Adversus Praxean (6-10)

Haec uis et haec diuini sensus dispositio apud scripturas
etiam in sophiae nomine ostenditur. quid enim sapientius
ratione dei siue sermone? itaque sophiam quoque exaudi
ut secundam personam conditam: primo dominus creauit
me initium uiarum in opera sua, priusquam terram
faceret, priusquam montes collocarentur; ante omnes
autem colles generauit me, in sensu suo scilicet condens et
generans. dehinc adsistentem eam (in) ipsa operatione cognosce: [*] [*]

cum pararet, inquit, caelum, aderam illi simul; et quomodo
fortia faciebat super uentos quae sursum nubila,
et quomodo tutos ponebat fontes eius, quae sub caelo,
ego eram cum illo compingens, ego eram, ad quem
gaudebat; cotidie autem oblectabar in persona ipsius.
iam, ut primum deus uoluit ea, quae cum sophiae ratione
et sermone disposuerat intra se, in substantias et species suas
edere, ipsum primum protulit sermonem, habentem in se indiuiduas
suas (socias,) rationem et sophiam, ut per ipsum fierent
uniuersa, per quem erant cogitata atque disposita, immo et
facta iam, quantum in dei sensu. hoc enim eis deerat, ut
coram quoque in suis speciebus atque substantiis cognoscerentur
et tenerentur.

Tunc igitur etiam ipse sermo speciem et ornatum suum
sumit, sonum et uocem, cum dicit deus: fiat lux. haec est
natiuitas perfecta sermonis, dum ex deo procedit. conditus
ab eo primum ad cogitatum in nomine sophiae: dominus
condidit me initium uiarum, dehinc generatus ad effectum:
cum pararet caelum, aderam illi, exinde, eum
patrem sibi faciens, de quo procedendo *, filius factus est,
primogenitus, ut ante omnia genitus, et unigenitus, ut solus
ex deo genitus, proprie de uulua cordis ipsius, secundum
quod et pater ipse testatur: eructauit cor meum sermonem
optimum. ad quem deinceps gaudens proinde gaudentem
in persona illius: filius meus es tu, (inquit,) ego hodie
genui te, et: ante luciferum genui te. sic et filius ex [*] [*]

sua persona profitetur patrem in nomine sophiae: dominus
condidit me initium uiarum in opera sua; ante
omnes autem colles generauit me. nam si hic quidem
sophia uidetur dicere conditam se a domino in opera et uias
eius, alibi autem per sermonem ostenditur omnia facta esse
et sine illo nihil factum, sicut et rursum: sermone eius
caeli confirmati sunt et spiritu eius omnes uires
eorum, utique eo spiritu, qui sermoni inerat, apparet unam
eandemque uim esse nunc in nomine sophiae nunc in appellatione
sermonis, quae initium accepit uiarum in dei opera et
quae caelum confirmauit, per quam omnia facta sunt et sine
qua nihil factum est. nec diutius de isto, quasi non ipse sit
sermo et in sophiae et in rationis et in omnis diuini animi
et spiritus nomine, qui filius factus est dei, de quo prodeundo
generatus est. ergo, inquis, das aliquam substantiam
esse sermonem, spiritu et sophiae traditione constructam?
plane. non uis enim eum substantiuum habere in re per
substantiae proprietatem, (ne) ut res et persona quaedam uideri
possit et ita capiat secundus a deo constitutus duos efficere
patrem et filium, deum et sermonem. quid est enim, dicis,
sermo, nisi uox et sonus oris et, sicut grammatici tradunt,
aer offensus, intellegibilis auditu, ceterum uacuum nescio
quid et inane et incorporale? at ego nihil dico de deo inane
et uacuum prodire potuisse, ut non de inani et uacuo prolatum,
nec carere substantia quod de tanta substantia processit
et tantas substantias fecit; fecit enim et ipse quae facta sunt [*] [*]
per illum. (aut). quale est, ut nihil sit ipse, sine quo nihil
factum est, ut inanis solida et uacuus plena et incorporalis
corporalia sit operatus? nam etsi potest aliquando quid fieri
diuersum eius, per quod fit, nihil tamen potest fieri per id,
quod uacuum et inane est (si) uacua et inanis res est sermo dei,
qui filius dictus est? qui ipse deus cognominatus est? et sermo
erat apud deum, et deus erat sermo. scriptum est: non
sumes nomen dei in uanum: hic certe est, qui in effigie
dei constitutus non rapinam existimauit esse se aequalem
deo. in qua effigie dei? utique in aliqua, non tamen
in nulla. quis enim negabit deum corpus esse, etsi deus
spiritus est? spiritus enim corpus sui generis in sua effigie.
sed si et inuisibilia illa, quaecumque sunt, habent apud deum
et suum corpus et suam formam, per quae soli deo uisibilia
sunt, quanto magis quod ex ipsius substantia emissum est
sine substantia non erit? quaecumque ergo substantia sermonis
fuit, illam dico personam et illi nomen filii uindico et, dum
filium agnosco, secundum a patre defendo. -

Hic si qui putauerit me probolen aliquam introducere,
id est prolationem rei alterius ex altera, quod facit Valentinus,
alium atque alium Aeonem de Aeone producens, primo quidem
dicam tibi: non ideo non utitur et ueritas uocabulo isto et
re ac censu eius, quia et haeresis utatur; immo haeresis
potius ex ueritate accepit quod ad mendacium suum strueret.
prolatus est sermo dei an non? hic mecum gradum fige. si
prolatus est, cognosce probolen ueritatis, et uiderit haeresis, [*] [*]

si quid de ueritate imitata est. iam nunc quaeritur, quis
quomodo utatur aliqua re et uocabulo eius. Valentinus probolas
suas discernit et separat ab auctore et ita longe ab
. eo ponit, ut Aeon patrem nesciat; denique desiderat nosse
nec potest, immo et paene deuoratur et dissoluitur in reliquam
substantiam. apud nos autem solus filius patrem nouit et sinum
patris ipse exposuit et omnia apud patrem audiuit et uidit et
quae mandatus est a patre, ea et loquitur; nec suam, sed
patris perfecit uoluntatem, quam de proximo, immo de intimo
nouerat. quis enim scit quae sint in deo, nisi spiritus, qui
in ipso est? sermo autem spiritu structus est, et ut ita
dixerim, sermonis corpus est spiritus. sermo ergo et in patre
semper, sicut dicit: ego in patre, et apud deum semper,
sicut scriptum est: et sermo erat apud deum et numquam
separatus a patre, aut alius a patre, quia: ego et pater
unum sumus. haec erit probola ueritatis, custos unitatis,
qua prolatum dicimus filium a patre, sed non separatum.
protulit enim deus sermonem, quemadmodum etiam paracletus
docet, sicut radix fruticem et fons fluuium et sol radium.
nam et istae species probolae sunt earum substantiarum, ex
quibus prodeunt. nec dubitauerim filium dicere et radicis
fruticem et fontis fluuium et solis radium, quia omnis origo
parens est et omne, quod ex origine profertur, progenies est,
multo magis sermo dei, qui etiam proprie nomen filii accepit.
nec frutex tamen a radice nec fluuius a fonte nec radius a
sole discernitur, sicut nec a deo sermo. igitur secundum
horum exemplorum formam profiteor me duos dicere deum [*] [*]
et sermonem eius, patrem et filium ipsius. nam et radix et
frutex duae res sunt, sed coniunctae; et fons et flumen duae
species sunt, sed indiuisae; et sol et radius duae formae
sunt, sed cohaerentes. omne, quod prodit ex aliquo, secundum
sit eius necesse est, de quo prodit, non ideo tamen est
separatum. secundus autem ubi est, duo sunt, et tertius ubi
est, tres sunt. tertius enim est spiritus a deo et filio, sicut
tertius a radice fructus ex frutice et tertius a fonte riuus
ex flumine et tertius a sole apex ex radio. nihil tamen a
matrice alienatur, a qua proprietates suas ducit. ita trinitas
per consertos et conexos gradus a patre decurrens et monarchiae
nihil obstrepit et oikonomiae statum protegit.

Hanc me regulam professum, qua inseparatos ab alterutro
patrem et filium et spiritum testor, tene ubique, et ita
quid quomodo dicatur agnosces. ecce enim dico alium esse
patrem et alium filium et alium spiritum, — male accipit
idiotes quisque aut peruersus hoc dictum, quasi diuersitatem
sonet et ex diuersitate separationem protendat patris et filii
et spiritus sancti; necessitate autem hoc dico, cum eundem
patrem et filium et spiritum contendunt, aduersus oikonomian
monarchiae adulantes — non tamen diuersitate alium filium
a patre, sed distributione, nec diuisione alium, sed distinctione,
quia non sint idem pater et filius, uel modulo alius
ab alio (alii.) pater enim tota substantia est, filius uero deriuatio
totius et portio, sicut ipse profitetur: quia pater
maior me est. a quo et minoratus canitur in psalmo [*] [*]

modicum quid citra angelos. sic et pater alius a filio, dum filio
maior, dum alius qui generat, alius qui generatur, dum alius
qui mittit, alius qui mittitur, dum alius qui facit, alius per
quem fit. bene, quod et dominus usus hoc uerbo in persona
paracleti non diuisionem significauit, sed dispositionem: rogabo
enim, inquit, patrem, et alium aduocatum mittet uobis,
spiritum ueritatis, sic alium a se * paracletum, quomodo
et nos a patre alium filium, ut tertium gradum ostenderet
in paracleto, sicut nos secundum in filio propter oikonomiae
obseruationem. ipsum, quod pater et filius dicuntur, nonne
alius ab alio (alius) est? utique enim omnia quod uocantur,
hoc erunt, et quod erunt, hoc uocabuntur, et permiscere se
diuersitas uocabulorum non potest omnino, quia nec rerum.
quarum erunt uocabula. est, est, non, non; nam quod
amplius est, hoc a malo est.

Ita ut pater, et filius est, et (ut) neque dies eadem et
nox, neque pater idem et filius, ut sint ambo unus et utrumque
alter, quod uanissimi isti Monarchiani uolunt. (ipse se\\
inquiunt, filium sibi fecit\'. atquin pater filium facit et patrem
filius, et qui ex alterutro fiunt, a semetipsis sibi fieri nullo
modo possunt, ut pater se sibi filium faciat et filius se sibi
patrem praestet. quae instituit deus, etiam ipse custodit.
habeat necesse est pater filium, ut pater sit, et filius patrem,
ut filius sit. aliud est autem habere, aliud esse. uerbi gratia,
ut maritus sim, habeam oportet uxorem, non ipse mihi ero
uxor. sic etiam, ut pater sim, filium habebo, non ipse mihi
ero filius, et ut filius sim, patrem habebo, non ipse mihi ero [*] [*]

pater. quae enim me faciunt si habuero, tunc ero: pater,
si filium habeam, filius, [ero] si patrem. porro si ipse ero quid
eorum, iam non habeo quod ipse ero: nec patrem, quia ipse
ero pater, nec filium, quia ipse ero filius. in quantum autem
alterum ex his habere me oportet, alterum esse, in tantum,
si utrumque fuero, alterum non ero, dum alterum non habeo.
si enim ipse ero filius, qui et pater, iam non habeo filium,
sed ipse sum filius. non habendo autem filium, dum ipse
sum filius, quomodo pater ero? habere enim filium debeo,
ut pater sim. non sum ergo filius, quia patrem non habeo,
qui facit filium. aeque si ipse sum pater, qui et filius, iam
non habeo patrem, sed ipse sum pater. non habendo autem
patrem, dum ipse sum pater, quomodo filius ero? habere
enim patrem debeo, ut filius sim. non ergo ero pater, quia
filium non habeo, qui facit patrem. hoc erit totum ingenium
diaboli, alterum ex altero excludere, dum utrumque in unum
sub monarchiae fauore concludens neutrum haberi facit, ut
et pater non sit. qui scilicet filium non habet, et filius non
sit, qui aeque patrem non habet; dum enim pater est, filius
non erit,*** sic monarchiam tenent qui nec patrem nec filium
continent. sed nihil deo difficile: quis hoc nesciat?
et: impossibilia apud saeculum possibilia apud
deum: quis ignoret? et: stulta mundi elegit deus. ut
confundat sapientia: legimus omnia. (ergo, inquiunt, (difficile
non fuit deo ipsum se et patrem et filium facere aduersus
traditam formam rebus humanis. nam et sterilem parere contra
naturam difficile deo non fuit, sicut nec uirginem\'. plane nihil
deo difficile. sed si tam abrupte in praesumptionibus nostris
hac sententia utamur. quiduis de deo confingere poterimus. [*] [*] [*] [*]
quasi fecerit, quia facere potuerit. non autem, quia omnia
potest facere, ideo (quo)que credendum est illum fecisse etiam
quod non fecerit, sed an fecerit requirendum. potuit, si uoluisset,
deus pennis hominem ad uolandum instruxisse, quod
et miluis praestitit; non tamen, quia potuit, statim et fecit.
potuit et Praxean et omnes pariter haereticos statim extinxisse;
non tamen, quia potuit, extinxit. [oportebat enim et
miluos esse et haereticos, oportebat et patrem crucifigi.] hac
ratione erit aliquid et difficile deo, id scilicet, quodcumque
non fecerit, non quia non potuerit, sed quia noluerit. dei
enim posse uelle est, et non posse nolle. quod autem uoluit.
et potuit et ostendit. ergo quia, si uoluit semetipsum sibi
filium facere, potuit et quia, si potuit, fecit, tunc probabis
illum et potuisse et uoluisse, si probaueris illum fecisse.