Ad Nationes Libri Duo (2.12)

Et quonam usque deos

edam, quia disserendum quales
deos receperitis? quantum uobis erubescendum? rideam
uanitatem an exprobrem caecitatem, est admodum incertum.
nam quot deos et quos utique producam? maiores an et
minores? ueteres an et nouicios? mares an et feminas? caelibes
an et lecto iunctos? artifices an et inertes? rusticos
an et urbanos? ciues an et peregrinos? tot enim familiae,
tot nationes census bona fide quaerunt, II ut dispici et distingui
describique non possint. at quanto diffusa res est, tanto
substringenda nobis erit, et ideo, qui in ista specie unum
tuemur propositum demonstrandi illos omnes homines fuisse
(non quidem ut cognoscatis, nam quasi obliti agitis), conpendium
ab ipsa dispiciendi ratione sumamus, originem generis
illorum retractando. origo enim una totius posteritatis.
ea origo deorum uestrorum Saturno, ut opinor, signatur. neque
enim si Varro antiquissimos deos Iouem, Iunonem et Mineruam
refert, nobis excidisse, debet omnem patrem filiis [*] antiquiorem, tam Saturnum Ioue quam Caelum Saturno; de
Caelo enim et Terra Saturnus. et tamen Caeli et Terr ae
originem omitto. erant undeunde, caelibes diu et orbi, ante- —
quam mariti et parentes. longo scilicet aeuo crescendum
illis fuit ad tantam proceritatem, denique simul coepit et
Caelo uox insolescere et ubera Terrae lapilliscere; ! faciunt
nuptias inter se. credo, aut Caelum descendit ad sponsam,
aut Terra ascendit ad sponsum. concepit tamen Terra de
Caelo et peperit illa θεὸς ἀθέως Saturnum, mira ratione.
neutri parentum similis. sed et pepererit, certe ante Saturnum
neminem procreauerunt nec nisi unam postea, Opem;
exinde de subole cessatum est. nam Saturnus quidem Cealum
castrauit dormientem. legimus Caelum genere masculino.
ceterum quomodo pater nisi masculinus? sed et unde castrandum?
falx illi. hoc scilicet aeuo? nondum enim Vulcanus
artifex ferri. Terra uero orbata distulit, etsi adhuc
iuuenili aetate, alii nubere. sed nec habebat Caelum alium.
quid tamen, nisi illam Mare amplectitur? sed olet salsuginem;
dulcibus est II aquis assueta. ita Saturnus unicus
masculus Caeli atque Terrae. sed ipse pubescens sorori suae
iungitur. nondum leges quae incesta prohiberent nec quae
parricidium plecterent. itaque filios uirili sexu deuorabat;
melius ipse quam lupi, si exponeret. timebat scilicet, ne quis
illorum de paterna falce didicisset. nato mox et abalienato
Ioue saxum infantis ementiti deglutiuit. hoc ingenio diu [*]
securus tandem filio quem non digesserat in tenebris adulto
oppressus regnoque priuatus est. hunc uobis patriarcham
deorum Caelum et Terra poetis obstetricantibus procreauerunt.
sed eleganter quidam sibi uidentur physiologice per allegoricam
argumentationem de Saturno interpretari tempus esse
et ideo Caelum et Terram parentes ut et ipsos origini nullos,
et ideo falcatum quia tempore omnia dirimantur, et ideo
uoratorem suorum quod omnia ex se edita in se ipsum consumat.
nominis quoque testimonium compellant: Κρόνον dict
um Graece ut χρόνον. aeque Latini uocabuli a sationibus
rationem deducunt qui eum procreatorem coniectantur, per
eum seminalia caeli in terram deferri. Opem adiungunt,
quod opem uiuendi semina conferant, tum et quod opere semina
euadant. quae, oro, huius translatio nempe uelim exponas.
aut Saturnus fuit, aut tempus. quomodo Saturnus,
si tempus? si ille, quomodo tempus? utrumque enim non
potes corporale in eo existimare, quid autem prohibuit
tempus coli in sua qualitate? quid corpus hominis aut fabulam
hominis in sua specie, non in tempore coli? quid sibi
uult intellectio ista, nisi foedas materias mentitis argumentationibus
colorare? Saturnum neque ideo, quia dicis hominem, [*]
uis tempus, aut dum eum tempus facis, iam nec hominem
uis fuisse. plane uester deus, om Saturnus in terris humanae
qualitatis apud ueteres memorias recensetur. potest
incorporaliter fingi quoduis quod non fuerit omnino, uacat
fingendi locus ubi ueritas est. cum autem Saturnum constat
uixisse, frustra demutatis; non conceditur uobis quem non
negabitis fuisse hominem, qui neque deus neque tempus defendi
potest. exstat apud litteras uestras usquequaque Saturni
census. legimus apud Cassium Seuerum, apud Cornelios
Nepotem et Tacitum, apud Graecos quoque Diodorum,
quiue alii antiquitatum canos collegerunt. nec fideliora uestigia
eius quam in ipsa Italia signata sunt. nam post plurimas
terras et Attica hospitia Italiae uel, ut tunc uocabatur, Oenotriae
consedit, exceptu\'s ab Iano siue Iane, ut Salii uocant.
mons quem coluerat, Saturnius dictus, urbs quam depalauerat,
Saturnia usque nunc est; tota denique Italia de Saturno
uocabatur. tali teste terra, quae nunc dominatur orbi,
etiamsi de origine Saturni dubitatur, de actu tamen constat
hominem illum fuisse. ita si homo Saturnus, procul dubio de
homine, immo quia homo, non utique de Caelo atque Terra,
sed cui parentes ignoti, quibusdam facile fuit illum eorum
filium dici, quorum possunt omnes uideri. quis enim non
caelum ac terram patrem ac matrem uenerationis gratia appellet?
an de consuetudine humana, qua ignoti quique ex [*]
inopinato apparentes de caelo aduenisse dicuntur? proinde
quia uenisset peregrinus, repentino ubique inoleuit caelitem
dici. nam et uolgo generis incertos terrae filios iactitamus.
nihil allego de statu antiqui, qua ita rudes tunc agebantur
et oculi et mentes hominum, ut cuius noui uiri
aspectu quasi diuino commouerentur, nedum et regis, et
quidem primi. adhuc de Saturno immorabor quo et ceteris
conpen praestruam, satiata primordiorum disputatione, nec
praetermittam potiora testimonia diuinarum litterarum, quibus
fides pro antiquitate superior debetur. ante enim Sibylla
quam omnis litteratura extitit, illa scilicet Sibylla ueri uera
uates de cuius uocabulo daemo uatibus induistis. ea
senario uersu in hunc sensum de Saturni prosapia et rebus
eius exponit: decima, inquit, genitura hominum ex quo
cataclysmus prioribus accidit, regnauit Saturnus et
Titan et Iapetus, Terrae et Caeli fortissimi filii. si
qua ergo uel uestris scriptoribus litterisue uestris superioribus,
sed idcirco magis proximis quoniam illius aetatis,
fides adiacet, satis de Saturno et prosapia eius probatum
est homines fuisse. tenemus conpendium, in ceteros originis
praescriptionem, ne per singulos euagemur. qualitas [*] [*]
posteritatis a principibus generis ostenditur, mortalia de mortalibus,
terrena de terrenis; gradus ad gradus comparantur, nuptiae,
conceptus, natales cucurrerunt, patriae, sedes, regna, monumenta
liquent igitur qui natos non possunt negare, mortuos
credant, qui mortuos confitentur, deos non putent.