Ad Nationes Libri Duo (2.1)

Nunc de deis uestris, miserandae nationes, congredi
uobiscum defensio nostra desiderat, prouocans ipsam conscientiam
uestram p ad censendum, an uere dei, ut uultis, an
falso, ut scire non uultis. haec enim materia est erroris
humani per artificem eius, ne ignorantia erroris tollatur,

quo
magis rei sitis. patent oculi nec uident; hiant aures nec
audiunt; cor stupet saliens, nescit animus quod agnoscit.
denique si tantam peuersitatem una praescriptione discuti
liceret, in expedito esset nuntiatio, cum omnes istos deos
ab hominibus institutos non negatis, iam hinc excidere fidem [*] [*] uerae diuinitatis, quod nihil utique aliquando coeptum diuinum
uideri iure possit. sedenim multa sunt, quibus teneritas
conscientiae obduratur in callositatem uoluntarii erroris. ingenti
manu ueritas obsidetur, at ipsa de sua uirtute secu est!
quidni? quemcumque uult, de ipsis aduersariis socios protecto
sibimet assumit et omnem illam expugnatorum multitudi
prosternit. aduersus haec igitur nobis negotium est,
aduersus institutiones maiorum, auctoritates receptorum, leges
dominantium, argumentationes prudentium, aduersus uetustatem
consuetudinem necessitatem, aduersus exempla prodigia
miracula, quae omnia 1 adulterinam istam diuinitatem corroborauerunt.
quare secun uestros commentarios, quos ex
omni theologiae genere cepistis, gradum conferens, quoniam
maior in huiusmodi penes uos auctoritas literarum quam rerum
est, elegi ad compendium Varronis opera, qui rerum diuinarum
ex omnibus retro digestis commentatus idoneum se nobis
scopum exposuit. hunc si interrogem, qui insinuatores deorum,
aut philosophos designat aut populos aut poetas. triplici
enim genere deorum censum distinxit: unum esse physicum,
quod philosophi retractant, aliud mythicum, quod inter poetas
uolutetur, tertium gentile, quod populi sibi quique adoptaue
runt. igitur cum philosophi physicum coniecturis concinnarint,
poetae mythicum de fabulis traxerint, populi gentile
ultro praesumpserint, ubinam ueritas collocanda? in coniecturis?
sed incerta con lceptio est. in fabulis? sed foeda
relatio est. in adoptationibus? sed passiua et municipalis
adoptatio est. denique apud philosophos incerta, quia uaria,
apud poetas omnia indigna, quia turpia, apud populos passiua [*]
omnia, quia uoluntaria. porro diuinitas, si ueram retractes, ea
defini est, ut ista neque argumentationibus incertis colligatur,
neque fabulis indignis contaminetur, neque adoptionibus
passiuis iudicetur; haberi enim debet, sicut est, certa, integra,
communis, quia scilicet omnium. ceterum quem deum credam?
quem suspicio aestimauit? quem historia iactauit? quem
ciuitas uoluit? dignius multo neminem credam quam dubi:tandum,
aut pudendum, aut adoptiuum.