Appendix Decem Monumentorum Veterum (6-10)

VI. Epistola Constantini ad episcopos partis Donati.

Constantinus Augustus episcopis.

Ante paucos quidem dies iuxta postulatum uestrum hoc mihi
placuerat, ut ad Africam reuerteremini, ut illic omnis causa, quae
nobis aduersus Caecilianum conpetere uidetur, ab amicis meis,
quos elegissem, cognosceretur atque finem debitum reciperet. uerum
din mihi cogitanti et in animo meo non inmerito uoluenti id potissimum
uisum est, ut — quoniam scio quosdam ex uestris turbulentos
satis et obstinato animo rectum indicium et integrae ueritatis
rationem minime respicere ac per hoc uenire forsitan, ut, si ibidem
cognoscatur, non ut condecet et ueritatis ratio expostulat, res finem
accipiat atque aliquid tale eueniat nimia uestra obstinatione, quod
diuinitati caelesti displiceat et existimationi meae, quam semper
inlibatam cupio perseuerare, plurimum inpediat — placuit mihi,
sicut dixi, ut Caecilianus iuxta prius tractatum huc potius ueniat,
quem credo iuxta litteras meas mox adfuturum. polliceor autem
nobis, quod si praesente ipso de uno tantum crimine uel facinore
eius per uosmet ipsos aliquid probaueritis, id apud me sit, ac si [*]

nniuersa, quae ei intenditis, probata esse uideantur. deus- omnipotens
perpetuam tribuat securitatem.

VII. Epistola Constantini ad Celsum uicarium Africae.

Celso uicario Africae.

Perseuerare Menalium eum, quem iam dudum susceperat

insania, ceteros, qui a ueritate dei digressi errori se prauissimo
dederunt, proxima etiam grauitatis tuae scripta testata sunt, quibus
inhaerentem te iussioni nostrae de merito seditionis ipsorum eoque
tumultu, quem apparabant, inhibitum esse memorasti, frater carissime.
unde — quoniam ex eo patuit ipsos nefarias res cogitasse,
quod enim, cum statuissem inter ipsos atque Caecilianum plenissime
super allegationibus diuersis requirere, praesentiae meae
susceptam fugam subtrahere laborarunt — hoc ipso turpissimo
facto confessi ad ea se redire properare, quae et antea fecerant
et nunc agere perseuerant. at cum constet minime unumquemque
propria penitus delicta lucrari, etiamsi paulisper eorum fuerit
cohercitio dilata, mandandum grauitati tuae duxi, ut interim quidem
eosdem omittas et dissimulandum super ipsos esse cognoscas.
uerum lecta hac epistola tam Caeciliano quam hisdem palam facias,
quod cum fauente pietate diuina Africam uenero; plenissime uniuersis
tam Caeciliano quam his, qui contra eum agere uidentur,
lecto dilucido iudicio demonstraturus sum, quae et qualis summae
diuinitati sit adhibenda ueneratio et cuiusmodi cultus delectare
uideatur, adhibito etiam diligenti examine ea, quae nunc aliqui
exinde inlecebris mentis ignorantiaeque occultare se putant, plenissime
sum reperturus atque in lucem facturus uenire; easdem
personas, quae res istius modi concitant faciuntque, ut non cum
ea, qua oportet, ueneratione summus deus colatur, perdam atque
discutiam. cumque satis clareat neminem posse beatitudines martyris
eo genere conquirere, quod alienum a ueritate religionis et
incongruum esse uideatur, eos, quos contra fas et religionem ipsam
recognouero reosque uiolentes conpetentis uenerationis deprehendero, [*] [*]
sine ulla dubitatione insaniae suae obstinationisque temerariae
faciam merita exitia persoluere; scire itaque pro certo quae habere
debeant ad plenissimam fidem salute etiam teste inuocata, quod
tam super plebe quam super clericis his, qui primi sunt, sum
diligentissime quaesiturus idque iudicaturus, quod uerissimum et
religiosissimum esse manifestum sit, demonstraturus etiam hisdem.
qui et qualis diuinitati cultus adhibendus sit. nam nequaquam me
aliter maximum reatum effugere posse credo, quam ut hoc, quod
inprobe sit, minime existimem dissimulandum; quid\' potius agi a
me pro instituto meo ipsiusque principis munere oporteat, quam
ut discussis erroribus omnibusque temeritatibus amputatis ueram
religionem uniuersos concordemque simplicitatem atque meritam.
omnipotenti deo culturam praesentare perficiam?

VIII. Epistula praef. praet. Petronii ad Celsum.

Petronius Annianus et Iulianus Domitio Celso uicario Africae.
Quoniam Lucianum, Capitonem, Fidentium et Nasutium episcopos
et Mammarium presbyterum. qui secundum caeleste praeceptum
domini Constantini Maximi inuicti semper Augusti ad Gallias cum
aliis legis eius hominibus uenerant, dignitas eius ad lares proprios
uenire praecepit, angarialem his cum annonaria conpetentia usque
ad Arelatensem portum secundum imperatum aeternitatis

eiusdem
clementissimi principis dedimus, frater, qua inde Africam nauigarent,
quod sollertiam tuam litteris nostris scire conueniat. optamus
te, frater, felicissimum bene ualere. Hilarius princeps optulit IIII
Kal. Maias Triberis.

VIIII. Epistola Constantini ad
catholicam.

Constantinus Augustus uniuersis episcopis per Africam et plebi
ecclesiae catholicae.

Quod fides debuit, quantum prudentia ualuit, prout puritas potuit,
temptasse me per omnia humanitatis et moderationis officia
optime scitis, ut iuxta magisteria legis nostrae pax ilia sanctissimae [*]

fraternitatis, cuius gratiam deus summus famulorum suorum pectoribus
inmiscuit, stabilita per omnem concordiam teneretur. sed
quia uim illam sceleris infusi paucorum licet sensibus peruicaciter
inhaerentem intentionis nostrae ratio non potuit edomare fauente
adhuc sibi huic nequitiae patrocinio, ut extorqueri sibi omnino
non sinerent, in quo se deliquisse gauderent, spectandum nobis
est, dum totum hoc per paucos sedit, in populum omnipotentis
dei misericordia mitigetur. inde enim remedium sperare debemus,
cum omnia bona uota et facta referuntur. uerum dum caelestis
medicina procedat, hactenus sunt consilia nostra moderanda, ut
patientiam percolamus et, quicquid insolentia illorum pro consuetudine
intemperantiae suae temptant aut faciunt, id totum tranquillitatis
uirtute toleremus. nihil ex reciproco reponatur iniuriae;
uindictam enim, quam deo seruare debemus, insipientis est manibus
usurpare, maxime cum debeat fides nostra confidere, quicquid ab
huiusmodi hominum furore patietur, martyrii gratia apud deum
esse ualiturum. quid est enim aliud in hoc saeculo in nomine
dei uincere quam inconditos hominum impetus quietae legis populum
lacessentes constanti pectore sustinere? quod si obseruauerit
uestra sinceritas, cito uidebitis per gratiam summae diuinitatis,
ut languescentibus eorum institutis uel moribus, qui se miserrimae
contentionis uexillarios praebent, sciant omnes non debere se
paucorum persuasione pereuntes sempiterno leto dare, quo possint
paenitentiae gratia semper uitae aeternae correctis erroribus suis
integrari. ualete uoto communi per saecula iubente deo, fratres
carissimi!

X. Epistula Constantini de basilica catholicis erepta.

Constantinus Uictor Maximus ac triumphator semper Augustus
Zeuzio, Gallico, Uictorino, Sperantio, lanuario, Felici, Crescentio,
Pantio. Uictori, Babbutio, Donato episcopis.

Cum summi dei, qui huius mundi auctor et pater est, cuius
beneficio uitam carpimus, caelum suspicimus, humana etiam [*]

societate gaudemus, hanc uoluntatem esse constet, ut omne humanum
genus in commune consentiat et quodam societatis affectu quasi
mutuis amplexibus glutinetur, non dubium est haeresis et schisima
a diabolo, qui caput est malitiae, processisse; et ideo, quicquid
ab haereticis geritur, eius instinctu fieri, qui eorum sensus mentes
cogitationesque possedit, nulla dubitatio est. nam cum eiusmodi
homines in sua potestate redegerit, hisdem usquequaque dominatur.
quid autem boni efficere insanus, perfidus, inrelegiosus, profanus,
deo contrarius, ecclesiae sanctae inimicus potest, qui a deo sancto,
uero, iusto, summo atque omnium domino recedens — qui nos constituit
et in hac luce produxit, qui spiritum ad uitam quam carpimus,
dedit et qui nos id, quod suum esse uoluit, et omnia sua uoluntate
perfecit — ad diaboli partem prono errore decurrit? sed quia
semel possessus animus a malo — necesse est doctoris sui operibus
instare — ea perficiat, quae aequitati et iustitiae contraria
uideantur, idcirco ii, qui a diabolo possessi sunt, eius falsitati et
nequitiae obsecuntur. non autem miratum est a bonis inprobos
discedere; nam sic recte prouerbio signatum est: pares cum
paribus congregari. qui malo impiae mentis infecti sunt, necesse
est a nostra societate dissideant. homo siquidem malus, ut
scriptura loquitur, de malo thesauro profert mala, bonus
uero ex bono profert bonum. sed quia, ut dictum est, haeretici
et schismatici, qui bonum relinquentes et malum sectantes ea
perficiunt, quae deo displiceant, diabolo, qui eorum pater est,
adprobentur adhaerere, rectissime et sapienter grauitas uestra fecit et secundum sanctum fidei praeceptum ab eorum peruersis
contentionibus temperando et hisdem remittendo, quod idem sibi
indebitum atque alienum usurpare contendunt, ne, sicuti est eorum
peruersitas maligna et perfida, ad seditiones usque prorumperent
et inter turbas atque concentus sui similes incitarent atque ita
aliquid exsisteret, quod sedari non oporteret. sceleratum quippe
eorum propositum semper requirit diaboli opera perficere. et ideo
cum a sacerdotibus dei per patientiam cum ipso suo patre superant,
sibi ii, qui cultores dei summi gloriam, illi uero damnationem
conparent et condigna supplicia. ex hoc quippe maius dei summi
exsistat iustiusque iudicium, quod eos aequo animo tolerat et
patientia condemnat his omnia, quae ab ipsis processerunt, [*] [*]
sustiuendo, dens siquidem se omnium uindicem promisit. et ideo cum
uindicta deo permittitur, acrius de inimicis supplicium sumitur.
quod nos nunc famulos et sacerdotes dei libenter fecisse cognoui
et satis gratulatus sum, quod de impiis et sceleratis, sacrilegis
et profanis, perfidis et inrelegiosis et deo ingratis et ecclesiae
inimicis nullam uindictam poscitis et, ut idem potius ad ueniam
pertineant, postulatis. hoc est uere ac penitus deum nosse, hoc
est praeceptis insistere, hoc est feliciter credere, hoc est uere
sentire, hoc est scire, quod maior uindicta in contrarios ecclesiae
prouocetur, cum hisdem in saeculo parcitur.
Accepta igitur epistola sapientiae et grauitatis uestrae conperi
haereticos siue schismaticos eam basilicam ecclesiae catholicae,
quam in Constantina ciuitate iusseram fabricari, solita inprobitate
inuadendam putasse et frequenter tam a nobis quam a iudicibus
nostris ex nostra iussione commonitos et reddere, quod suum non
erat, noluisse, uos tamen imitatores patientiae dei summi eorum
malitiae placida mente ea, quae uestra sunt, relinquentes et potius
locum nobis inuicem alium, fiscalem scilicet, poscere. quam petitionem
more instituti mei libenter amplexus sum et statim ad
rationalem conpetentes litteras dedi, ut domum bonorum nostrorum
transgredi faciat cum omni iure suo ad dominium ecclesiae catholicae,
q;uam promta liberalitate donaui ac nobis tradi protinus
iussi. in quo tamen loco sumptu fiscali basilicam erigi praecepi,
ad consularem quoque scribi mandaui Numidiae, ut ipse in eiusdem
ecclesiae fabricatione in omnibus sanctimoniam uestram iuuaret.
lectores etiam ecclesiae catholicae et hypodiacones, reliquos quoque.
qui) instinctu memoratorum quibusdam pro moribus ad munera
uel ad decurionatum uocati sunt, iuxta statutum legis meae ad
nullum munus statui euocandos; sed et eos, qui ducti sunt haereticorum
instinctu, iussimus protinus molestis perfunctionibus absolui.
de cetero etiam legem meam super ecclesiasticos catholicos
datam custodiri mandaui, quae omnia, (ut) uestrae patientiae palam
fierent, harum litterarum testificatione perscripta sunt et utinam
quidem haeretici uel schismatici aliquando suae saluti prouiderent
et detersis eorum tenebris ad uisionem uerae lucis oculos aperirent
et a diabolo secederent et ad deum, qui unus et uerus, qui
omnium iudex est, uel sero confugerent! sed quia constat eos in
sua malitia manere et in suis facinoribus mori nelle, sufficit [*]
hisdem commonitio nostra et praecedens assidua cohortatio. si
enim iussionibus nostris obtemperare uoluissent, ab omni malo
liberarentur. nos tamen, fratres, sequamur, quae nostra sunt,
mandatis instemus, custodiamus diuina praecepta ex bonis actibus.
uitam nostram ab erroribus uindicantes fauente dei misericordia
per rectum limitem dirigamus I

data Non. Februar. Serdica. [*]