Vita Caecilii Cypriani (11-15)

His tam bonis et tam piis actibus superuenit exilium. hanc
enim uicem semper repraesentat impietas, ut melioribus peiora
restituat. et quid sacerdos Dei proconsule interrogante responderit,
sunt acta quae referant. excluditur interim ciuitate, ille
qui fecerat boni aliquid pro ciuitatis salute, ille qui laborauerat
ne uiuentium oculi paterentur infernae sedis horrorem, ille inquam
qui excubiis pietatis inuigilans pro nefas ingrata bonitate
prouiderat, ne omnibus tetram ciuitatis faciem relinquentibus
multos exsules \'deserta respublica ac destituta patria sentiret.
sed uiderit saeculum, cui inter poenas exilium computatur. illis
patria nimis cara et commune nomen est [cum parentibus]: nos
et parentes ipsos, si contra Dominum suaserint, abhorremus. illis
extra ciuitatem suam uiuere grauis poena est: Christiano totus
hic mundus una domus est. unde licet in abditum et abstrusum
locum fuerit relegatus, admixtus Dei sui rebus exsilium non
potest computare. adde quod Deo integre seruiens etiam propria
in ciuitate peregrinus est. dum enim se a carnalibus desideriis
continentia sancti spiritus abstinet conuersationem prioris hominis
exponens. inter ciues suos aut ut prope dixerim inter parentes
ipsos uitae terrestris alienus est. accedit*quod etsi haec alias I
poena posset uideri, in huiusmodi tamen causis atque sententiis,, [*]

quas ad probandae uirtutis experimenta perpetimur, non est
poena, quia gloria est. sed esto sane, nobis poena non sit exilium:
illis ultimum crimen et pessimum nefas etiam ipsorum conscientia
testis adscribat, qui possunt innocentibus irrogare quod
putant poenam. nolo nunc describere loci gratiam et deliciarum
omnium paraturam interim transeo. fingamus locum illum situ
sordidum, squalidum uisu, non salubres aquas habentem, non
amoenitates uiroris, non uiciniam litoris, sed uastas rupes siluarum
inter inhospitas fauces desertae admodum solitudinis, auia
mundi parte summotum. posset licet talis locus habere nomen
exilii, quo Cyprianus sacerdos Dei uenerat, non si hominum
ministeria deficerent, uel alites ut Heliae uel ut Danielo angeli
ministrarent? absit absit, ut credat aliquis cuilibet minimo
dummodo in confessione nominis constituto aliquid defuturum.
tantum abest ut Dei pontifex ille qui misericordiae semper rebus
institerat honorum omnium opibus indigeret.

Iam nunc, quod secundo posueram loco, cum gratiarum
actione repetamus, prouisum esse diuinitus etiam pro animo
tanti uiri apricum et conpetentem locum, hospitium pro uoluntate
secretum et quidquid apponi eis ante promissum est qui regnum
et iustitiam Dei quaerunt. atque ut omittam frequentiam uisitantium
fratrum et ipsorum inde ciuium caritatem, quae repraesentabat
omnia, qufbus uidebatur esse fraudatus, admirabilem
uisitationem Dei non praeteribo, qua antistitem suum sic in [*]

eiilio esse noluit de secutura passione securum, ut imminentis
martyrii pleniore fiducia non exulem tantummodo Curubis sed
et martyrem possideret. ceo enim die quo in exilii loco mansimus3
(nam et me inter domesticos comites dignatio caritatis eius delegerat
exulem uoluntarium, quod utinam et in passione licuisset)
apparuit mihi\' inquit cnondum somni quiete sopito iuuenis ultra
modum hominis inormis: qui cum me quasi ad praetorium
duceret, uidebar mihi tribunali sedentis proconsulis admoueri.
is ut in me respexit, adnotare statim coepit in tabula sententiam
quam non sciebam, nihil enim de me solita interrogatione quaesierat.
sed enim iuuenis qui a tergo eius stabat admodum curiosus
legit quidquid fuerat adnotatum. et quia inde uerbis proferre
non poterat, nutu declarante monstrauit quid in litteris tabulae
illius ageretur. manu enim expansa et complanata ad spatae
modum ictum solitae animaduersionis imitatus, quod uolebat
intellegi, ad instar liquidi sermonis expressit. intellexi sententiam
passionis futuram. rogare coepi et petere continuo, ut dilatio
mihi uel unius diei prorogaretur, donec res meas legitima ordinatione
disponerem. et cum preces frequenter iterassem, rursus
in tabula coeperat nescio quid adnotare. sensi tamen de uultus
serenitate iudicis mentem quasi iusta petitione commotam. sed
et ille innenis, qui iam dudum de passionis indicio gestu potius
quam sermone prodiderat, clandestino identidem nutu concessam
dilationem, quae in crastinum petebatur, contortis post inuicem [*]
digitis significare propejrauit. ego quamuis non esset lecta sententia,
et sic de gaudio dilationis acceptae laeto admodum corda
resipisco: motu tamen interpretationis incertae sic tremebam, ut
reliquiae formidinis cor exultans adhuc toto pauore pulsarent\\

Quid hac reuelatione manifestius, quid hac dignatione felicius?
ante illi praedicta sunt omnia quaecumque postmodum
subsecuta sunt. nihil de Dei uerbis imminutum, nihil de tam
sancta promissione mutilatum. singula denique secundum quod
ostensa sunt recognoscite. dilationem petit crastini, cum de passionis
sententia cogitaretur, postulans ut res suas die illo quo
inpetrauerat ordinaret. hic dies unus significabat annum, quo ille
post uisionem acturus in saeculo fuerat. nam, ut manifestius
dicam, eo die post exactum annum coronatus est, quo hoc illi
ante annum fuerat ostensum. diem autem Domini, etsi non annum
in diuinis litteris legimus, promissioni tamen futurorum
debitum illud tempus accipimus. unde nihil interest, si nunc sub
diei significatione solus annus ostensus est, quia illud plenius
debet esse quod maius est. quod uero nutu potius et non sermone
prolatum est, repraesentationi temporis seruabatur sermonis expressio:
solet enim tunc uerbis quodcumque proferri, quotiens
quidquid profertur impletur. nam et uere nemo cognouit quare
hoc ostensum fuisset, nisi post eodem die quo id uiderat coronatus
est. medio nihilo minus tempore imminens passio pro certo omnibus
sciebatur: passionis tamen dies certus ab eisdem omnibus [*]

quasi scilicet ignorantibus tacebatur. sane et in scripturis tale
aliquid inuenio. nam Zacharias sacerdos promisso sibi per angelum
filio quia non crediderat obmutuit, ita ut de filii nomine
scripturus potius quam relaturus nutu tabulas postularet. merito
et hic, ubi Dei nuntius passionem antistitis imminentem nutu
potius expressit, et fidem admonuit et sacerdotem muniuit. dilationis
autem petendae ratio de ordinatione rerum et de uoluntatis
dispositione ueniebat. quae uero res illi aut quae uoluntas
ordinanda nisi ecclesiastici status? summa accepta dilatio est, ut
quidquid circa pauperum fouendorum suprema indicia disponendum
fuerat ordinaretur. et puto propter nihil aliud, immo
uero propter hoc tantum etiam indulgentia ab ipsis qui eiecerant
et qui occisuri erant, missa est, quam ut praesens et praesentes
pauperes nouissimae dispensationis extremis et ut plenius diaerim
totis sumptibus ministraret. ordinatis ergo tam pie rebus
et sic uoluntate disposita proximabat dies crastinus.

Iam de Xisto bono et pacifico sacerdote ac propterea beatissimo
martyre ab urbe nuntius uenerat. sperabatur iam iamque
carnifex ueniens, qui deuota sanctissimae uictimae colla percuteret
: et sic erant omnes dies illi quotidiana expectatione
moriendi, ut corona singulis posset adscribi. conueniebant interim
plures egregii et clarissimi ordinis et sanguinis, sed et saeculi
nobilitate generosi, qui propter amicitiam eius antiquam secessum
subinde suaderent: et ne parum esset nuda suadela, etiam loca in [*]

quae secederet offerebant. ille iam mundum suspensa ad caelum
mente neglexerat nec suadelis blandientibus adnuebat. fecisset
fortasse tunc etiam quod a plurimis et fidelibus petebatur, si et
diuino imperio iuberetur. sed nec illa sublimis tanti uiri gloria
sine praeconio transeunda est, quia iam saeculo tumescente et de
fiducia principum infestationem nominis anhelante ille seruos
Dei, prout dabatur occasio, exhortationibus dominicis instruebat
et ad calcandas passiones huius temporis contemplatione superuenturae
claritatis animabat. uidelicet tanta illi fuit cupido sermonis,
ut optaret sic sibi passionis nota contingere, ut dum de
Deo loquitur in ipso sermonis opere necaretur.

Et hi erant quotidiani actus destinati ad placentem Deo
hostiam sacerdotis, cum ecce proconsulis iussu ad hortos eius
(ad hortos, inquam, quos inter initia fidei suae uenditos et de Dei
indulgentia restitutos pro certo iterum in usus pauperum uendidisset,
nisi inuidiam de persecutione uitaret) cum militibus suis
princeps repente subitauit, immo ut uerius dixerim subitasse se
credidit. unde enim posset tamquam improuiso impetu mens
semper parata subitari? processit ergo iam certus expungi quod
diu fuerat retardatum, processit animo sublimi et erecto, hilaritatem
praeferens uultu et corda uirtutem. sed dilatus in crastinum
ad domum principis a praetorio reuertebatur, cum subito
per Carthaginem totam sparsus rumor increbuit productum esse [*]

iam Thascium, quem praeter celebrem gloriosa opinione notitiam
etiam de commemoratione praeclarissimi operis nemo non nouerat.
concurrebant undique uersum omnes ad spectaculum, nobis
pro deuotione fidei gloriosum, gentilibus et dolendum. receptum
eum tamen et in domo principis constitutum una nocte continuit
custodia delicata, ita ut conuiuae eius et cari in contubernio ex
more fuerimus. plebs interim tota sollicita ne per noctem aliquid
sine conscientia sui fieret ante fores principis excubabat. concessit
ei tunc diuina bonitas uere digno, ut Dei populus etiam in
sacerdotis passione uigilaret. forsitan tamen quaerat aliquis,
quae causa fuerit a praetorio reuertendi ad principem? et uolunt
hoc scilicet quidam de suo tunc proconsulem noluisse. absit ut
in rebus diuinitus gestis segnitiem siue fastidium proconsulis
conquerar. absit ut malum hoc intra conscientiam religiosae
mentis admittam, ut de tam beatissimo martyre ructus hominis
indicaret. sed crastinus dies ille quem ante annum dignatio
diuina praedixerat uere crastinus esse debebat.