Vita Caecilii Cypriani (6-10)

Exinde quemadmodum se gesserit, quis referre sufficiat?
quae illi pietas, qui uigor, misericordia quanta, quanta censura.
tantum sanctitatis et gratiae ex ore lucebat, ut confunderet intuentium
mentes. grauis uultus et laetus nec seueritas tristis nec
comitas nimia, sed admixta utrimque temperies, ut esset ambigere
uereri an diligi mereretur, nisi quod et uereri et diligi merebatur.
sed nec cultus fuit dispar a uultu, temperatus et ipse de medio.
non illum superbia saecularis inflauerat, nec tamen prorsus adfectata
penuria sordidarat: quia et hoc uestitus genus a iactantia
minus non est, quod ostendit taliter ambitiosa frugalitas. quid
autem circa pauperes episcopus faceret, quos catecumenus diligebat?
uiderint pietatis antistites seu quos ad officium boni
operis instruxit ipsius ordinis disciplina seu quos sacramenti
religio communis ad obsequium exhibendae dilectionis artauit:
Cyprianum de suo talem accepit cathedra, non fecit. [*]

Statim denique pro talibus meritis etiam proscriptionis
gloriam consecutus est. nec enim aliud oportebat, quam ut eum
qui intra secretam conscientiae latebram religionis et fidei toto
honore florebat etiam publice celebrata gentilium fama titularet.
posset quidem tum pro uelocitate qua semper omnia consecutus
est etiam martyrii circa eum debita corona properare, maxime
cum et suffragiis saepe repetitis ad leonem postularetur: nisi per
omnes ordines gloriarum transeundum illi eSset et sic ad summa
neniendum, et nisi imminentes ruinae ope tam fecundi pectoris
indigerent. finge enim tunc illum martyrii dignatione translatum.
quis emolumentum gratiae per fidem proficientis ostenderet?
quis uirgines ad congruentem pudicitiae disciplinam et habitum
sanctimonia dignum uelut frenis quibusdam lectionis dominicae
coerceret ? quis doceret paenitentiam lapsos, ueritatem haereticos,
schismaticos unitatem, filios Dei pacem et euangelicae precis
legem? per quem gentiles blasphemi repercussis in se quae nobis,
ingerunt uincerentur? a quo Christiani mollioris affectus tirca
amissionem suorum aut, quod magis est, fidei paruioris consolarentur
spe futurorum? unde sic misericordiam, unde patientiam
disceremus? quis liuorem de uenenata inuidiae malignitate
uenientem dulcedine remedii salutaris inhiberet? quis martyres
tantos exhortatione diuini sermonis erigeret? quis denique tot
confessores frontium notatarum secunda inscriptione signatos et
ad exemplum martyrii superstites reseruatos incentiuo tubae [*] [*] [*]

caelestis animaret? bene bene tunc et uere spiritaliter contigit,
quod uir necessarius tam multis et tam bonis rebus a martyrii
consummatione dilatus est. uultis scire secessum illum non fuisse
formidinem? ut nihil aliud excusem, ipse postmodum passus est,
quam passionem utique ex more uitaret, si et ante uitasset. fuit
uere formido illa sed iusta, formido quae Dominum timeret
offendere, formido quae praeceptis Dei mallet obsequi, quam sic
coronari. dicata enim in omnibus Deo mens et sic de diuinis admonitionibus
mancipata credidit se, nisi Domino latebram tunc
iubenti paruisset, etiam ipsa passione peccare.

Puto denique etiamnunc aliqua de dilationis utilitate dicenda,
tametsi iam dudum pauca perstrinximus. dum enim quae uidentur
postmodum subsecuta satiamus, sequitur ut probemus,
secessum illum non hominis pusillitate conceptum, sed sicuti est
uere fuisse diuinum. uastauerat popujum persecutionis infestae
insolens atque acerba grassatio, et qui omnes decipere una fraude
non poterat artifex hostis, quacumque miles incautus prodiderat
latus nudum, dispari genere saeuiendi singulos diuersa strage
deiecerat. debebat esse qui posset saucios homines et uaria expugnantis
inimici arte iaculatos adhibita medicinae caelestis
medella pro qualitate uulneris uel secare interim uel fouere.
seruatus est uir ingenii praeter cetera etiam spiritaliter temperati,
qui inter resultantes conlidentium schismatum fluctus [*]

ecclesiae iter medium librato limite gubernaret. non haec, oro,
consilia diuina sunt? hoc fieri sine Deo potuit? uiderint qui
putant posse fortuitu ista contingere. ecclesia illis clara uoce
respondet dicens: ego sine Dei nutu necessarios reseruari non
admitto, non credo.

Percurramus tamen cetera, si uidetur. erupit postmodum
lues dira et detestabilis morbi uastitas nimia, innumeros per
diem populos ad suam quemque sedem abrupto impetu rapiens
eontinnatas per ordinem domos uulgi trementis inuasit. horrere
. omnes fugere uitare contagium, exponere suos impie, quasi cum
illo peste morituro etiam mortem ipsam posset aliquis excludere.
iacebant interim tota ciuitate uicatim non iam corpora, sed
cadauera plurimorum et misericordiam in se euntium contemplatione
sortis mutuae flagitabant. nemo respexit aliud praeterquam
lucra crudelia. nemo similis euentus recordatione trepidauit,
nemo fecit alteri quod pati uoluit. quid inter haec egerit
Christi et Dei pontifex, qui pontifices mundi huius tanto plus
pietate, quanto religionis ueritate praecesserat, scelus est praeterire.
adgregatam primo in loco plebem de misericordiae bonis
instruit. docet diuinae lectionis exemplis, quantum ad promerendum
Deum prosint officia pietatis. tunc deinde subiungit non
esse mirabile, si nostros tantum debito caritatis obsequio foueremus:
eum enim perfectum posse fitfri, qui plus aliquid publicano
uel ethnico fecerit, qui malum bono uincens et diuinae clementiae [*] [*]

instar exercens inimicos quoque dilexerit, qui pro insequentium
se salute sicuti Dominus monet et hortatur orauerit. coriri facit
iugiter suum solem et pluuias subinde nutriendis seminibus impertit,
exhibens cuncta ista non suis tantum: et qui se Dei etiam
filium esse profitetur, non exemplum patris imitetur? respondere
nos decet natalibus nostris, et quos renatos per Deum constat,
degeneres esse non congruit, sed probare potius in sobole traducem
boni patris aemulationem bonitatis\'.

Multa alia et quidem magna, quae temperandi uoluminis
ratio non patitur prolixo opere sermonis iterari: de quibus hoc
tantum dixisse satis est. quod si illa gentiles pro rostris audire
potuissent, forsitan statim crederent. quid Christiana plebs
faceret, cui de fide nomen est? distributa sunt ergo continuo
pro qualitate hominum atque ordinum ministeria. multi qui
paupertatis beneficio sumptus exhibere non poterant, plus sumptibus
exhibebant, compensantes proprio labore mercedem diuitiis
omnibus cariorem. et quis non sub tanto doctore properaret inuenire
partem aliquam talis militiae, per quam placeret et Deo
patri et iudici Christo et interim sacerdoti? fiebat itaque exuberantium
operum largitate, quod bonum est ad omnes, non ad
solos domesticos fidei. fiebat plus aliquid quam de Tobiae incomparabili
pietate signatum est. ignoscat ille et ignoscat iterum
et frequenter ignoscat aut ut uerius dixerim merito concedat, [*]

tametsi ante Christum plurimum licuit, plus aliquid licuisse
post Christum, cuius temporibus plenitudo debetur. necatos ille
a rege et proiectos sui tantum generis colligebat.