De Anima (11-15)

Sed ut animam spiritum dicam, praesentis quaestionis
ratio compellit, quia spirare alii substantiae adscribitur. hoc
dum animae uindicamus, quam uniformem et simplicem agnoscimus,
spiritum necesse est certa condicione dicamus, non [*]

status nomine, sed actus, nec substantiae titulo, sed operae,
quia spirat, non quia spiritus proprie est. nam et flare spirare
est. ita et animam, quam flatum ex proprietate defendimus,
spiritum nunc ex necessitate pronuntiamus. ceterum aduersus
Hermogenem, qui eam ex materia, non ex dei flatu contendit,
flatum proprie tuemur. ille enim aduersus ipsius scripturae
fidem flatum in spiritum uertit, ut, dum incredibile est spiritum
dei in delictum et mox in iudicium deuenire, ex materia
potius anima credatur quam ex dei spiritu. idcirco nos et
illic flatum eam defendimus, non spiritum, secundum scripturam
et secundum spiritus distinctionem, et hic spiritum ingratis
pronuntiamus secundum spirandi et flandi communionem.
illic de substantia quaestio est; spirare enim substantiae actus
est. nec diutius de isto, nisi propter haereticos, qui nescio
quod spiritale semen infulciunt animae de Sophiae matris occulta
liberalitate conlatum ignorante factore; cum scriptura
factoris magis dei sui conscia nihil amplius promulgauerit
quam deum flantem in faciem hominis flatum uitae et hominem
factum in animam uiuam, per quam exinde et uiuat
et spiret, satis declarata differentia spiritus et animae in sequentibus
instrumentis, ipso deo pronuntiante: spiritus ex
me prodiuit, et flatum omnem ego feci. et anima enim
flatus factus ex spiritu. et rursus: qui dedit flatum populo
super terram et spiritum calcantibus eam. primo enim
anima id est flatus populo in terra incedenti id est in carne
carnaliter agenti, postea spiritus eis qui terram calcant id est
opera carnis subigunt, quia et apostolus non primum quod
spiritale est, sed quod animale, postea spiritale. nam et si
Adam statim prophetauit magnum illud sacramentum in Christum
et ecclesiam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro [*] [*]
ex carne mea; propter hoc relinquet homo patrem et
matrem et adglutinabit se mulieri suae, et erunt duo
in unam carnem, accidentiam spiritus passus est. cecidit
enim ecstasis super illum, sancti spiritus uis operatrix prophetiae.
nam et malus spiritus accidens res est. denique
Saulem tam dei spiritus postea uertit in alium uirum, id est
in propheten, cum dictum est: quid hoc filio Cis? an et
Saul in prophetis? quam et malus spiritus postea uertit in
alium uirum, in apostatam scilicet. ludam quoque aliquamdiu
cum electis deputatum usque ad loculorum officium, etsi iam
fraudatorem, traditorem tamen nondum, postea diabolus intrauit.
igitur si neque dei neque diaboli spiritus ex natiuitate
conseritur animae, solam eam constat ante euentum spiritus
utriusque; si solam, et simplicem et uniformem substantiae
nomine, atque ita non aliunde spirantem quam ex substantiae
suae sorte.

Proinde et animum, siue mens est, NOV

apud Graecos,
non aliud quid intellegimus quam suggestum animae ingenitum
et insitum et natiuitus proprium, quo agit, quo sapit,
quem secum habens ex semetipsa se commoueat in semet
ipsam, atque ita moueri uideatur ab illo tamquam substantia
alia, ut uolunt qui etiam uniuersitatis motatorem animum decernunt,
illum deum Socratis, illum Valentini Monogenen ex
patre BVSQV et matre SirHI. quamuis Anaxagorae turbata sententia
est! initium enim omnium commentatus animum et
uniuersitatis oscillum de illius axe suspendens purumque eum
affirmans et simplicem et incommiscibilem, hoc uel maxime [*] [*] titulo segregat ab animae commixtione et tamen eundem alibi
animae addicit. hoc etiam Aristoteles denotauit, nescio an
sua paratior implere quam aliena inanire. denique et ipse definitionem
animi cum differret, interim alterum animi genus
pronuntiauit, illum diuinum, quem rursus et impassibilem subostendens
abstulit et ipsum a consortio animae. cum enim
animam passibilem constet eorum quae sortita est pati, aut
per animum et cum animo patietur, si concreta est animo:
non poterit animus inpassibilis induci: aut si non per animum
-nec cum animo patietur anima, non erit concreta illi, cum quo
nihil et qui nihil patitur. porro si nihil per illum et cum
illo anima patietur, iam nec sentiet nec sapiet nec mouebitur
per illum, ut uolunt. nam et sensus passiones facit Aristoteles.
quidni? et sentire enim pati est, quia pati sentire est.
proinde et sapere sentire est et moueri sentire est, ita totum
pati est. uidemus autem nihil istorum animam experiri ut
non et animo deputetur, quia per illum et cum illo transigitur.
iam ergo et commiscibilis est animus aduersus Anaxagoran et
passibilis aduersus Aristotelen. ceterum si discretio admittitur,
ut substantia duae res sint, animus atque anima, alterius erit
et passio et sensus et sapor omnis et actus et motus, alterius
autem otium et quies et stupor et nulla iam causa, et aut
animus uacabit aut anima. quodsi constat ambobus haec
omnia reputari, ergo unum erunt utrumque, et Democritus
obtinebit differentiam tollens, et quaeretur, quomodo unum
utrumque, ex duarum substantiarum confusione an ex unius
dispositione. nos autem animum ita dicimus animae concretum,
non ut substantia alium, sed ut substantiae officium.

Ad hoc dispicere superest principalitas ubi sit, id est .
quid cui praeest, ut cuius principalitas apparuerit, illa sit [*] [*]

substantiae massa, id autem, cui massa substantiae praeerit, in
officium naturale substantiae deputetur. enimuero quis non
animae dabit summam omnem, cuius nomine totius hominis
mentio titulata est? quantas animas pasco, ait diues, non
ait animos, et animas saluas optat gubernator, non animos,
et rusticus in opere, et in proelio miles animam se, non animum,
ponere affirmat. cuius nominatiora pericula aut uota sunt,
animi an animae? quid autem agere dicuntur moribundi,
animum an animam? ipsi postremo philosophi ipsique medici,
quamuis de animo quoque disputaturi, faciem tamen operis
frontemque materiae de anima unusquisque proscripsit. ut autem
et a deo discas, animam semper deus alloquitur, animam conpellat
atque aduocat, ut animum sibi aduertat. illam saluam
uenit facere Christus, illam perdere in gehennam comminatur,
illam pluris fieri uetat, illam et ipse bonus pastor pro pecudibus
suis ponit. habes animae principalitatem, habes in illa
et substantiae unionem, cuius intellegas instrumentum esse
animum, non patrocinium.

Singularis alioquin et simplex et de suo tota est non
magis instructilis aliunde quam diuisibilis ex se, quia nec dissolubilis.
si enim structilis et dissolubilis, iam non immortalis.
itaque quia iam non mortalis, neque dissolubilis neque diuisibilis.
nam et diuidi dissolui est et dissolui mori est. diuiditur
autem in partes, nunc in duas a Platone, nunc in tres a Zenone,
nunc in quinque et in sex a Panaetio, in septem a Sorano,
etiam in octo penes Chrysippum, etiam in nouem penes
Apollophanem, sed et in duodecim apud quosdam Stoicorum,
et in duas amplius apud Posidonium, qui a duobus exorsus
titulis, principali, quod aiunt ἡγεμονικὸν, et a rationali, quod [*]

aiunt λογικὸν, in decem et septem exinde prosecuit; ita in alias
ex aliis species diuidunt animam. huiusmodi autem non tam
partes animae habebuntur quam uires et efficaciae et operae,
sicut de quibusdam et Aristoteles iudicauit. non enim membra
sunt substantiae animalis, sed ingenia, ut motorium, ut actorium,
ut cogitatorium, et si qua in hunc modum distinguunt,
ut et ipsi illi quinque notissimi sensus, uisus, auditus, gustus,
tactus, odoratus. quibus omnibus etsi certa singulis domicilia
in corpore determinauerunt, non idcirco haec quoque distributio
animae ad animae sectiones pertinebit, quando ne ipsum quidem
corpus ita diuidatur in membra ut isti uolunt animam.
atquin ex multitudine membrorum unum corpus efficitur, ut
concretio sit potius ipsa diuisio. specta portentosissimam
Archimedis munificentiam, organum hydraulicum dico, tot
membra, tot partes, tot compagines, tot itinera uocum, tot
compendia sonorum, tot commercia modorum, tot acies tibiarum,
et una moles erunt omnia. sic et spiritus, qui illic de tormento
aquae anhelat, non ideo separabitur in partes, quia per
partes administratur, substantia quidem solidus, opera uero diuisus.
non longe hoc exemplum est a Stratone et Aenesidemo
et Heraclito; nam et ipsi unitatem animae tuentur, quae in
totum corpus diffusa et ubique ipsa, uelut flatus in calamo
per cauernas, ita per sensualia uariis modis emicet, non tam
concisa quam dispensata. haec omnia quibus titulis nuncupentur
et quibus ex se diuisionibus deriuentur et quibus in
corpore metationibus sequestrentur, medici potius cum philosophis
considerabunt, nobis pauca conuenient.

Inprimis an sit aliqui summus in anima gradus uitalis
et sapientialis, quod Y;Y !xovi*ov appellant, id est principale, quia
si negetur, totus animae status periclitatur. denique qui negant [*]

principale, ipsam prius animam nihil censuerunt. Messenius
aliqui Dicaearchus, ex medicis autem Andreas et Asclepiades,
ita abstulerunt principale, dum in animo ipso uolunt esse
sensus, quorum uindicatur principale. Asclepiades etiam illa
argumentatione uectatur, quod pleraque animalia ademptis eis
partibus corporis, in quibus plurimum existimatur principale
consistere, et insuper uiuant aliquatenus et sapiant nihilominus,
ut muscae et uespae et lucustae, si capita decidens, ut caprae
et testudines et anguillae, si corda detraxeris; itaque principale
non esse, quod si fuisset, amissus cum suis sedibus
uigor animae non perseueraret. sed plures et philosophi aduersus
Dicaearchum, Plato Strato Epicurus Democritus Empedocles
Socrates Aristoteles, et medici aduersus Andrean et
Asclepiaden, Herophilus Erasistratus Diocles Hippocrates et
ipse Soranus, iamque omnibus plures Christiani, qui apud
deum de utroque docemur, et esse principale in anima et certo
in corporis recessu consecratum. si enim scrutatorem et
dispectorem cordis deum legimus, si etiam prophetes eius
occulta cordis traducendo probatur, si dominus ipse recogitatus
cordis in populo praeuenit: quid cogitatis in cordibus
uestris nequam? si et Dauid: cor mundum conde in me
deus, et Paulus corde ait credi in iustitiam, et Iohannes
corde ait suo unumquemque reprehendi, si postremo
qui uiderit feminam ad concupiscendum, iam adulterauit
in corde, simul utrumque dilucet, et esse principale
in anima, quo intentio diuina conueniat, id est uim sapientialem
atque uitalem (quod enim sapit, uiuidum est) et in eo
thensauro corporis haberi, ad quem deus respicit, ut neque [*] [*] extrinsecus agitari putes principale istud secundum Heraclitum
neque per totum corpus uentilari secundum Moschionem neque
in capite concludi secundum Platonem neque in uertice potius
praesidere secundum Xenocraten neque in cerebro cubare secundum
Hippocraten, sed nec circa cerebri fundamentum, ut
Herophilus, nec in membranulis, ut Strato et Erasistratus, nec
in superciliorum meditullio, ut Strato physicus, nec in tota
lorica pectoris, ut Epicurus, sed ** quod et Aegyptii renuntiauerunt,
et qui diuinarum litterarum commentatores uidebantur,
ut et ille uersus Orphei uel Empedoclis: namque
homini sanguis circumcordialis est sensus. etiam Protagoras,
etiam Apollodorus et Chrysippus haec sapiunt, ut uel
ab istis retusus Asclepiades capras suas quaerat sine corde
balantes et muscas suas abigat sine capite uolitantes, et omnes
iam sciant se potius sine corde et cerebro uiuere, qui dispositionem
animae humanae de condicione bestiarum praeiudicarint.