Ad Nationes Libri Duo (2.9)

Haec secundum tripertitam dispositionem Varronis diuiinitatis
aut notiora aut insigniora digessimus, ut possit iam
uideri II satis responsum de physico genere, de poetico, de
gentili. sed quoniam omnis

superstitio non iam philosophorum
nec poetarum nec populorum, a quibus tradita est, sed
dominantium Romanorum, a quibus occupata est, a quibus
auc sibi extruxit, alia iam nobis ineunda est humani [*]
erroris latitu, immo silua caedenda, quae undique conceptis
superstitionum seminibus uitii pueritatem obumbrauit. sed
et Romanorum deos Varro trifariam disposuit in certos, incertos
et electos. tantam uanitatem! quid enim erat illis
cum incertis, si certos habebant? nisi si Atticos stupores
recipere uoluerunt. nam et ATthenis ara est inscripta: ignotis
deis. colit ergo quis quod ignorat? tum si certos habebant,
contenti esse debuerunt nec electos desiderare. in quo etiam
inreligiosi deprehenduntur. si enim dei ut bulbi seliguntur,
qui non seliguntur reprobi pronuntiantur. nos uero bifariam
Romanorum deos recognoscimus communes et proprios, id
est quos cum omnibus habent et quos ipsi sunt commenti.
et numquid hi sunt publici et aduenticii dicti? hoc enim
arae docent, aduenticiorum ad fanum Carnae, publicorum in
Palatio. quia communes dei quam in physico quam in mythico
comprehendantur, actum est iam de istis. speciebus de propriis
dicere attinet, de Romanis, stupeamus tertium illud
genus hostilium deorum, proptererea quod nulla gens alia tantum
sibi superstitionis inuenerit. ceteros in duas species
dirigimus, alios de hominibus assumptos, alios men conceptos.
igitur quoniam idem illis color suppetit consecrationis
morttuorum, tamquam ob merita uitae, eandem et nos responsionem
opponamus necesse est, neminem ex his quoque tanti [*] [*]
fuisse. patrem diligentem Aenean credi derunt, militem numquam
gloriosum, lapide debilitatum. quod telum quantum
uolgare atque caninum, tanto ignobile uolnus! sed et proditor
patriae Aeneas inuenitur, tam Aeneas quam Antenor. ac si
hoc uerum nolunt, Aeneas certe patria flagrante dereliquit
socios, feminae Punicae subici\'endus, quae maritum Hasdrubalem
Aeneae timiditate supplicantem hosti non comitata
raptis secum filiis formam et patrem sibi habere non in
fugam sapit, sed in ignes ardentis Carthaginis ut in amplexus
patriao pereuntis incubuit. pius Aeneas ob unicum puerum
et decrepitum senem Priamo et Astyanacte destitutis? atquin
Romanis magis detestandus, qui pro salute principum et
domus eorum aduersus liberos et coniuges et omne pignus
suum deierant. consecrant filium Veneris, et hoc Volcanus
sciens patitur et Iuno concedit. filii si pietate parentum in
caelo sedent, cur non potius Argiui iuuenes dei habiti, quod
matrem, ne in sacris piaculum committeret, plus quam humano
more iugales prouexerunt? cur non magis dea, quae
magis pia, illa filia patris in carcere fame defecti uberibus
suis educatrix? quid aliud Aeneae gloriosum, nisi quod
proelio Laurentino nusquam comparuit? rursus forsitan solito
more quasi desertor e proelio fugerit. Romulus aeque post
mortem deus. si quia urbem condidit, cur non alii usque
in feminas urbium auctores? sane Romulus et fratrem
interfecit et alienas uirgines dolo rapuit. ideo deus, ideo Quirinus
est, quia tunc parentibus quiritatum est per illum. quid
Sterculinus meruit ad diuinitatem? si agros stercoribus
iuuando diligens fuit, plus fimi Augias conferebat. si Faunus [*]
Pici filius in ius agitabatur mente ictus, curari eum magis
quam consecrari decebat. si Fauni filia pudicitia praecellebat,
ut ne conuersaretur quidem inter uiros aut barbaria aut conscientia
defor aut rubore insaniae paternae, quanto dignior
bona Dea Pene, quae inter tot uilissimos amatores diuersata
obsessam castitatem tenere protexit? est et Sanctus propter
hospitalitatem a rege Plotio fanum consecutus: potuit et Vlixes
de humanissimo Alcinoo unum amplius deum uobis contulisse.