De Gratia Libri Duo (1.12)

XII. ITEM UELLE ET NOLLE SICUT AD MALAM ITA ETIAM AD BONAM PARTEM HOMINIS ARBITRIO PATET FUISSE COMMISSUM.

Inter haec sollicite nobis apud haereticos requirendum est,
utrum homo bonum non possit an nolit. insita homini bonae
semina uoluntatis euidenter adsignat ita dicens: si uolueris
mandata (seruare), conseruabunt te, et: noli deficere a
disciplina domini, et: noli abstinere bene facere egenti,
et: noli fabricari in amicum tuum mala, et: nolite fieri,
sicut equus et mulus, in quibus non est intellectus,
et: noli repudiare consilia matris tuae, et: noli intendere
fallaci mulieri, et: noluit intellegere, ut bene
ageret, et: noluerunt accipere disciplinam. cui nolle
obicitur, uelle in promptu fuisse euidenter ostenditur. et plura
similia sunt in eloquiis ueteris testamenti, quae omnia ipsam
specialiter constringunt et conuincunt uoluntatem. in libris
etiam nouis euangelicis et apostolicis, quid aliud nisi libertas
uoluntatis ostenditur, ubi dicitur: nolite thesaurizare thesauros
in terra, et: nolite eos timere, qui occidunt corpus.
sobrii estote, iusti et nolite peccare, ad Timotheum:
noli neglegere gratiam, quae in te est. nec [*] [*]

bonum tuum uelut ex necessitate sit, sed ex uoluntate.
seruos etiam ipsos monet, ut dominis suis ex anima seruiant
cum bona uoluntate, et alio loco: nolite in personarum
acceptione habere fidem domini nostri Iesu Christi.
nolite detrahere in alterutrum, et: nolite errare. deus
non inridetur. quae enim seminauerit homo, haec et
metet, et: nolite diligere mundum neque ea, quae in
mundo sunt.

Uidemus ergo et in bonam et in contrariam partem posse
humanae mentis transire consensum. et ideo alio loco dicit:
bonum, inquit, facientes non deficiamus, tempore enim
suo metemus non deficientes. operemur ergo bonum
ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei. nolite,
inquit, diligere mundum: nisi ei bonum ad meliora contulisset
affectum, mali ei non interdiceret appetitum, et ideo in
sinistram crimine suo trahitur, qui a domino suo uocatur ad
dexteram. et propterea iterum dicit: noli uinci a malo, sed
uince in bono malum. aperte mali necessitate non premitur,
cui uictoria de boni electione promittitur. non enim in deuia
lex originis trahit, quem auctor in biuio conlocauit, ac sic, cui
uoluntas indita est, ut uincere malum possit, si forte aduersario
suo cessit, animus ei pugnandi defuit, euentus non defuit obtinendi.
legimus ad Hebraeos: uoluntarie enim peccantibus
nobis post acceptam notitiam ueritatis iam non
relinquitur pro peccatis hostia. secundum haec, si libertatem
arbitrii non habemus, quomodo cum uoluntate peccamus?
qua causa reus sit (si) requiras, quia post acceptam notitiam
ueritatis ad spiritum declinauit erroris. post acceptam, inquit,
notitiam: intellege eum accepisse gratiam et per neglegentiam
perdidisse, et iterum: inritam faciens legem Moysi [*] [*]

sine ulla miseratione duobus uel tribus testibus moritur,
quanto magis putatis deteriora mereri supplicia,
qui filium dei conculcauerit et sanguinem testamenti
pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et spiritui
gratiae contumeliam fecerit?

Cur sub duobus aut tribus testibus accusatur et quasi proprii
criminis reus moritur, si iam ineuitabili ad peccandum naturae
lege deprimitur ? sed ideo absque dubio meretur poenam, quia
potuit et noluit custodire iustitiam. qua uero causa tanto bono
exutus sit si requiras, quia, inquit, spiritui gratiae contumeliam
fecit. agnosce hoc loco, quia gratia non tam negata
homini defuit, sed hominem prius ab eodem derelicta et contempta
deseruit benignitas dantis. cum quodam dolore increpat
contumeliam respuentis ac sic, cum ad deuia uoluntarius declinauit,
non periit derelictus, qui se ingerenti misericordiae
subtraxit ingratus, similis effectus illis, de quibus psalmista
pronuntiat: et benedixit eos, et multiplicati sunt nimis,
et in sequenti causas amissae benedictionis obtendit: et seduxerunt,
inquit, eos uana ipsorum et seduxerunt eos
in inuio et non in uia. hic praeuaricator mandati ideo apparuit
reus, quia ad malum magis seductus est quam coactus.
similiter et ad Galatas transgressionis noxam ad hominis retorquet
offensam ita dicens: sed tunc quidem ignorantes
deum his, qui natura non sunt dii, seruiebatis. secundum
haec natura deus est Christus, cui seruire praecipimur.
sequitur: nunc autem, cum cognoueritis deum, immo
cogniti sitis a deo, quomodo conuertimini ad infirma
et egena elementa, quibus denuo seruire uultis? non
dixit: boni esse non potestis, sed mali esse uultis. nisi in bono
potuissent stare correcti, non arguerentur ad deteriora [*] [*]

prolapsi. ad quos iterum dicit: filioli mei, quos iterum parturio,
donec formetur Christus in uobis.

Ecce istos, qui fide geniti facti fuerant abortiui, asserit adhuc
posse ad Christi imaginem reformari et, dum perditos adhuc
filios uocat, praeuaricationem sine desperatione condemnat
docens et reparari perdita et auferri posse conlata. nam cum
alio loco haereticus apostoli sententiam praedestinationem dei
uel praefinitionem interpretetur esse, cum legitur: miserebor,
cui uoluero, et misericordiam praestabo, cuius miserebor,
interrogandus est, utrum quod uult deus ordinatum an
inordinatum, iustum an iniustum sit? cum id, quod necesse
est, iustum esse responderit, dicendum est: puta hic uerba esse
iustitiae, quia uoluntas diuina iustitia est. et ita haec elocutio
intellegenda est miserebor, cui uoluero, id est: cui iustum
esse (consilium) cognouero, cuius promptam fidem uidero, quem
praeceptis meis oboedire perspexero, quem meam facere probauero
uoluntatem. et misericordiam, inquit, praestabo,
cuius miserebor: quod ita intellegendum est, qui conlatam
a deo misericordiam subdita et sollicita mente seruauerit, ampliorem
misericordiam consequetur, sicut alio loco dicit: qui
enim habet, dabitur illi et superabundabit, id est, qui
acceptum dei donum cum uigilantia et cordis timore custodit,
magis ac magis gratiae ipsius capiet augmentum, ut ei profectus
ipse pariat incrementa profectuum, sicut alio loco dicit:
et sanctus adhuc sanctificetur.

Quod autem et illud ad praefinitionem dei putant esse referendum,
quod apostolus dicit: ergo cuius uult miseretur
et quem uult indurat: dicis itaque mihi, quid adhuc
queritur? uoluntati enim eius quis resistit? manifeste [*] [*]

hic sub interrogantis uel obicientis persona contrarium sensum
apostolus intromittit, quem ex aduerso propositum sequenti increpatione
castigat dicens: o homo, tu quis es, qui respondeas
deo? an non habet potestatem figulus luti ex
eadem massa facere aliud uas in honorem, aliud uero
in contumeliam? hic infidelis curiositatem arguentis auctoritate
conpescit. et cum dicit: an non habet potestatem,
hic calumnianti solam dei obicit potestatem contemnens eiusdem
rationem, qui uniuersos humanos actus diuinae ordinationi
indocte et infideliter adscribebat. an non habet potestatem
figulus luti ex eadem massa facere aliud uas in honorem,
aliud uero in contumeliam? inter haec dum dicit
ex eadem massa, quicumque duas generis humani massas
esse arbitrabaris, unam sacra ex lectione cognosce. duas autem
facit prauitas studiorum et diuersitas uoluntatum. ita pro earum
qualitatibus, non pro inpulsu dei unusquisque aut contumeliae
uas aut honoris efficitur.