De Gratia Libri Duo (2.6)

VI. QVID SIT, QVOD AIT: CUM HNIM NONDUM EGISSENT BONI ALIQVID AUT MALI.

Illum uero apostoli sensum intra gentilis decreti artare conantur
angustias, quo dicit: promissionis, inquit, uerbum
hoc est: secundum hoc tempus ueniam et erit Sarae
filius, non solum autem, sed Rebecca ex uno concubitu
habens Isaac patrem nostrum. cum enim nondum
nati fuissent aut aliquid egissent boni aut mali,
ut secundum electionem propositum dei maneret, non
ex operibus, sed ex uocante dictum est, quia maior
seruiet minori, sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esau
autem odio habui. in his uerbis hoc uult intellegi gentiliciae
persuasionis impietas, quod deus absque ullo inter malum
et bonum moderatoris examine non ordine regentis, sed iure
dominantis illum affectu dignum reddat, hunc odio, illum recipiat
studio, hunc excludat imperio, et inter duos perditos nulla
consideratio laboris, nulla deuotionis habeatur, sed unus sine
ratione cessantibus officiis adsumatur, alter sine discretione
damnetur. ac sic dum in alterutro nec meriti existit materia
nec delicti, aufertur omnino futuri causa iudicii.

Quod si haec rerum tam indigna confusio etiam a sensu
humanae mentis aliena est, sollicitius requiramus, quid diuinae
conueniat apostolo disserente iustitiae. inter duos populos
constitutus Iudaeorum doctor et gentium dum ita ait: quia
maior seruiet minori, in* seniore Iudaeae arrogantia [*] [*]

reprobatur, in iuniore fides gentilis eligitur. itaque ipse sibi
obducit ignorantiae nebulas, qui non tam scripturis sanctis
sequaci sensu se accommodat, quam scripturas sanctas ad
intellectum suum uiolenter adtrahere et praesumptiue nititur
applicare et id sibi pro captu suo omissa praecedentium uel
sequentium ratione persuadet, unde penitus loqui apostolus
non instituit. quod si ad capituli ipsius, de quo agitur, recurras
exordium, omne absque ulla difficultate declinabis ambiguum.
si magister gentium de genesi hominum tractare
coepisset et diceret homini totius uitae cursum origine praefinitum
et magis necessitati subditum, quam libero arbitrio
fuisse commissum eo, quod dominus omnium pro potestatis
nutu uiolentoque decreto alios relinqueret ad perditionem,
alios eligeret ad salutem, tunc forsitan uelut per lineas decurrentes
colorem hunc iniqua persuasio posset asserere. cum
uero apostolus promissiones dei et uocationem gentium altius
repetitis texat exemplis et Iudaeorum praesumptionem omni
modo conprimere studeat, qui inprobe de legis operibus intumescebant,
non in origine seniorum Ismahele uel Esau decretum
fatale constituit, sed in benedictione Isaac et Iacob
electionem populi iunioris ostendit et propterea minorem maiori
non uelut (pro) potentia dei, sed pro iustitia praetulit. perinde
enim impietatem Iudaeorum sicut oboedientiam gentium praeuidebat.
quia ergo dicit: cum enim nondum egissent boni
aliquid aut mali, non ex operibus, sed ex uocante
dictum est, quia maior seruiet minori, ex uocante quidem
dictum est, non tamen ad conpellendos uel repellendos,
sed ad credituros et non credituros dictum esse manifestum
est, ut diuina sibi constante iustitia ad hominis pertineat uoluntatem
uel rennuere uel obseruare praecepta. cum ergo
audis: sed ex uocante dictum est, inuitantem intellege, non [*]
cogentem. item dum dicit: non ex operibus, asserit circa
eos non legis opera, quae utique nondum aduenerat, sed etiam
ante legem diuinae misericordiae ac munificentiae dona uiguisse.
non ex operibus, inquit. audis legis opera destrui et tu
propterea inepto sensu etiam sub gratiae lege uiuentes alios
sine operibus gratiae credis posse saluari, alios etiam cum
operibus prohibente naturali nexu et lege fatali ianua salutis
excludi. Iacob dilexi, Esau autem odio habui. quomodo
hic iuxta praui sensus interpretem circa nondum natos sententia
caelestis exseritur? nec reus enim esse potest nondum
genitus nec dilectus. nihil enim meretur nondum productus
in lucem, sed sicut in futurum adhuc erat eorum reposita
conuersatio, ita futura praescientis offensio, futura praenuntiatur
electio. nam diuina prouidentia sicut nouit iudicare de
gestis, ita adhuc gerendis nescit praeiudicare.

Nemo itaque putet, quod fratribus nondum natis diuersorum
necessitas sit praefixa meritorum, cum hoc post transactam
uitae militiam de eis Malachias propheta commemoret et de
praeterito eorum statu diuinum proferat manifesta aequitate
iudicium: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. quid
mirum est, si iustitia diligat innocentiam et respuat iniquitatem,
apud quam etiam futura facta sunt? quod autem minor maiori
ex lege praeponitur et Iacob neglecto fratre diligitur, hinc
paulo tardioribus obscuritas nascitur, quod prolatum dilectionis
uel odii testimonium nondum natis fratribus arbitrantur, dum
et euidentes causae, quibus unus displicuerit, alter placuerit,
supprimuntur. in his ergo duobus non naturae iura hominibus
praefiguntur, sed de fide gentium et infidelitate Iudaeorum
iustitiae statuta narrantur. non enim hoc loco iuxta litteram
personae specialiter germanorum, sed rerum causae ac mysteria
describuntur dicente domino: duae gentes sunt in utero [*] [*]

tuo et duo populi de uentre tuo diuidentur. quod si de
praefixa lege originis tractaretur, quid opus erat, ut maioris et
minoris aetatem, quod ad rem non pertinebat, insereret, nisi
quia apud Iudaeorum prosapiam semper in duorum uocatione
populorum seniori iunior antefertur. in qua tamen partium
diuersitate multi et de Iudaeis reprobis eliguntur et de electis
gentibus reprobantur, ut intellegas in utroque populo iustum
iudicem non decretum obseruare, sed merita.

Sed dicis: cum adhuc non egissent aliquid boni aut
mali, iam praefinitis partibus deputantur. quid mirum si,
quorum actus praeuidit, eorum exitus praesignauit, et ideo,
sicut eos cursum uiuendi pro arbitrio proprio disposituros esse
constabat, ita pro dei potentia praenoscuntur, pro iustitia praeordinantur?
hoc totum de eis praedicitur, non praefinitur. in
Iacob ergo fidelis populus describitur, in Esau incredulus designatur,
de quibus utrisque ita dicit: quid ergo dicemus,
quod gentes, quae non sectabantur iustitiam, adprehenderunt
iustitiam, iustitiam autem, quae ex fide est,
Israel uero sectans legem iustitiae in legem iustitiae
non peruenit. quare? quia non ex fide, sed quasi ex
operibus. offenderunt enim in lapidem offensionis.
dum dicitur: non ex operibus, uides, quia legis opera destruuntur
et quod gentibus oboedientia uiam aperuit ad misericordiam,
Iudaeis uero praecedens iniquitas et incredulitas praeparauit
offensam. non ex operibus, inquit, sed ex uocante
dictum est. non illos dicit propriis operibus uacuos, sed negat
ex operibus legis fuisse saluatos. absit, ut proponi hic damnatio
originis aestimetur, ubi uocantis benignitas et obtemperantis
humilitas praedicatur et ubi fidei diuitias doctrina
generalis inculcat ac lumen credulitatis insinuat. non ergo se [*] [*]

hoc loco iniquitatis assertio, quae in ipsa conditione partem
humani generis damnatam loquatur, interserat. causas uero,
cur Iacob dilexerit deus et Esau odio habuerit, euidenter Geneseos
expressit historia, ut intellegas non sine operum discussione
nec sine ratione perspicua diuinitus pronuntiatum, ut
Esau odio, Iacob autem dilectione dei dignus haberetur. apparuerunt
plane in uita Iacob euidentes causae, quae iudicium