Adversus Praxean (11-15)

Probare autem tam aperte debebis ex scripturis, quam
nos probamus, illum sibi filium fecisse sermonem suum. si
enim filium nominat, filius autem non erit alius quam qui ex
ipso prodiit, sermo autem prodiit ex ipso, hic erit filius, non
ipse, de quo prodiit. non enim ipse prodiit ex semetipso. porro »
semetipso facis et prodisse. quod deus etsi potuit fecisse,
non tamen fecit. aut exhibe probationem, quam expostulo
meae similem, id est sic scripturas eundem filium et patrem
ostendere, quemadmodum apud nos distincte pater et filius
demonstrantur; distincte, inquam, non diuise. sicut ego [*] [*]

profero dictum a deo: eructuauit cor meum sermonem
optimum, aeque tu contra opponas alicubi dixisse deum:
\'eructuauit me cor meum sermonem optimum\\ ut ipse sit, qui
et eructuauit et quod eructuauit, et ipse, qui protulerit et
qui prolatus sit, si ipse est et sermo et deus. ecce ego propono
patrem filio dixisse: filius meus es tu, ego hodie
generaui te. si uelis, ut credam ipsum esse patrem et
filium, ostende sic pronuntiatum alibi: \'dominus dixit ad se:
filius meus sum ego, ego hodie generaui me\'; proinde et:
\'ante luciferum generaui me\'; et: \'dominus condidi me initium
uiarum in opera mea, ante omnes autem colles generaui me),
et si qua alia in hunc modum sunt. quem autem uerebatur
deus dominus uniuersitatis ita pronuntiare, si ita res erat?
an uerebatur, ne non crederetur, si simpliciter se et patrem
et filium pronuntiasset? unum tamen ueritus est: mentiri, —
ueritus autem semetipsum et suam ueritatem — et ideo ueracem
deum credens scio illum non aliter quam disposuit pronuntiasse
nec aliter disposuisse quam pronuntiauit. tu porro eum
mendacem efficias et fallacem et deceptorem fidei huius,
si. cum ipse esset sibi filius, alii dabat filii personam,
quando scripturae omnes et demonstrationem et distinctionem
trinitatis ostendant, a quibus et praescriptio nostra
deducitur non posse unum atque eundem uideri qui loquitur
et de quo loquitur et ad quem loquitur, quia neque
peruersitas neque fallacia deo congruat, ut, cum ipse esset,
ad quem loquebatur, ad alium potius et non ad semetipsum
loqueretur. accipe igitur et alias uoces patris de filio per [*] [*] [*]
Esaiam: ecce filius meus, quem elegi, dilectus me us.
in quem bene sensi; ponam spiritum meum super
ipsum, et iudicium nationibus adnuntiabit. accipe
et ad ipsum: magnum tibi est, ut uoceris filius meus
ad statuendas tribus Iacob et ad conuertendam dispersionem
Israhelis; posui te in lucem nationum, ut sis
salus in extremum terrae. accipe nunc et filii uoces de
patre: spiritus domini super me, quapropter unxit me
ad euangelizandum hominibus. item ad patrem in psalmo:
dee domine, ne dereliqueris me, donec adnuntiem brachium
tuum natiuitati uniuersae uenturae; item in
alio: domine, quid multiplicati sunt qui comprimunt
me? sed et omnes paene psalmi, (qui) Christi personam
sustinent, filium ad patrem [id est Christum ad deum] uerba
facientem repraesentant. animaduerte etiam spiritum loquentem
ex tertia persona de patre et filio: dixit dominus domino
meo: sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos
tuos scabellum pedum tuorum, item per Esaiam: haec
dicit dominus domino meo Christo, item per eundem
ad patrem de filio: domine, quis credidit auditui
nostro, et brachium domini cui reuelatum est?
ad nuntiauimus de illo: sicut puerulus. sicut radix
in terra sitienti, et non erat forma eius nec gloria.
haec pauca de multis. nec enim adfectamus uniuersas scripturas
euoluere, cum et in singulis capitulis(sunt)plenam maiestatem
et auctoritatem contestantes. maiorem congressum in [*] [*]
retractatibus habemus. his itaque paucis, tamen manifeste,
distinctio trinitatis exponitur: est enim ipse, qui pronuntiat,
spiritus, et pater, ad quem pronuntiat, et filius, de quo
pronuntiat. sic et cetera, quae nunc ad patrem de filio uel
ad filium, nunc ad filium de patre uel ad patrem [nunc] a
spiritu pronuntiantur, unamquamque personam in sua proprietate
constituunt.

Si te adhuc numerus scandalizat trinitatis quasi non
conexae in unitate simplici, interrogo: quomodo unicus et
singularis pluraliter loquitur: faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram, cum debuerit dixisse:
\'faciam hominem ad imaginem et similitudinem meam\', utpute
unicus et singularis? sed et in sequentibus: ecce Adam
factus est tamquam unus ex nobis fallit aut ludit,
ut, cum unus et solus et singularis esset, numerose loqueretur.
aut numquid angelis loquebatur, ut Iudaei interpretantur.
quia nec ipsi filium agnoscunt? an quia ipse erat pater
filius spiritus, ideo pluralem se praestans pluraliter sibi loquebatur?
immo, quia iam adhaerebat illi [filius] secunda persona,
sermo ipsius, et tertia, spiritus in sermone, ideo pluraliter
pronuntiauit: \'faciamus\' et \'nostram\' et \'nobis.1 cum quibus
enim faciebat hominem et quibus faciebat similem, filio quidem,
qui erat induiturus hominem, spiritu uero, qui erat sanctificaturus
hominem, quasi cum ministris et arbitris ex unitate
trinitatis loquebatur. denique sequens scriptura distinguit
inter personas: (et fecit) deus hominem, ad imaginem [*] [*]

dei fecit illum. cur non (suam,) si unus qui faciebat, et
non erat, ad cuius faciebat? erat autem, ad cuius imaginem
faciebat, ad filii scilicet, qui, homo futurus certior et uerior,
imaginem suam fecerat dici hominem, qui tunc de limo
formari habebat, imago ueri et similitudo. sed et in antecedentibus
operibus mundi quomodo scriptum est? primo quidem,
nondum filio apparente: et dixit deus: fiat lux, et
facta est, ipse scilicet sermo, uera lux, quae inluminat
hominem uenientem in hunc mundum, et per illum mundialis
quoque lux. exinde autem, in sermone Christo adsistente
et administrante, deus uoluit fieri, et deus fecit: et dixit
deus: fiat firmamentum, et fecit deus firmamentum:
et dixit deus: fiant luminaria, et fecit deus luminare
maius et minus. sed et cetera utique idem fecit, qui et priora,
id est sermo dei, per quem omnia facta sunt et sine
quo factum est nihil. qui si (et) ipse deus est secundum
Iohannem: deus erat sermo, habes duos, alium dicentem,
ut fiat, alium facientem. alium autem quomodo accipere
debeas, iam professus sum, personae, non substantiae nomine,
ad distinctionem, non ad diuisionem. ceterum, (etsi) ubique
teneo unam substantiam in tribus cohaerentibus, tamen alium
dicam oportet ex necessitate sensus eum, qui iubet, et eum.
qui facit. nam nec iuberet, si ipse faceret dum iuberet,
fieri per eum, (cui) tum iubebat, aut sibi iussurus, si unus
esset, aut sine iussu facturus, quia non expectasset, ut sibi
iuberet.

Ergo, inquis, si deus dixit et deus fecit, si alius deus
dixit et alius fecit, duo dii praedicantur. si tam durus es, [*] [*]

puta interim tu; et ut adhuc amplius hoc putes, accipe
et in psalmo duos deos dictos: thronus tuus, deus, in
aeuum; ** uirga regni tui; dilexisti iustitiam et
odisti iniquitatem: propterea unxit te, deus, deus
tuus. si ad deum loquitur, et unctum deum a deo, adfirmat
et hic duos deos. [pro uirga regni tui] inde et Esaias ad personam
Christi: et Se bo in, inquit, uiri elati, ad te transibunt
et post te sequentur uincti manibus et ad te
adorabunt, quia in te deus est; tu enim es deus
noster, et nesciebamus, deus Israhelis. et hic enim
dicendo \'deus in te\' et (tu deus\' duos proponit: qui erat
in Christo et [spiritum] ipsum. plus est, quod (et) in euangelio
totidem inuenies: in principio erat sermo, et sermo
erat apud deum, et deus erat sermo: unus, qui erat,
et alius, penes quem erat. sed et nomen domini in duobus
lego: dixit dominus domino meo: sede ad dexteram
meam. et Esaias haec dicit: domine, quis credidit
auditui nostro, et brachium domini cui reuelatum
est? \'brachium\' enim \'tuum\', non \'domini\' dixisset, si non
dominum patrem et dominum filium intellegi uellet. etiam adhuc
antiquior Genesis: et pluit dominus super Sodomam et
Gomorram sulphur et ignem de caelo a domino. haec
aut nega scripta, aut quis es, ut non putes accipienda [*] [*]
quemadmodum scripta sunt, maxime quae non in allegoriis et
parabolis, sed in definitionibus certis et simplicibus habent
sensum? quodsi ex illis ea, qui tunc dominum non sustinebant
dei se filium ostendentem, ne eum deum crederent,
recordare tu cum illis scriptum esse: ego dixi: uos dii
estis et filii altissimi, et: stetit deus in ecclesia
deorum, ut, si homines, per fidem filios dei factos, deos
scriptura pronuntiare non timuit, scias illam multo magis
uero et unico dei filio id dei nomen iure contulisse, \'ergo\',
inquis, \'prouocabo te, ut hodie quoque ex auctoritate istarum
scripturarum constanter duos deos et duos dominos praedices\\
absit. nos enim, qui et tempora et causas scripturarum per
dei gratiam inspicimus, maxime paracleti, non hominum
discipuli, duos quidem definimus, patrem et filium, et iam
tres cum spiritu sancto, — secundum rationem oikonomiae, quae
facit numerum, ne, ut uestra peruersitas infert, pater ipse
credatur natus et passus, quod non licet credi, quoniam non
ita traditum est — duos tamen deos et duos dominos numquam
ex ore nostro proferimus, non quasi non et pater deus et
filius deus et spiritus deus et dominus unusquisque, sed quoniam
(ideo) retro et duo dii et duo domini praedicabantur, ut, ubi
uenisset Christus, et deus agnosceretur et dominus uocaretur,
quia filius dei et domini. si enim una persona et dei et
domini in scripturis inueniretur, merito Christus non esset
admissus ad nomen dei et ad domini, — nemo enim alius [*] [*]
praeter unus deus et dominus praedicabatur — et futurum
erat, ut ipse pater descendisse uideretur, quia unus deus et
unus dominus legebatur, et tota oikonomia eius obumbraretur,
quae in materiam fidei prospecta atque dispensata est. at ubi
uenit Christus et cognitus est a nobis, quod ipse, qui numerum
retro fecerat, factus secundus a patre et cum spiritu
tertius, etiam pater, per ipsum plenius manifestatus, redactum
est iam nomen dei et domini in unionem, ut, quia nationes
a multitudine idolorum transirent ad unicum deum, et differentia
constitueretur inter cultores unius et plurimae diuinitatis.
nam et lucere in mundo Christianos oportebat ut filios
lucis, lumen mundi unum et deum et dominum colentes et
nominantes. ceterum si ex conscientia, qua scimus dei nomen
et domini et patri et filio et spiritui conuenire, deos et dominos
nominaremus, extinxissemus faces nostras, etiam ad martyria
timidiores, quibus euadendi quaque pateret occasio, iurantibus
statim per deos et dominos, ut quidam haeretici, quorum
dei plures. itaque deos omnino non dicam nec dominos, sed
apostolum sequar, ut, si pariter nominandi fuerint pater et
filius. patrem deum appellem et Iesum Christum dominum
nominem. solum autem Christum potero deum dicere; sicut
idem apostolus: ex quibus Christus, qui est, inquit,
deus super omnia, benedictus in aeuum omne. nam
et radium solis seorsum solem uocabo; solem autem nominans,
cuius est radius, non statim et radium solem appellabo. nam
nec soles duos faciam. tamen et solem et radium eius tam [*] [*]
duas res et duas species unius et indiuisae substantiae numerabo,
quam deum et sermonem eius, quam patrem et filium.

Adhuc et illa nobis regula adsistit duos uindicantibus
patrem et filium, quae inuisibilem deum determinauit. cum
enim Moyses in Aegypto desiderasset domini conspectum
dicens: si ergo inueni gratiam coram te, manifesta
mihi te, ut cognoscenter uideam te:non potes
uidere, inquit, faciem meam; non enim uidebit homo
faciem meam et uiuet, id est: morietur qui uiderit. inuenimus
autem et a multis deum uisum et neminem tamen
eorum, qui eum uiderant, mortuum, uisum quidem [deum]
secundum hominum capacitates, non secundum plenitudinem
diuinitatis. nam (et) patriarchae deum uidisse referuntur, ut
Abraham et Iacob, et prophetae, ut Esaias, ut Ezechiel, et
tamen mortui non sunt. igitur aut mori debuerant, si eum
uiderant, — deum enim nemo uidebit et uiuet — aut.
si deum uiderunt et mortui non sunt, scriptura mentitur
deum dixisse: faciem meam homo si uiderit, non
uiuet. aut (si) scriptura (non) mentitur, neque cum inuisum
neque cum uisum deum profert, iam ergo alius erit qui
uidebatur, quia non potest idem inuisibilis definiri, qui uide.
batur, et consequens erit, ut inuisibilem patrem intellegamus
pro plenitudine maiestatis, uisibilem uero filium agnoscamus
pro modulo deriuationis, sicut nec solem nobis contemplari
licet, quantum ad ipsam substantiae summam, quae est in
caelis, radium autem eius toleramus oculis pro temperatura
portionis, quae in terram inde porrigitur. hic ex diuerso uolet [*] [*]

aliquis etiam filium inuisibilem contendere, ut sermonem, ut
spiritum, et dum unam condicionem patris et filii uindicat,
unum potius atque eundem confirmare patrem et filium. sed
diximus scripturam differentiae patrocinari per uisibilis et
inuisibilis distinctionem. iam et illud adicient ad argumentationem,
quod, si filius tunc ad Moysen loquebatur, ipse
faciem suam nemini uisibilem pronuntiarit, quia scilicet ipse
inuisibilis pater fuerit in filii nomine. ac per hoc sic eundem
uolunt accipi et uisibilem et inuisibilem, quomodo eundem
(et) patrem et filium, quoniam et paulo supra, antequam faciem
Moysi neget, scriptum sit dominum ad Moysen locutum
coram, uelut si quis loquatur ad amicum suum, non minus
quam et Iacob: ego uidi, inquit, deum facie ad faciem.
ergo uisibilis et inuisibilis idem; et quia idem utrumque,
ideo et ipse pater inuisibilis, qua et filius, uisibilis. quasi
uero expositio scripturae, quae fit a nobis, filio competat
(a) patre seposito in sua uisibilitate. dicimus enim et filium suo
nomine eatenus inuisibilem, qua sermo et spiritus dei, ex
substantiae condicione, [iam nunc et quia deus et sermo et
spiritus dei,] uisibilem autem fuisse ante carnem eo modo,
quo dicit ad Aaron et Mariam: et si fuerit prophetes
in uobis, in uisione cognoscar illi et in somnio
loquar illi, non quomodo Moysi: os ad os loquar illi,
in specie, id est in ueritate, et non in aenigmate, id
est non in imagine; sicut et apostolus: nunc uidemus [*] [*]
tamquam per speculum in aenigmate, tunc autem facie
ad faciem. igitur cum Moysi seruat conspectum suum et
colloquium facie ad faciem in futurum, — nam hoc postea
adimpletum est in montis secessu, sicut legimus in euangelio
uisum cum illo Moysen colloquentem — apparet retro semper
in speculo et aenigmate et uisione et somnio deum, id est
filium dei, uisum, tam prophetis et patriarchis quam et ipsi
adhuc Moysi. et ipse quidem dominus, si forte coram ad
faciem loquebatur, non tamen, ut et homo faciem eius
uideret, nisi forte in speculo, in aenigmate. denique si sic
Moysi locutus esset dominus, ut et Moyses faciem eius cominus
sciret, quomodo statim atque ibidem desiderat faciem eius
uidere, quam, quia uiderat, non desideraret? quomodo aeque
et dominus negat uideri faciem suam posse, quam ostenderat,
si tamen ostenderat? aut quae est facies dei, cuius conspectus
negatur? si erat quae uisa est, — uidi, inquit Iacob, deum
facie ad faciem, et salua facta est anima mea — alia
debet esse facies, quae, si uideatur, occidit. aut numquid
filius quidem uidebatur, — etsi facie, sed ipsum hoc in
uisione et somnio et speculo et aenigmate, quia sermo et
spiritus nisi imaginaria forma uideri non potest — faciem
autem suam dicit inuisibilem patrem? quia enim pater? non
facies erit filii nomine auctoritatis, quam genitus a patre
consequitur? non enim et de aliqua maiore persona congruit
dicere: (facies mea est ille homo\', et: \'faciem mihi praestat\'?
pater, inquit, maior me est. ergo facies erit filii pater. [*] [*]
nam et scriptura quid dicit? spiritus eius persona Christus
dominus. ergo si Christus persona paterni spiritus est,
merito cuius spiritus persona erat, id est patris, eius faciem
suam, ex unitate scilicet, pronuntiauit. mira res plane, an
facies filii pater accipi possit, qui est caput eius. caput
enim Christi deus.

Si hunc articulum quaestionibus scripturae ueteris
non expediam, de nouo testamento sumam confirmationem
nostrae interpretationis, ne quodcumque in filium reputo, in
patrem proinde defendas. ecce enim et in euangeliis et in
apostolis uisibilem et inuisibilem deum deprehendo sub manifesta
et personali distinctione condicionis utriusque. exclamat
quodammodo Iohannes: deum nemo uidit umquam, utique
nec retro; ademit enim temporis quaestionem dicendo deum
numquam uisum. confirmat et apostolus de deo: quem
nemo uidit hominum, sed nec uidere potest, scilicet
quia morietur qui uidebit. idem ipsi apostoli et uidisse se
Christum et contrectasse testantur. porro si ipse est Christus
et pater et filius, quomodo et uisus est et inuisus? ad hanc
diuersitatem uisi et inuisi in unum conferendam quis ex
diuerso non argumentabitur recte utrumque dictum, uisibilem
quidem in carne, inuisibilem uero ante carnem, ut idem sit
pater inuisibilis ante carnem qui et filius uisibilis in carne? [*] [*]

atquin si idem ante carnem inuisibilis, quomodo uisus etiam
retro inuenitur ante carnem? aeque si idem post carnem uisibilis,
quomodo et nunc inuisibilis pronuntiatur ab apostolis.
nisi quia alius, quem, et retro uisum in aenigmate, plenius
uisibilem caro effecit, sermo scilicet, qui et caro factus est.
alius, quem numquam quisquam uidit, [nisi] pater scilicet,
cuius est sermo? denique inspiciamus, quem apostoli uiderint.
quod uidimus, inquit Iohannes, quod audiuimus, oculis
nostris uidimus, et manus nostrae contrectauerunt
de sermone uitae. sermo enim uitae caro factus est.
auditus et uisus et contrectatus, quia caro, qui ante carnem
sermo tantum, in primordio apud deum patrem, non (deus)
pater. [apud sermonem] nam etsi deus sermo, sed, quia es
deo deus, apud deum, quia cum patre, apud patrem. et
uidimus gloriam eius, tamquam unigeniti a patre.
utique filii, scilicet uisibilis, glorificati a patre inuisibili. et
ideo, quoniam sermonem dei deum dixerat, ne adiuuaret
aduersariorum praesumptionem, quasi patrem ipsum uidisset.
ad distinguendum inter inuisibilem patrem et filium uisibilem
superdicit ex abundanti: deum nemo uidit umquam. quem
deum? sermonem? atquin: uidimus et audiuimus et
contrectauimus de sermone uitae praedictum est. sed
quem deum? scilicet patrem, apud quem deus erat sermo.
unigenitus filius, qui sinum patris ipse disseruit. [*] [*]
ipse et auditus et uisus et, ne phantasma crederetur, etiam
contrectatus. hunc et Paulus conspexit, nec tamen patrem
uidit. nonne, inquit, uidi Iesum? Christum autem (si) et
ipse deum cognominauit: quorum patres, et ex quibus
Christus secundum carnem, qui est super omnia
deus benedictus in aeuum, ostendit et ipse uisibilem
deum filium, id est sermonem dei, quia qui caro factus est
Christus dictus est. de patre autem ad Timotheum: que m
nemo uidit hominum, sed nec uidere potest, exaggerans
amplius: qui solus habet inmortalitatem et
lucem habitat inaccessibilem, de quo et supra dixerat:
regi autem saeculorum, inmortali, inuisibili, soli
deo, ut et contraria ipsi filio adscriberemus, mortalitatem,
accessibilitatem, quem mortuum contestatur secundum scripturas
et a se nouissime uisum, per accessibilem utique lucem,
quamquam et illam neque ipse sine periculo luminis expertus
est, neque Petrus et Iohannes et Iacobus sine rationis, [et
amentia, qui] credo, morituri ibidem, si non passuri filii
gloriam, sed patrem uidissent. deum enim nemo uidebit
et uiuet. si haec ita sunt, constat eum semper uisum ab
initio, qui uisus fuerit in fine, et eum nec in fine uisum,
qui nec ab initio fuit uisus, et ita duos esse uisum et [*] [*]
inuisum. filius ergo uisus est semper, et filius conuersatus est
semper, et filius operatus est semper, ex auctoritate patris
et uoluntate, quia filius nihil a semetipso potest
facere, nisi uiderit patrem facientem, in sensu scilicet
facientem. pater enim sensu agit, filius, qui in patris sensu
est, uidens pei-ficit. sic omnia per filium facta sunt et sine
illo factum est nihil.