Adversus Praxean (26-30)

Propter unum Philippi sermonem et domini responsionem
ad eum uidemur Iohannis euangelium decucurrisse, ne
tot manifeste pronuntiata et ante et postea unus sermo subuertat,
secundum omnia potius quam aduersus omnia, etiam
aduersus suos sensus, interpretandus. ceterum ut alia euangelia
nunc interponam, quae (de) natiuitate dominica fidem
confirmant. sufficit eum, qui nasci habebat ex uirgine, ab
ipso adnuntiali angelo filium dei determinatum: spiritus
dei superueniet in te, et uirtus altissimi obumbrabit
te: propterea quod nascetur ex te sanctum uocabitur
filius dei. uolent quidem et hic argumentari, sed ueritas
praeualebit. \'nempe\', inquiunt, (filius dei deus est, **« et uirtus
altissimi altissimus est), nec pudet illis inicere, quod, si esset,
scriptum fuisset. quem enim uerebatur, ut non aperte pronuntiaret:
(deus superueniet\', et \'altissimus obumbrabit te\'? dicens
autem (spiritus dei\', etsi spiritus dei *, tamen non directo
deum nominans, portionem totius intellegi uoluit, quae cessura
erat in filii nomen. hic spiritus dei idem erit sermo. sicut [*] [*]

enim Iohanne dicente: sermo caro factus est, spiritum
quoque intellegimus in mentione sermonis, ita et hic sermonem
quoque agnoscimus in nomine spiritus. nam et spiritus
substantia est sermonis, et sermo operatio spiritus,
et duo unum sunt. ceterum alium Iohannes profitebitur.
carnem factum, alium angelus carnem futurum, si non et
spiritus sermo est et sermo spiritus. sicut ergo sermo dei
non est ipse, cuius est, ita nec spiritus, et si dei dictus
est, non tamen ipse est, cuius est dictus. nulla res alicuius
ipse est, cuius est. plane cum quid ex ipso est et sic eius
est, dum ex ipso sit, potest tale quid esse, quale et ipse, ei
quo est et cuius est. et ideo spiritus deus et sermo deus.
quia ex deo, non tamen ipse, ex quo est. quod(si) deus dei
tamquam, substantiua res, non erit ipse deus, sed hactenus
deus, qua ex ipsius dei substantia [quae et substantiua res
est] et ut portio aliqua totius, multo magis uirtus altissimi
non erit ipse altissimus, quia nec substantiua res est.
quod est spiritus, sicut nec sapientia, nec prouidentia. (ut) et
haec enim substantiae non sunt, sed accidentia uniuscuiusque
substantiae, et uirtus spiritui accidit nec ipsa erit spiritus.
his itaque rebus, quodcumque sunt, spiritu dei et sermone
et uirtute, conlatis in uirginem, quod de ea nascitur filius
dei est. hoc se et in istis euangeliis ipse testatur statim a
puero: non scitis, inquit, quod in patris mei me esse
oportet? hoc et satanas eum in temptationibus nouit: si
filius dei es, hoc et exinde daemonia confitentur: scimus [*] [*]
qui sis, filius dei. patrem et ipse adorat. Christum se dei
a Petro agnitum non negat. exultans in spiritu ad patrem:
confiteor, inquit, tibi, pater, quod absconderis haec a
sapientibus. hic quoque patrem nemini notum nisi filio
adfirmat. et patris filium f confessurus confessores et negaturus
negatores suos apud patrem, inducens parabolam filii,
non patris, in uineam missi post aliquot seruos et occisi a
malis rusticis et a patre defensi, ignorans et ipse diem et
horam ultimam soli patri notam. disponens regnum discipulis,
quomodo et sibi dispositum dicit a patre, habens potestatem
legiones angelorum postulandi ad auxilium a patre si uellet,
exclamans quod se deus reliquisset, in patris manibus spiritum
ponens, et post resurrectionem spondens missurum se discipulis
promissionem patris, et nouissime mandans ut tinguerent in
patrem et filium et spiritum sanctum, non in unum. nam nec
semel, sed ter, ad singula nomina in personas singulas tinguimur.

Et quid ego in tam manifestis morabor, cum ea congredi
debeam, de quibus manifesta obumbrare quaerunt? undique
enim obducti distinctione patris et filii, quam manente
coniunctione disponimus ut solis et radii et fontis et fluuii,
per indiuiduum tamen numerum duorum et trium, aliter eam
ad suam nihilominus sententiam interpretari conantur, ut aeque
in una persona utrumque distinguant, patrem et filium, dicentes [*] [*]

filium carnem esse, id est hominem, id est Iesum, patrem
autem spiritum, id est deum, id est Christum. et qui unum
eundemque contendunt patrem et filium, iam incipiunt diuidere
illos potius quam unare. si enim alius est Iesus, alius
Christus, alius erit filius. (alius) pater, quia filius Iesus, et
pater Christus. talem monarchiam apud Valentinum fortasse
didicerunt. sed et haec iniectio eorum, duos facere Iesum et
Christum, ex praetractatis iam retusa est, quod sermo dei
uel spiritus dei et uirtus altissimi dictus sit quem patrem
faciunt. non enim ipse sunt, cuius dicuntur, sed ex ipso et
ipsius. et aliter tamen in isto capitulo reuincentur. \'ecce/
inquiunt, \'ab angelo praedicatum est: propterea quod nascetur
sanctum uocabitur filius dei. caro [itaque] nata
est: caro itaque erit filius dei.\' immo de spiritu dei dictum
est. certe enim de spiritu sancto uirgo concepit et quod
concepit, id peperit; id ergo nasci habebat, quod erat conceptum,
[et pariundum] id est spiritus, cuius et uocabitur
nomen Emmanuel, quod est interpretatum: nobiscum
deus. caro autem deus non est, ut de illa dictum sit: uocabitur
sanctum filius dei, sed ille, qui in ea natus est
deus, de quo et psalmus: quoniam deus homo natus est
in illa et aedificauit eam uoluntate patris. quis deus
in ea natus? sermo, et spiritus, qui cum sermone de patris
uoluntate natus est. igitur, dum sermo in carne, et de hoc
quaerendum, quomodo sermo caro sit factus, utrumne quasi
transfiguratus in carnem an indutus carnem. immo indutus.
ceterum deum inmutabilem et informabilem credi necesse
est, ut aeternum. transfiguratio autem interemptio est pristini. [*] [*]
omne enim. quodcumque transfiguratur in aliud, desinit esse
quod fuerat, et incipit esse quod non erat. deus autem neque
desinit esse neque aliud potest esse. sermo autem deus, et
sermo domini manet in aeuum, perseuerando scilicet in
sua forma. quem si non capit transfigurari, consequens est,
ut sic caro factus intellegatur, dum fit in carne et manifestatur
et uidetur et contrectatur per carnem, quia et cetera
sic accipi exigunt. si enim sermo ex transfiguratione et demutatione
substantiae caro factus est, una iam erit substantia
Iesus ex duabus, ex carne et spiritu, mixtura quaedam, ut
electrum ex auro et argento, et incipit nec aurum esse, id
est spiritus, neque argentum, id est caro, dum alterum altero
mutatur et tertium quid efficitur. neque ergo deus erit Iesus —
sermo enim desiit esse qui caro factus est — neque homo [caro]
caro enim non proprie est qui sermo fuit. ita ex utroque
neutrum (dum) est, aliud longe tertium est quam utrumque.
sedenim inuenimus illum directo et deum et hominem expositum.
ipso hoc psalmo suggerente: quoniam deus homo
natus est in illa, et aedificauit eam uoluntate patris;
certe usquequaque filium dei et filium hominis, [cum deum
et hominem] sine dubio secundum utramque substantiam in.
sua proprietate distantem, quia neque sermo aliud quam deus
neque caro aliud quam homo. sic et apostolus de utraque
eius substantia docet: qui factus est, inquit, ex semine
Dauid: hic erit homo et filius hominis, qui definitus
est filius dei secundum spiritum: hic erit deus et
[sermo] dei filius. uidemus duplicem statum, non confusum.
?sed coniunctum, in una persona, deum et hominem Iesum, [*] [*]
— de Christo enim differo — et adeo salua est utriusque proprietas
substantiae, ut et spiritus res suas egerit in illo, id est uirtutes
et opera et signa, et caro passiones suas functa sit.
esuriens sub diabolo, sitiens sub Samaritide flens Lazarum,
anxia usque ad mortem, denique et mortua [est]. quodsi
tertium quid esset, ex utroque confusum, ut electrum, non
tam distincta documenta parerent utriusque substantiae, sed
et spiritus carnalia et caro spiritalia egisset ex translatione.
aut neque carnalia neque spiritalia, sed tertiae alicuius formae
ex confusione. immo aut sermo mortuus esset aut caro mortua
non esset, si sermo conuersus esset in carnem; aut caro enim
immortalis fuisset aut sermo mortalis. sed quia substantiae
ambae in statu suo quaeque distincte agebant, ideo illis et
operae et exitus sui occurrerunt. disce igitur cum Nicodemo
quia quod in carne natum est caro est et quod de
spiritu spiritus est. neque caro spiritus fit neque spiritus
caro. in uno plane esse possunt. ex his Iesus constitit. es
carne homo, ex spiritu deus. quem tunc angelus ex ea parte,
qua spiritus erat, dei filium pronuntiauit, seruans carni filium
hominis dici. sic et apostolus eum, dei et hominum appellans
sequestrem, utriusque substantiae confirmauit. nouissime: qui
filium dei carnem interpretaris, exhibe, qui sit filius hominis.\'
aut numquid spiritus erit? sed spiritum patrem ipsum uis
haberi, quia deus spiritus, quasi non et dei spiritus, sicut et
sermo deus et dei sermo.

Nunc de Christo. facis patrem. stultissime, qui nec [*] [*]

ipsam uim inspicias nominis huius, si tamen nomen est
Christus et non appellatio potius; unctus enim significatur.
unctus autem non magis nomen est quam uestitus, quam
calciatus. itaque Christus accidens nomini res. an tu, si ex
aliquo argumento uestitus quoque uocaretur Iesus, quomodo
Christus ab unctionis sacramento, aeque legum filium dei
diceres, uestitum uero patrem crederes? si pater Christus est,
pater unctus est, et utique ab alio. aut si a semetipso, proba.
sed non ita docent Acta Apostolorum in illa exclamatione
ecclesiae ad deum: conuenerunt enim uniuersi in ista
ciuitate aduersus sanctum filium tuum (Iesum,) quem
unxisti, Herodes et Pilatus cum nationibus. ita et
filium dei legum contestati sunt et filium a patre unctum.
ergo Iesus idem erit Christus, qui a patre unctus est, non
pater, qui filium unxit. sic et Petrus: firmissime itaque
cognoscat omnis domus Israhel, quod et dominum et
Christum, id est unctum, fecerit eum deus, hunc legum,
quem uos crucifixistis, Iohannes autem etiam mendacem
notat eum, qui negauerit Iesum esse Christum, contra de deo
natum omnem, qui crediderit Iesum esse Christum. propter quod
et hortatur, ut credamus nomini filii eius Iesu Christi,
ut scilicet communio sit nobis cum patre et filio eius
Iesu Christo. sic et Paulus ubique deum patrem ponit et dominum
nostrum legum Christum. cum ad Romanos scribit, gratias
agit deo per dominum nostrum Iesum Christum; cum ad
Galatas, non ab hominibus se apostolum praefert nec per
hominem, sed per legum Christum et deum patrem. et habes [*] [*]
(per) totum instrumentum eius quae in hunc modum pronuntiant
et duos proponunt deum patrem et dominum nostrum
Iesum Christum, filium patris, et legum ipsum esse Christum,
in altero quoque nomine dei filium. nam exinde, [eo iure] quo
utrumque nomen unius est, id est dei filii. etiam alterum
sine altero eiusdem est. et siue Iesus tantummodo positum
est, intellegitur et Christus, quia Iesus unctus est, siue solummodo
Christus, idem est et Iesus, quia unctus est Iesus.
quorum nominum alterum est proprium, quod ab angelo
impositum est. alterum accidens, quod ab unctione conuenit,
dum tamen Christus filius sit. non pater. postremo: quam caecus
est qui nec in Christi nomine intellegit alium deum portendi.
si Christi nomen patri adscribat! si enim Christus pater deus
est, qui dicit: ascendo ad patrem meum et patrem ues.
trum et deum meum et deum uestrum, utique alium
patrem super se et deum ostendit. si item pater Christus est.
alius est, qui solidat tonitruum et condit spiritum et
adnuntiat in homines Christum suum. et si adstiterunt
reges terrae et archontes congregati sunt in unum
aduersus (dominum et aduersus) Christum ipsius, alius
erit dominus, contra cuius Christum congregati sunt reges et
archontes. et si haec dicit dominus domino meo Christo.
alius erit dominus, qui loquitur ad patrem Christum. et cum
apostolus scribit: uti deus domini nostri Iesu Christi [*] [*]
det uobis spiritum sapientiae et agnitionis, alius erit
deus Christi Iesu charismatum spiritalium largitor. certe, ne
per omnia euagemur, qui suscitauit Christum suscitaturus
[est] et m.ortalia corpora nostra tamquam alius
erit suscitator quam pater, mortuus et [pater] suscitatus, si
Christus, qui est mortuus, pater est.

Obmutescat, obmutescat ista blasphemia. sufficiat Christum,
filium dei, mortuum dici, et hoc, quia ita scriptum est.
nam et apostolus, non sine onere pronuntians Christum mortuum,
adiecit secundum scripturas, ut duritiam pronuntiationis
scripturarum auctoritate molliret et scandalum auditori
euerteret. quamquam cum duae substantiae censeantur in
Christo Iesu, diuina et humana, constet autem inmortalem
esse diuinam, cum mortalem quae humana sit, apparet quatenus
eum mortuum dicat, id est qua carnem et hominem et
filium hominis, non qua spiritum et sermonem et dei filium.
dicendo denique: Christus mortuus est, id est unctus, id
quod unctum est mortuum ostendit, id est carnem. ergo,
inquis, et nos eadem ratione (patrem mortuum) dicentes qua
uos filium, non blasphemamus in dominum deum; non enim
ex diuina. sed ex humana substantia mortuum dicimus. at
tamen blasphematis, non tantum quia mortuum dicitis patrem,
sed et quia crucifixum, maledictionem enim crucifixi, quae ex
lege in filium competit, - quia ch ris tus pro nobis maledictio
factus est, non pater - [Christum] in patrem conuertentes in
patrem blasphematis. nos autem dicentes Christum crucifixum [*] [*]

non maledicimus illum, sed maledictum legis referimus, quia
nec apostolus hoc dicens blasphemauit. sicut autem de quo
quid capit dici sine blasphemia dicitur, ita (de) quo non capit.
blasphemia est, si dicatur. ergo nec compassus est pater filio.
scilicet directam blasphemiam in patrem ueriti, diminui eam
hoc modo sperant, — concedentes iam patrem et filium duos
esse — si filius quidem patitur, pater uero compatitur. stulti
et in hoc. quid est enim compati quam cum alio pati? porro
si impassibilis pater, utique et incompassibilis; aut si compassibilis,
utique passibilis. nihil ei uel timore tuo praestas. times
dicere passibilem quem dicis compassibilem. tam autem (in)coDlpassibilis
pater est quam impassibilis etiam filius ex ea condicione,
qua deus est. sed quomodo, si filius passus est, non
compassus est et pater? separatur a filio, non a deo. nam
et fluuius si aliqua turbulentia contaminatur, quamquam
una substantia de fonte decurrat nec secernatur a fonte, tamen
fluuii iniuria non pertinebit ad fontem; et licet aqua fontis
sit quae patiatur in fluuio, dum non in fonte patitur, sed in
fluuio, non fons patitur, sed fluuius, qui ex fonte est. ita et
spiritus dei, ut pati possit in filio, quia non in patre pateretur,
sed in filio, pater passus non uideretur. sed sufficit nihil
spiritum dei passum suo nomine, quia, si quid passus est in [*]
filio t quidem erat, ut pater cum filio pateretur in carne.
t quia hoc retractatus. nec quisquam negabit, quando nec nos
pati pro deo possumus, nisi spiritus dei sit in nobis, qui
et loquitur de nobis quae sunt confessionis, non ipse tamen
patiens, sed pati posse praestans.

Alioquin si ultra perges, potero tibi durius respondere
et te cum ipsius domini pronuntiatione committere, uti dicam:
(quid de isto quaeris? habes ipsum exclamantem in passione:
deus meus, deus meus, ut quid me dereliquisti\'?
ergo aut filius patiebatur a patre derelictus, et pater passus
non est, qui filium dereliquit; aut si pater erat qui patiebatur,
ad quem deum exclamabat? sed haec uox carnis et animae,
id est hominis, non sermonis nec spiritus, id est non dei,
propterea emissa est, ut impassibilem deum ostenderet, qui
sic filium reliquit, dum hominem eius tradidit in mortem.
hoc et apostolus sensit scribens: si pater filio non pepercit.
hoc et Esaias prior pronuntiauit: et dominus eum
tradidit pro delictis nostris. sic reliquit, dum non
parcit, sic reliquit, dum tradit. ceterum non reliquit pater
filium, in cuius manibus filius spiritum suum posuit. denique
posuit et statim obiit; spiritu enim manente in carne
caro omnino mori non potest. ita relinqui a patre mori fuit [*] [*]

filio. filius igitur et moritur et resuscitatur a patre secundum
scripturas, filius ascendit in superiora caelorum, qui et descendit
in interiora terrae. hic sedet ad dexteram patris, non pater
ad suam. hunc uidit Stephanus, cum lapidaretur, adhuc
stantem ad dexteram dei, ut exinde sessurum, donec ponat
illi pater omnes inimicos sub pedibus suis. hic et uenturus
est rursus super nubes caeli talis, qualis et ascendit. hic
interim acceptum a patre munus effudit, spiritum sanctum.
tertium nomen diuinitatis et tertium gradum maiestatis, unius
praedicatorem monarchiae, sed et oikonomiae interpretatorem.
, si quis sermones nouae prophetiae eius admiserit et deductorem
omnis ueritatis, quae est in patre et filio et spiritu
sancto secundum Christianum sacramentum.\'