De Gratia Libri Duo (2.9)

VIIII. AD CUIUS IMAGINEM ET SIMILITUDINEM PRIMUS HOMO SIT CONDITUS.

Sed dicis: quid mihi ad libertatem arbitrii iungis imaginem
dei, cum ille eximius conditor futurus secuturis saeculis et [*] [*]

redemptor ad illam magis imaginem fecerit hominem, quam per
uirginem erat adsumpturus ex homine? persuasio haec a plerisque
profertur, sed omni ratione nudatur, quia prioris initia
imaginem multo posterioris induere nullo modo possunt. aut
quomodo nondum creati similitudinem is, qui primus creabatur,
acciperet? inter haec facilius hoc credi possit, ut ad secundum
Adam primus Adam imaginem suam pro ordinis ac temporis
ratione transmitteret. minime autem fieri poterat, ut imago
nondum existentis substantiae diceretur is, qui ante tot saecula
formabatur, et inprudens assertio probaretur, ut, sicut dicunt,
similitudinis auctorem ex uirgine procreandum antiquissimi protoplasti
persona praecederet.

Huc accedit, quod multum res illa humiliaret in homine
primae innocentiae decus, si inmaculatus ad exemplar illius
fingeretur, qui peccaturi erat maculas curaturus, ut, cum transgressio
nondum existeret, iam tamen transgressionis culpam
futuri intercessoris forma praeferret. consequens itaque non
erat consummatum atque perfectum ad imaginem illius fieri,
per quem necesse erat perditum reparari, ne sub nomine uenturi
medici in ipso tempore felicis exordii subplantandi uideretur
ruina praedici. id ergo rationi magis congruit, ut in
homine, cui in ipsa similitudine a deo gratiae res traditur, non
naturae, imago hoc potius nuncupetur, quod a priore et superiore
suscipitur, et de ueritate similitudo fuisse conlata plenius
iudicetur, quam tamen cum filio naturali pater iure communicat.
deinde et illud sollicitius aduertendum est, quod dominus noster
Iesus Christus in primo tempore de suo meliora contulit, in
secundo autem de nostro deteriora suscepit. et propterea quando
ex nihilo nos parauit, imaginem suam factor adposuit, quando
uero nos perditos reparauit, formam serui restitutor adsumpsit,
sicut ait apostolus: formam serui accipiens in similitudinem
hominum factus et habitu inuentus ut homo. [*] [*]

Quod si ad illam exterioris hominis speciem formati sumus,
in cuius membris uisus, auditus, gustus, odoratus et tactus est,
quid erit honoris aut gratiae, si de illa participemus imagine,
quam nobis ex parte maxima communem scimus esse cum
pecude. grauis ergo eorum error est, qui arbitrantur primum
hominem iuxta illum, qui erat sumendus ex Maria, ab incorporea
trinitate conpositum. neque enim pater uel spiritus
sanctus ueste carnis et habitu erat hominis induendus, ut ad
eius quasi ad imaginis suae speciem ac facturam primi hominis
lineamenta disponeret ac membra plasmaret, ut posset
dicere: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem, quam
sumpturi sumus ex hac uirgine. ideoque ex deitatis similitudine
deriuatur, quidquid homini trinitas in commune largitur.
nec sic quidem primus homo secundi Adae suscepisse imaginem
dici posset, etiam si filius dei solus hominem condidisset.
cum uero unita trinitas dicat: faciamus hominem ad
imaginem et similitudinem nostram, plurali singulare
et singulari plurale permiscens, et iterum: et fecit deus hominem
ad imaginem et similitudinem suam, ad imaginem
dei fecit illum, totiens legis hominem ad imaginem
dei conditum et qua auctoritate contra diuina eloquia praesumis
asserere iuxta serui formam fuisse conpositum? cum
ergo imago haec a patre et filio et sancto spiritu conferatur,
suae absque dubio trium personarum una diuinitas primo homini
suae imaginis tribuit dignitatem.

Quae cum ita sint, inesse homini licet adtenuatam uoluntatis
propriae libertatem minime dubitabis, si primam gratiam,
qua a deo est honoratus, inspexeris. imago ergo dei homo
dicitur, quia ei indulgenter ac dignanter inseruit ueritas iustitiam,
ratio sapientiam, perennitas aeternitatem. de imagine [*] [*]

dei est, quod intellegit, quod rectum sapit, quod inter malum
et bonum iudicio examinante discriminat. et cum deus bonitas,
misericordia, patientia atque iustitia sit, quanto quisque magis
iustus ac patiens inuenitur, tanto magis deo similis adprobatur,
cuius utique similitudo non in uultibus, sed in uirtutibus possidetur.
et propterea de deo dicitur: subtilis, simplex, sincerus.
simplex utique, quia nihil illi extrinsecus adiectitium, nihil
aliunde conlatum, sed in illo uirtus, essentia atque substantia
est. ac sic deus quod habet est, homo uero haec dona, nisi
acceperit, non habet. cum ergo deus iustus ac iustitia, misericors
et misericordia, pius et pietas sit, homo iustus esse potest,
iustitia esse non potest, misericors esse potest, misericordia
esse non potest, pius esse potest, pietas esse non potest, quia.
non naturaliter habet ista, sed largiter. uerbi gratia ille aurum
est, homo uero deauratum uas uideri potest, et in homine
gratia est, quod in deo natura est, et in hoc creatum est,
quod in illo probatur ingenitum. et ideo iuxta hanc rationem
magis duplex status hominis apparet, cui haec ita inseruntur,
ut separentur saepius et auferantur.

Errant ergo, qui iustitiam reliquasque uirtutes animae putant
esse substantiam, sine quibus utcumque potest uitali in natura sua
uigore subsistere, sine quibus et diabolus in natura sua manere
dinoscitur. manifeste enim inueniuntur adposita, dum culpis
interuenientibus exuuntur. solum uero arbitrium et inmortalitas,
quae etiam malis insita est, non aufertur, licet dignitas
et beatitudo inmortalitatis possit auferri. quantum ergo ad
libertatem arbitrii et inmortalitatem pertinet, imaginem dei
licet a se et in se decoloratam etiam mali habere possunt, similitudinem
nisi boni habere non possunt. quae cum ita sint,
cum homines ita fuerint imagine et similitudine (dei praediti,
ut multi etiam filii) dei meruerint nuncupari, uel paucis adhuc [*]

exemplis praestringere nos oportet, quanti ante legem litterae
erudiente lege naturae, quae prima, ut diximus, dei gratia est,
uestibula salutis intrauerint per Christum ad ipsa uitae penetralia
perducendi.

Sed (dei) quoque in locum Abel morum ac meritorum
similitudine substitutus unde profana fratris instituta respuere,
unde meliora potuisset eligere, nisi eum in uiam rectam intellectus
et ratio direxisset, qua duce sanctas traditiones et praedicabiles
disciplinas uelut hereditarium munus transmisit ad
posteros, ut angelorum uel filiorum dei nomine per multas
censerentur aetates? quis dubitet innumeras eius familias deo
placitas, libertate arbitrii praeditas et ex gentibus fuisse saluatas,
de quibus pauci admodum, sed clari atque perfecti ad
inluminationem saeculi sacris produntur eloquiis? unde Enoch
cum deo ambulare uel deo placere potuisset, nisi eum lex
uisceribus infusa secreto magisterio inluminasset in tantum, ut
nihil terrenum sapiens mirabiliter a terra deo adsumente raperetur?
qui dum fidei merito in prima saeculi illius aetate
ceteros antecellit, fidem ipsam cum lege naturae sibi traditam
fuisse perdocuit, sicut legimus: fide Enoch translatus est,
ut non uideret mortem. ante translationem enim testimonium
habuit placuisse deo. sine fide autem inpossibile
est placere deo. credere autem oportet accedentem
ad deum, quia est et inquirentibus se fit
remunerator. nisi uoluntaria deuotione et intentione quaereretur,
remunerationem homini non deferret, nisi ei aliquid
proprium, unde posset placere, tribuisset. dum autem dicit:
ante translationem enim testimonium habuit placuisse
deo, dubium non est, quod prius uita examinetur et sic electio [*] [*]

subsequatur. in persuasione praedestinationis facile declinabitur
error accedens, si interrogetur causa praecedens. inquirentibus
ergo se remunerator fit: cum magno deest crimine
non quaerenti, qui dedit unde possit inquiri.

Qualem quantamque homo a deo legem prima conditione
susceperit, perfecta etiam Noe iustitia declarauit, quia generalia
fidei dona speciali in se studio uirtutum sectator excoluit.
cuius tempore cum corrupisset omnis caro uiam suam super
terram, damnatio secuta non esset, nisi praeuaricatio ex arbitrio
hominis praecessisset. sicut ergo culpa poenam meretur,
ita culpam poena testatur, quae pro aequitate moderatoris infertur.
dum autem dicit sermo diuinus: omnis caro corruperat
uiam suam, iniquitates illius temporis non inpositae
definitioni, sed uoluntariae inputat prauitati. legem itaque
litterae absque dubio caelestis dispensatio non dedisset, nisi
legem naturae interpellasset usque ad iram diluuii perducta
transgressio. ideoque haec lex Moysi, quae prima creditur, iam
secunda est.

Opus itaque naturalis legis in cordibus hominum fuisse conscriptum
etiam beatissimus pontifex Augustinus doctissimo sermone
prosequitur ita dicens: utrumque simul currit in isto
alueo atque torrente generis humani, malum, quod a
parente trahitur, et bonum, quod a creante tribuitur.
item nullius quippe uitium ita contra naturam est, ut naturae
deleat etiam extrema uestigia. nam hinc est, quod etiam impii
cogitant aeterna ac praedicanda etiam in praesenti saeculo iura
constituunt et multa recte reprehendunt recteque laudant in hominum
moribus. quibus ea tandem regulis iudicant nisi naturalibus,
in quibus uident, quem ad modum quisque uiuere debeat, •
etiam si nec ipsi eodem modo uiuant? quod et apostolus ad [*] [*] [*] [*]

Romanos euidentius protestatur dicens: reuelatur enim ira
dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam
hominum eorum, qui ueritatem in iniustitia detinent,
quia, quod notum est dei, manifestum est illis. deus
enim illis manifestauit: inuisibilia enim ipsius a
creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur.
sempiterna quoque eius uirtus et diuinitas,
ut sint inexcusabiles. quia cum cognouissent
deum, non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt,
sed euanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum
est insipiens cor eorum. dicentes enim se esse
sapientes stulti facti sunt et mutauerunt gloriam incorruptibilis
dei in similitudinem imaginis corruptibilis
hominis. nisi enim a lege dei recessisset uoluntas,
iram dei non sensisset impietas. et cum dicat: quia, quod
notum est dei, manifestum est in illis. deus enim illis
manifestauit, euidenter hoc disserit per internam doctrinam
paginis mentis inscriptam manifestam illis esse debuisse notitiam
dei et per creaturae magnificentiam creatorem potuisse
cognosci. inexcusabiles quippe apud deum non essent, nisi et
extrinsecus et intrinsecus copiam percipiendae ueritatis habuissent
adiciente apostolo: quia, inquit, cum cognouissent
deum, non sicut deum glorificauerunt. impios ergo et
de intellectu, quod. abusi sunt, damnat, quorum iniustitiam in
contemptum diuinitatis accusat.

Famosi autem exundatio uasta diluuii quid aliud nisi arbitrium
humani generis per reatum damnati orbis asseruit? ac
sic Noe perfecta iustitia spontaneos saeculi illius et ostendit
et condemnauit errores, sicut legimus: fide Noe responso
accepto de his, quae adhuc non uidebantur, metuens
aptauit arcam in salutem domus suae. per quam damnauit
mundum et iustitiae, quae per fidem est, heres
est institutus. quare condemnauit mundum? quia sequi [*] [*]

mundi improbitas iustitiae neglexit exemplum. ac sic inoboedientis
accusat reatum et, qui placuit per obsequium, arguit
alios placere nihilominus potuisse per studium. certe nullum
in illa aetate fatalis constitutio locum habuit. nam quia uniuersalis
fuerat praemissa transgressio, uniuersalis est secuta
damnatio. quomodo dicis, quod adsumatur unus et alius relinquatur?
uide, quem ad modum excepta iusti familia totus
orbis cogente iniquitate deletur. illud ergo, quod asseris, speciale
decretum excluditur per generale iudicium et, qui pro
improbitate damnatur, bonum facere potuisse conuincitur.