De Gratia Libri Duo (2.10)

X. DE EO, QVOD NATURAE LEQVM IN PRIMO HOMINE ASSERUNT INTERISSE NEC PER POSTEROS UIGUISSE USQVE AD SALUATORIS ADUENTUM.

Sed dicis naturalia bona commemoranda non esse; quia
ante aduentum Christi nequaquam gentes ad salutem pertinuisse
manifestum est. qui naturam in bonis suis negat debere
praedicari, nescit profecto ipsum naturae auctorem esse,
qui gratiae est. hoc qui inprudentissime negat, negat naturae
bonum extra dei opificium et aut numen quod esse arbitratur
aut fatum. cum uero ipse sit conditor, qui reparator, unus
idemque in utriusque operis laude benedicitur, unus idemque
in utriusque operis praeconio celebratur. iure itaque utriusque
rei munus assero, quia me illi scio debere, quod natus sum,
cui debeo, quod renatus sum. et propterea non ideo negabo
conditoris dona, quia perdidi, sed priora ideo sequentibus non
exaequabo, quia multipliciter in melius reparata suscepi. extollam
beneficia creantis, sed in inmensum praeferam redimentis.

Ne in hoc quidem uidebor incautus, si profitear, quod aliquotiens
in dispositionibus nostris non quidem in uitae nostrae [*] [*]

primordiis, sed dumtaxat in mediis gratias speciales et ex accedenti
largitate uenientes uoluntas nostra deo ita ordinante
praecedat. utrum ita sit, sacra interrogemus eloquia. legimus
in euangelio dicentem dominum: quid tibi uis faciam? et
iterum: uis sanus fieri? uides, quia non tribuitur munus
salutis, nisi prius interrogetur desiderium uoluntatis. sed et
cum uenitur ad baptismum, prius accedentis uoluntas inquiritur,
ut regenerantis gratia subsequatur. et in centurione
Cornelio, quia praecessit uoluntas gratiam, ideo praeuenit et
gratia regenerationem. nihil hic, ut opinor, redolet praesumptionis,
cum et hoc ipsum incessabiliter asseram, quod
deo ipsam debeam uoluntatem, praesertim cum in omnibus
eius motibus ad opus gratiae referam uel inchoationis initia
uel consummationis extrema.

Abraham quoque ex media gentilitate progrediens non solum
cum omni familia sua ad salutem uocatur, sed etiam pater
multarum gentium testimonio ipsius ueritatis efficitur. de
dei bonitate est, quod uocatur, de propria uoluntate, quod
promptus obsequitur. Iob quoque sine animi libertate incumbenti
in se hosti non potuisset obsistere, sed iungit magnanimitatem
cordis cum auxilio protectoris. ac sic iustitia remunerantis
deuotionem pugnantis ostendit. in spiritali bello
ita ad hominis laborem uidetur pertinere conflictus, sicut ad
deum refertur euentus. amicos quoque Iob ex gentibus uenisse
nondum promulgatae legis tempus ostendit et, dum
pro eis idem Iob praecipiente domino supplicasse et exauditus
esse memoratur, his quoque adhuc in gentilitate uiuentibus
salus indubitata confertur. Rahab quoque in tantum nationis
gentiliciae fuit, ut ex gentibus congregandae typum praeferret.
ecclesiae. haec etiam in salutem cum omni domo [*] [*]

sua fide inoperante suscipitur, de qua legimus: fide R ah Rahab,
meretrix non periit cum incredulis. unde hic extra
legem positi accusantur increduli, nisi quia legem naturae,
cui fides iuncta est, seruare noluerunt? unde obicitur incredulitas,
nisi quia in promptu fuit credendi facultas? liberi
itaque arbitrii ratio facit, ut remuneretur credens et damnetur
incredulus.

Legimus in libro Geneseos: nondum enim conpleta sunt
peccata Amorrhaeorum. praedicit dominus filios Israel in
terra Aegypti humiliandos atque inde ad perdendas impias
nationes et percipiendas promissas sedes in signis et miraculis
educendos, sed hoc prius fieri non posse testatur, quam gentes,
quas eis traditurus erat, peccatorum excrescentium magnitudine
flagellis debitis locum faciant et extendi in se manum afflictionis
extremae consummatae iniquitatis mole conpellant. ubi
expectatur multiplicatio peccatorum, prauitas arguitur uoluntatum.
qui gentili absoluto a lege praecepti inponit pro aequitate
sententiam, legem naturae arguit fuisse calcatam, simulque
longanimitas sustinentis iustitiam probatur manifestare
damnantis. nemo enim moram ex moderatione permittit, qui
ex praedestinatione punire disponit. nondum, inquit, inpleta
sunt peccata Amorrhaeorum. dum in plenitudine peccatorum
commemoratur perditionis causa, aufertur praefixae necessitatis
inuidia. diuinae hoc loco patientiae agnosce uirtutem..
liberandus et subuersurus impias gentes populus Israel interim
in seruitute retinetur, donec iniquitas gentium conpleatur. tam
diu ultionem differt ira iudicii, quamdiu crescat in cumulum
mensura peccati, ut concurrente sibi bonitate et seueritate sub
uno eodemque tempore hinc absolutio filii, inde contritio exerceatur
inimici. [*] [*]

CONTRA HOC, QVOD DICUNT, QVIA ANTE GRATIAE TEMPUS AGNITIO UNIUS DEI GENTIBUS CONCESSA NON FUERIT.

In grandi profundo ignorantiae uolutantur qui dicunt, quod
unius dei notitiam habere non potuerint gentes ante saluatoris
aduentum, cum apostolus asserat factorem mundi per facturae
suae magnificentiam potuisse cognosci ita dicendo: quod notum
est dei, manifestum est in illis. inuisibilia enim
eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta
conspiciuntur. sempiterna quoque uirtus eius
et diuinitas, ut sint inexcusabiles. quomodo tu excusabiles
dicis eo, quod alieni fuerint a caelestibus donis, quos
deus ex hoc inexcusabiles protestatur, quod abusi probentur
acceptis et opificis sublimitatem sine difficultate scire potuissent,
si opus interrogassent? longe est hoc ab omni ratione
absque pietate, ut homo ad agnoscendum deum nuper putetur
eruditus, cui uniuersus ab exordio rerum testis est mundus,
et ideo in eadem epistola (apostolus) dicit: cum enim gentes,
quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt
faciunt. non ergo recenti magisterio ad conprehendendam
legem dei credatur inbutus, qui id, quod naturaliter habet, in
primi utique hominis conditione percepit. inmutauerunt,
inquit apostolus, gloriam incorruptibilis dei in similitudinem
imaginis (corruptibilis hominis) et uolucrum
et quadripedum et serpentium.

Dum inprudens abiecta et indigna ueneratur, debuisse se
omnimodis cultum dignioribus profitetur, dumque lignum adorat
et lapidem, in promptu habuit, ut saperet adorare terrestrium [*] [*]

et caelestium conditorem. nam dum homo colendum esse aliquid
probat, ipse intellectus colendi crimen conditoris ostendit.
quomodo enim religionis habuit sensum? inuenisset absque
dubio deum, si inquirendi adponere uoluisset affectum dicente
domino: quaerite et inuenietis. cum enim mens humana
ad uidendum oculos aperuerit, statim se desideranti quaesita
lux ingerit. ideoque lex intus inserta docuit uenerationem, sed
neglegentia et contumacia inuenire non meruit ueritatem. et
propterea dum se mortuis simulacris et figuris insensibilibus
figmentum caeleste prosternit, iniuriam non solum factori, sed
et in se facturae suae intulit et erubescendis semet ipsum
contumeliis propriae inmemor generositatis affecit atque ex
errore ipso poenam recepit erroris, sicut ait apostolus: et mercedem,
quam oportuit, erroris sui in semet ipsos recipientes.
et sicut non probauerunt deum habere in notitia,
tradidit eos deus in reprobum sensum. hic
rebellis sensus sponte corruptus non uiolenter ablatus est.
sicut, inquit, non probauerunt deum habere in notitia,
tradidit eos deus in reprobum sensum. qui pro causis
praecedentibus derelinquitur, non fato premitur, sed iudicio
reprobatur.

Quod si requiras, unde indoctis nationibus in illa ingenita
feritate peccatum, unde nisi per animi motum mentisque consensum?
denique pecudes et bruta animantia a peccato omnimodis
libera sunt, quia discretionis nescia et rationis ignara
sunt. tu deteriorem pecude hominem facis. cur enim ei relinquis
peccatum, cui tollis arbitrium? aut si eum subdis peccato,
noli priuare iudicio. non ergo mentiatur iniquitas sibi.
nouit, quid in occulto homini dederit cognitor occultorum. et
ideo quando ab eo quisque pro malo opere corripitur et [*] [*]

condemnatur, bonum facere potuisse conuincitur. magua est ergo
uis animi in utramque partem, dum et super honestate confunditur
et super inhonestate confunditur. et ideo dicitur per
prophetam: palpebrae eius interrogant filios hominum,
dominus interrogat iustum et impium. quid me iudicis
natus interrogat de peccato, si suae definitionis est, quod delinquo?
itaque qui finxit singillatim corda hominum, uias hominum
et merita conscientiarum secretus discussor interrogat. sed si
te et ipse discutias, si quando in sinistram declinare uoluisti,
nonne trepida conscientia, ne peccares, admonuit? nonne te
uelut censor occultus tristis cogitatio castigauit? ac sic homines
se ipsos latere non possunt testimonium reddente illis
conscientia et inter se cogitationibus accusantibus
aut etiam defendentibus.

Inter haec si requiras, ubi sit libertas arbitrii posita, ubi
sit uoluntas hominis constituta, [et] ubi nisi in intellectu, in
ratione atque sapientia? quae cum ita sint, prius necesse habebis
homini negare sapientiam, auferre rationem, ut adimere
liberam ualeas uoluntatem. quam ob rem si quando delictum
aliquod anima intra domicilium suum captiua meditatur, reclamant
ei cogitationum secreta, interdicunt ei intrinsecus officia
sua, sed uires subtrahit resistendi consuetudo peccandi. sed
reuoluis et dicis, quod mali et qui ad perditionem trahuntur
non acceperint arbitrii libertatem. primum scire debemus, quia
libertas arbitrii duplici ministerio praedita est, nunc ad salutem,
nunc ad perditionem sui prompta est. sed obponis, quod uoluntatis
libertas solis conpetat liberandis et in redemptionis
beneficio constitutis. non ita est. liberatio ad donum gratiae
et ad propositum consentientis pertinet uitae, libertas uero
arbitrii non est res accedentis munificentiae, sed naturae. quaerentibus
illa uel tribuitur uel conseruatur, etiam non [*] [*]

requirentibus ista confertur. illa renascentibus ministratur, ista
nascentibus. libertas ad solam dei pertinet operationem, liberatio
et ad subditi hominis seruitutem. illa bonis confirmata,
ista et malis insita est. illa adquisitis et perseuerantibus conpetit,
ista et perditis suppetit. illa condentis, ista et oboedientis
est. illa potentiae, ista est misericordiae. illa originis et generis,
ista est muneris et uirtutis.