et philosophi aduersus
Dicaearchum, Plato Strato Epicurus Democritus Empedocles
Socrates Aristoteles, et medici aduersus Andrean et
Asclepiaden, Herophilus Erasistratus Diocles Hippocrates et
ipse Soranus, iamque omnibus plures Christiani, qui apud
deum de utroque docemur, et esse principale in anima et certo
in corporis recessu consecratum. si enim scrutatorem et
dispectorem cordis deum legimus, si etiam prophetes eius
occulta cordis traducendo probatur, si dominus ipse recogitatus
cordis in populo praeuenit: quid cogitatis in cordibus
uestris nequam? si et Dauid: cor mundum conde in me
deus, et Paulus corde ait credi in iustitiam, et Iohannes
corde ait suo unumquemque reprehendi, si postremo
qui uiderit feminam ad concupiscendum, iam adulterauit
in corde, simul utrumque dilucet, et esse principale
in anima, quo intentio diuina conueniat, id est uim sapientialem
atque uitalem (quod enim sapit, uiuidum est) et in eo
thensauro corporis haberi, ad quem deus respicit, ut neque [*] [*] extrinsecus agitari putes principale istud secundum Heraclitum
neque per totum corpus uentilari secundum Moschionem neque
in capite concludi secundum Platonem neque in uertice potius
praesidere secundum Xenocraten neque in cerebro cubare secundum
Hippocraten, sed nec circa cerebri fundamentum, ut
Herophilus, nec in membranulis, ut Strato et Erasistratus, nec
in superciliorum meditullio, ut Strato physicus, nec in tota
lorica pectoris, ut Epicurus, sed ** quod et Aegyptii renuntiauerunt,
et qui diuinarum litterarum commentatores uidebantur,
ut et ille uersus Orphei uel Empedoclis: namque
homini sanguis circumcordialis est sensus. etiam Protagoras,
etiam Apollodorus et Chrysippus haec sapiunt, ut uel
ab istis retusus Asclepiades capras suas quaerat sine corde
balantes et muscas suas abigat sine capite uolitantes, et omnes
iam sciant se potius sine corde et cerebro uiuere, qui dispositionem
animae humanae de condicione bestiarum praeiudicarint.

Est et illud ad fidem pertinens, quod Plato bifariam
partitur animam per rationale et inrationale. cui definitioni et
nos quidem adplaudimus, sed non ut naturae deputetur utrumque.
naturale enim rationale credendum est, quod animae a primordio
sit ingenitum, a rationali uidelicet auctore. quid enim non
rationale, quod deus iussu quoque ediderit, nedum id quod
proprie afflatu suo emiserit? inrationale autem posterius intellegendum
est, ut quod acciderit ex serpentis instinctu, ipsum
illud transgressionis admissum, atque exinde inoleuerit et coadoleuerit
in anima ad instar iam naturalitatis, quia statim in
naturae primordio accidit. ceterum cum idem Plato solum [*] [*] [*] [*]

rationale dicat ut in anima dei ipsius, si nos etiam inrationale
naturae adscripserimus, quam a deo anima nostra sortita est,
aeque inrationale de deo erit, utpote naturale, quia naturae
deus auctor est. sed enim a diabolo inmissio delicti, inrationale
autem omne delictum, igitur a diabolo inrationale, a quo
et delictum, extraneum a deo, a quo est inrationale alienum.
proinde delicti ** diuersitas horum ex distantia auctorum. proinde
cum Plato soli deo segregans rationale duo genera subdiuidit
ex inrationali, indignatiuum, quod appellant θυμικόν, et
concupiscentiuum, quod uocant ἐπιθυμητικόν, ut illud quidem
commune sit nobis et leonibus, istud uero cum muscis, rationale
porro cum deo, uideo et de hoc mihi esse retractandum
propter ea quae in Christo deprehenduntur. ecce enim tota
haec trinitas et in domino, et rationale, quo docet, quo disserit,
quo salutis uias sternit, et indignatiuum, quo inuehitur
in scribas et Pharisaeos, et concupiscentiuum, quo pascha cum
discipulis suis edere concupiscit. igitur apud nos non semper
ex inrationali censenda sunt indignatiuum et concupiscentiuum,
quae certi sumus in domino rationaliter decucurrisse. indignabitur
deus rationaliter, quibus scilicet debet, et concupiscet
deus rationaliter, quae digna sunt ipso. nam et malo indignabitur
et bono concupiscet salutem. dat et apostolus nobis concupiscentiam.
si quis episcopatum concupiscit, bonum
opus concupiscit. sed bonum opus dicens rationalem concupiscentiam
ostendit. concedit et indignationem. quidni, quam
et ipse suscepit? utinam et praecidantur, inquit, qui uos
subuertunt. rationalis est indignatio, quae ex affectu disciplinae
est. at cum dicit: fuimus aliquando natura filii
irae, inrationale indignatiuum suggillat, quod non sit ex ea [*] [*] natura, quae a deo est, sed ex illa, quam diabolus induxit,
dominus et ipse dictus sui ordinis: non potestis duobus
dominis seruire, pater et ipse cognominatus: uos ex diabolo
patre estis. ne timeas et illi proprietatem naturae
alterius adscribere, posterioris et adulterae, quem legis adulterae
superseminatorem et frumentariae segetis nocturnum
interpolatorem.