Excerpta ex Operibus Augustini (49-53)

XXXIIII. QVOD RECOGITATIO DEI MVTANDARVM RERVM SIT IMMVTABILIS RATIO. ET DE MENSVRA ARCAE, IN QVA PROPTER CHRISTVM CORPVS PROBABILITER METITVR HVMANVM. EX LIBRO DE CIVITATE DEI XV AD LOCVM.

Et recogitauit et dixit deus: deleam hominem,
quem feci, a facie terrae, ab homine usque ad pecus
et a reptilibus usque ad uolatilia caeli, quia iratus
sum, quoniam feci eos. ira dei non perturbatio animi
eius est, sed iudicium, quo irrogatur poena peccato. cogitatio
uero eius et recogitatio mutandarum rerum est immutabilis
ratio. neque enim sicut hominem ita deum cuiusquam facti
sai paenitet, cuius est de omnibus omnino rebus tam fixa
sententia quam certa praescientia. sed si non utatur scriptura
talibus uerbis, non se quodam modo familiarius insinuabit
omni generi hominum, quibus uult esse consultum, ut et
perterreat superbientes et excitet neglegentes et exerceat quaerentes
et alat intellegentes. quod non faceret, si non prius
inclinaret et quodam modo descenderet ad iacentes. quod autem
etiam interitum omnium animalium terrenorum uolatiliumque [*] [*]

denuntiat, magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus
rationis expertibus, tamquam et ipsa peccauerint, minatur
exitium.

Iam uero quod Noe, homini iusto et, sicut de illo scriptura
ueridica loquitur, in sua generatione perfecto — non utique
sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis dei in illa immortalitate,
qua aequabuntur angelis dei, sed sicut esse possunt in hac
peregrinatione perfecti — imperat deus, ut arcam faciat, in
qua cum suis, id est uxore et filiis et nuribus, et cum animalibus,
quae ad illum ex dei praecepto in arcam ingressa
sunt, liberaretur a diluuii uastitate, procul dubio figura est
peregrinantis in hoc saeculo ciuitatis dei, hoc est ecclesiae.,
quae fit salua per lignum, in quo pependit mediator dei et
hominum, homo Christus Iesus. nam et mensurae ipsae longitudinis
et altitudinis et latitudinis eius significant corpus humanum,
in cuius ueritate ad homines praenuntiatus est uenturus
et uenit. humani quippe corporis longitudo a uertice usque
ad uestigia sexies tantum habet quam latitudo, quae est ab
uno latere ad alterum latus, et decies tantum quam altitudo,
cuius altitudinis mensura est in latere a dorso ad uentrem.
uelut si iacentem hominem metiaris supinum seu pronum,
sexies tantum longus est a capite ad pedes quam latus a
dextra in sinistram uel a sinistra in dextram et decies quam
altus a terra. unde facta est arca trecentorum in longitudine
cubitorum et quinquaginta in latitudine et triginta in [*] [*]

altitudine. et quod ostium in latere accepit, profecto illud est
uulnus, quando latus crucifixi lancea perforatum est; hac
quippe ad illum uenientes ingrediuntur, quia inde sacramenta
manarunt, quibus credentes initiantur. et quod de lignis
quadratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum
significat; quacumque enim uerteris quadratum, stabit. et
cetera, quae cum in eiusdem arcae constructione dicuntur,
ecclesiasticarum signa sunt rerum. sed ea nunc persequi longum
est et hoc iam fecimus in opere, quod aduersus Faustum
Manichaeum scripsimus negantem in Hebraeorum libris aliquid
de Christo esse prophetatum. et fieri quidem potest at et
nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen
ea quae dicuntur ad hanc de qua loquimur dei ciuitatem in
hoc saeculo maligno tamquam in diluuio peregrinantem omnia
referantur, si ab eius sensu qui ista conscripsit non uult longe
aberrare qui exponit. exempli gratia uelut si quispiam quod
hie scriptum est: inferiora bicamerata et tricamerata
facies eam non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi,
quia ei omnibus gentibus ecclesia congregatur bicameratam
dictam propter duo genera hominum, circumcisionem scilicet
et praeputium, quos apostolus et alio modo dicit Iudaeos et
Graecos, tricameratam uero eo quod omnes gentes de tribus
filiis Noe post diluuium reparatae sunt, sed aliud dicat aliquid
quod a fidei regula non sit alienum. nam quoniam non solas
in inferioribus mansiones habere arcam uoluit uerum etiam in
superioribus — et haec dixit bicamerata — et in superioribus [*] [*]
superiorum - et haec appellauit tricamerata — ut ab ineo
sursum uersus tertia consurgeret habitatio: possuut hic intellegi
et tria illa quae commendat apostolus, fides, spes,
caritas; possunt etiam multo conuenientius tres illae ubertates
euangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet
pudicitia coniugalis, supra uidualis atque hac superior uirginalis,
et si quod melius secundum fidem ciuitatis huius intellegi
et dici potest, hoc etiam de ceteris quae hic exponenda
sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam
tamen catholicae fidei concordiam reuocanda sunt.

XXXV. DE LOCVMONE SERPENTIS AD EVAM ET DE INCANTATIONIBVS MARSORVM. EX LIBRO XI DE GENESI AD LITTERAM.

Ab illo ergo, cuius super omnia quae creauit summa potestas
est, per angelos sanctos,- a quibus inluditur diabolus, cum
et de ipsius maliuolentia consulitur ecclesiae dei, non est permissus
temtere feminam nisi per serpentem nec uirum nisi
per feminam. sed in serpente ipse locutus est utens eo uelut
organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et
moueri ilia potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa
corporalia, per quae mulier suadentis intellegeret, uoluntatem.
in ipsa uero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae
motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, [*] [*]

sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instincta
adiuuaret interius quod exterius egerat per serpentem. quod
quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda
ut traderet Christum, posset efficere in anima superbo amore
suae potestatis inducta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem
habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet
nec quomodo faciat. quia permissus est, ergo temtauit, et
quomodo permissus est, ita temtauit. cui autem generi hominum
prodesset quod faciebat, neque sciebat neque uolebat,
et eo ipso inludebatur ab angelis.

Non itaque serpens uerborum sonos intellegebat, qui ex illo
fiebant ad mulierem. neque enim conuersa credenda est anima
eius in naturam rationalem, quando quidem nec ipsi homines,
quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea
passione, cni exorcista requiritur, sciunt quid loquantur:
quanto minus ille intellegeret uerborum sonos, quos per eum
ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem
non intellegeret, si eam a diabolica passione immunis audiret.
nam et quod putantur audire et intellegere serpentes uerba
Marsorum, ut eis incantantibus prosiliant plerumque de latebris,
etiam illic diabolica uis operatur ad agnoscendum ubique
prouidentiam, quam rem cui rei naturali ordine subiciat et
quid etiam uoluntatibus malis sapientissima potestate permittat,
at hoc magis habeat usus, serpentes moueri carminibus
hominum quam ullum aliud genus animantium. etiam haec
enim non parua testatio est naturam primitus humanam [*] [*]

serpentis seductam esse conloquio. gaudent autem daemones hanc
sibi potestatem dari, ut ad incantationem hominum serpentes
moueantur, ut quolibet modo fallant quos possunt. hoc autem
permittuntur ad primi facti memoriam commendandam, quo
sit eis quaedam cum hoc genere familiaritas. porro ipsum
primum factum ad hoc permissum est, ut per naturam serpentis
significaretur generi hominum, cui erudiendo haec gesta
conscribi oportebat, omnis diabolicae temtationis similitudo:
quod apparebit, cum in serpentem proferri coeperit diuina
sententia.

Proinde prudentissimus omnium bestiarum, hoc est astutissimus,
ita dictus est serpens propter astutiam diaboli, quae
in illo et de illo agebat dolum: quemadmodum dicitur
prudens uel astuta lingua, quam prudens uel astutus mouet
ad aliquid prudenter astuteque suadendum; non enim est haec
uis seu uirtus membri corporalis, quod uocatur lingua, sed
utique mentis, quae utitur ea. ita etiam dictus est stilus
mendax scribarum; neque enim esse mendacem pertinet nisi
ad uiuentem atque sentientem; sed stilus mendax dictus est,
quod per eum mendax mendaciter operetur, quemadmodum
si et iste serpens mendax diceretur, quod eo diabolus tamquam
stilo mendaciter uteretur. hoc ideo commendandum putaui,
ne quisquam existimans animantia rationis expertia humanum
habere intellectum uel in animal rationale repente mutari
seducatur in illam opinionem ridiculam et noxiam reuolutionis
animarum uel hominum in bestias uel in homines bestiarum.
sic ergo locutus est serpens homini, sicut asina, in qua sedebat
Balaam, locuta est homini, nisi quod illud opus fuit [*] [*]

diabolicum, hoc angelicum. habent enim quaedam boni et mali
angeli opera similia sicut Moses et magi Pharaonis, uerum
in his etiam boni angeli potentiores sunt. nec mali angeli
etiam talium operum quicquam possunt, nisi quod per bonos
angelos permiserit deus, ut retribuatur unicuique secundum
cor eius uel secundum gratiam dei, utrumque iuste ac benigne
per altitudinem diuitiarum sapientiae et scientiae dei.

XXXVI. QVALITER INTELLEGENDVM SIT: ECCE ADAM FACTVS EST TAMQVAM VNVS EX NOBIS. EX LIBRO DE GENESI AD LITTERAM XI.

Et dixit deus: ecce Adam factus est tamquam unus
ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quoniam
hoc, per quodlibet quomodolibet dictum sit, deus tamen
dixit, non aliter intellegendum est quod ait: unus ex nobis,
nisi propter trinitatem numerus pluralis accipiatur, sicut
dictum erat: faciamus hominem, sicut etiam dominus de
se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud
eum faciemus. replicatum est igitur in caput superbi, quo
exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: eritis
sicut di: ecce, inquit, Adam factus est tamquam
unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei non tam huic
insultantis quam ceteros ne ita superbiant deterrentis, propter [*] [*]

quos ista conscripta sunt: factus est, inquit, quasi unus
ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quid aliud
intellegendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum,
quod non solum non fuerit factus qualis fieri uoluit,
sed nec illud quod factus fuerat conseruauit?

Et nunc, inquit deus, ne aliquando extendat manum
et sumat de ligno uitae et edat et uiuat in aeternum.
et dimisit illum dominus deus de paradiso
uoluptatis operari terram, ex qua sumtus est.
superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba
secutum est. alienatus enim a uita non solum, quam fuerat
si praeceptum seruasset cum angelis accepturus, sed ab illa
etiam quam ducebat in paradiso felici quodam corporis statu,
separari utique debuit a ligno uitae, siue quod ex ipso illi
subsisteret felix ille status corporis ex re uisibili uirtute inuisibili
siue quod in eo esset sacramentum uisibile inuisibilis
sapientiae. alienandus inde utique fuerat uel iam moriturus
uel etiam tamquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso,
id est ecclesia solent a sacramentis altaris uisibilibus
homines disciplina ecclesiastica remoueri. et eiecit Adam
et collocauit eum contra paradisum uoluptatis. et
hoc significandi gratia factum est, ut contra paradisum, quo
beata uita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator
utique in miseria. et ordinauit cherubim et flammeam
romphaeam, quae uertitur, custodire uiam ligni [*]

uitae. hoc per caelestes utique potestates etiam in paradiso
uisibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium
esset illic ignea quaedam custodia; non tamen frustra
factum esse, nisi quia significat aliquid etiam de spiritali
paradiso, non est utique dubitandum.

XXXVII. QVOMODO ADAM NON SIT SEDVCTVS, VT DICIT APOSTOLVS, CVM IDEM DICAT EVM PRAEVARICATOREM. EX LIBRO DE GENESI AD LITTERAM XI.

Illud magis mouet, si iam spiritalis erat Adam quamuis
mente, non corpore, quomodo credere potuerit quod per serpentem
dictum est, ideo deum prohibuisse ne fructum ligni
illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecissent, futuros ut
deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantam
bonum creaturae suae creator inuiderit; hoc mirum si
homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc
credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae
parui intellectus esset, adhuc fortasse secundum sensum carnis,
non secundum spiritum mentis uiueret, et hoc est quod
ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir
quidem non debet uelare caput, cum sit imago et
gloria dei, mulier autem gloria uiri est; non quo
mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum illa
gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod [*] [*]

fortassis illa hoc nondum perceperat quod fit in agnitione dei
et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat perceptura..
neque enim frustra et illud apostolus ait: Adam enim primus
formatus est, deinde Eua; et Adam non est
seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione
facta est, id est ut per illam etiam uir praeuaricaretur.
nam et ipsum dicit praeuaricatorem ubi ait: in similitudine
praeuaricationis Adae, qui est forma futuri; seductum
tamen negat. nam et interrogatus non ait: "mulier,
quam dedisti mecum, seduxit me et manducaui" sed: ipsa
inquit, dedit mihi a ligno et manducaui. illa uero:
serpens, inquit, seduxit me. ita Salomon, uir tantae sapientiae,
numquidnam credendum est quod in simulacrorum
cultu credidit esse aliquid utilitatis? sed mulierum amori ad
hoc malum trahenti resistere non eualuit, faciens quod sciebat
esse faciendum minime, ne suas quibus deperibat atque defluebat
mortiferas delicias contristaret. ita et Adam, posteaquam
de ligno prohibito seducta mulier manducauit eique
dedit ut simul ederent, noluit eam contristare quam credebat
posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur
animo, et omnino illa interire discordia: non quidem carnis
uictus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege
membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam beniuolentia,
qua plerumque fit ut offendatur deus, ne homo ex amico fiat [*] [*]
inimicos: quod eum non facere diuinae sententiae iustus exitus
indicauit. ergo alio modo quodam etiam ipse deceptus est;
sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo
illum arbitror potuisse seducL hanc autem proprie seductionem
appellauit apostolus, qua id quod suadebatur, cum falsum
esset, uerum putatum est, id est quod deus ideo lignum illud
tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, uelut
deos futuros, tamquam eis diuinitatem inuideret qui eos
homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis
elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat,
sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem
uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea quae
superius tractauimus non tamen eum arbitror, si iam spiritali
mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse quod eOs
deus ab esca illius ligni inuidendo uetuisset.

XXXVIII. DE CBEATIONE PRIMI HOIUNIS ET DE CAVSALIBVS BATIONIBVS, VEL QVOMODO ADDITI SINT ANNI XV EZECHIAE REGI AD VTTAM, QVEM PRAEDIXERAT NON VICTVRVM. EX LIBRO DE GENESI AD LITTERAM VI.

In illa prima condicione mundi, cum deus creauit omnia,
simul homo factus est, qui esset futurus — ratio creandi hominis,
non actio creati. sed haec aliter in uerbo dei, ubi ista non
facta, sed aeterna sunt, aliter in elementis mundi, ubi omnia
simul facta futura sunt, aliter in rebus, quae secundum causas
simul creatas non iam simul, sed suo quaeque tempore [*] [*] [*]

creantur: in quibus Adam iam formatus ex limo et dei flatu
animatus sicut faenum exortum; aliter in seminibus, in quibus
rursus quasi primordiales causae repetuntur de rebus
ductae, quae secundum causae, quas primum condidit, extiterunt,
uelut herba ex terra, semen ex herba: in quibus
omnibus ea iam facta modos et actus sui temporis acceperunt,
quae ex occultis atque inuisibilibus rationibus, quae in creatura
causaliter latent, in manifestas formas naturasque prodierunt;
sicut herba exorta super terram et homo factus in
animam uiuam et cetera huius modi siue frutecta siue animantia
ad illam operationem dei pertinentia, qua usque nunc
operatur. sed etiam ista secum gerunt tamquam iterum se
ipsa inuisibiliter in occulta quadam ui generandi, quam traxerunt
de illis primordiis causarum suarum, in quibus creato
mundo, cum factus est dies, antequam in manifestam speciem
sui generis exorerentur, inserta sunt.

Si enim prima illa opera dei, cum simul omnia creauit, in
suo modo perfecta non essent, ea procul dubio post adderentur
quae illis perficiendis defuissent, ut quaedam uniuersitatis
perfectio utriusque constaret singulis quasi semis, uelut alicuius
totius partes essent, quarum coniunctione ipsum totum,
cuius partes fuerant, compleretur. rursus si ita essent illa
perfecta, sicut perficiuntur cum suis quaeque temporibus in
manifestas formas actuque procreantur, profecto aut nihil ex
eis postea per tempora fieret aut hoc fieret quod ex istis quae
suo quaeque iam tempore oriuntur deus non cessat operari.
nunc autem quia et consummata quodam modo et quodam
modo inchoata sunt ea ipsa quae consequentibus euoluenda [*]

temporibus primitus deus simul omnia creauit, cum faceret
mundum — consummata quidem, quia nihil habent illa in
naturis propriis, quibus suorum temporum cursus agunt, quod.
non in istis causaliter factum sit; inchoata uero, quoniam per
quaedam erant quasi semina futurorum per saeculi tractum
ex occulto in manifestum (locis congruis exerenda — ipsius
etiam) scripturae uerba satis ad hoc admonendum insigniter
uigent, si quis in eis euigilet. nam et consummata ea dicit
et inchoata. nisi enim consummata essent, non scriptum esset:
et consummata sunt caelum et terra et omnis consummatio
illorum; et consummauit deus in die
sexto opera sua, quae fecit; et benedixit deus diem
septimum et sanctificauit eum. rursusque nisi inchoata
essent, non ite sequeretar, quia in illa die requieuit ab omnibus
operibus suis, quae inchoauit deus facere. hic igitur
si quis inquirat, quomodo consummauit et quomodo inchoauit
— neque enim alia consummauit, alia inchoauit, sed eadem
ipsa utique a quibus in die septimo requieuit — ex his quae
supra diximus clarum est. consummasse quippe ista intellegimus
deum, cum creauit omnia simul ita perfecte, ut nihil
ei adhuc in ordine temporum creandum esset, quod non hic
ab eo iam in ordine causarum creatum esset; inchoasse autem,
ut quod hic praefixerat causis post impleret effectis. proinde
formauit deus hominem puluerem terrae, uel limum
terrae — hoc est de puluere uel limo terrae - et inspirauit
siue inaufflauit in eius faciem spiritum uitae, et factus
est homo in animam uiuam: non tunc praedestinatus; [*] [*] [*]
hoc enim ante saeculum in praescientia creatoris; neque tunc
causaliter uel consummate inchoatus uel inchoate consummatus;
hoc enim a saeculo in rationibus primordialibus, cum
simul omnia crearentur: sed creatus in tempore suo, uisibiliter
in corpore, inuisibiliter in anima, constans ex anima et
corpore.

Iam ergo uideamus quomodo eum fecerit deus. primum
de terra corpus eius; post etiam de anima uidebimus, si quid
ualebimus. quod enim manibus corporalibus deus de limo
finxerit hominem, nimium puerilis cogitatio est, ita ut, si hoc
scriptura dixisset, magis eum qui scripsit translato uerbo
usum credere deberemus quam deum talium membrorum
liniamentis determinatum, qualia uidemus in corporibus nostris.
dictum est enim: manus tua gentes disperdidit, et:
eduxisti populum tuum in manu forti et bracchio
excelso. sed pro potestate et uirtute dei positum huius
membri nomen quis usque adeo desipit ut non intellegat?
nec illud audiendum est quod nonnulli putant ideo praecipuum
dei opus esse hominem, quia cetera dixit et facta sunt, hunc
autem ipse fecit; sed ideo potius, quia hunc ad imaginem
suam fecit. nam illa quae dixit et facta sunt, ideo sic scriptum
est, quia per uerbum eius facta sunt, sicut per hominem
hominibus dici potuit uerbis, quae temporaliter cogitantur et
uoce proferuntur. non sio autem loquitur deus, nisi cum per
creaturam corporalem loquitur, sicut Abrahae, sicut Mosi,
sicut per nubem de filio suo. ante omnem uero creaturam ut
esset ipsa creatura, eo uerbo dictum est, quod in principio
erat deus apud deum; et quia omnia per ipsum facta sunt et [*] [*]

sine ipso factum est nihil, utique et homo per ipsum factus
est. certe enim caelum uerbo fecit, quia dixit et factum est.
scriptum est tamen: et opera manuum tuarum sunt
caeli. et de hoc imo quasi fundo mundi scriptum est: quoniam
ipsius est mare et ipse fecit illud, et aridam
terram manus eius finxerunt. non igitur hoc in honorem
hominis deputetur, uelut cetera deus dixerit et facta sint,
hunc autem ipse fecerit; aut uerbo cetera, hunc autem manibus
fecerit; sed hoc excellit in homine, quia deus hominem
ad imaginem suam fecit propter hoc quod ei dedit mentem
intellectualem, qua praestat pecoribus: unde iam superiore
loco disseruimus. in quo honore positus si non intellexerit
ut bene agat, eisdem ipsis pecoribus, quibus praelatus est,
comparabitur. sic enim et scriptum est: homo in honore
positus non intellexit; comparatus est pecoribus
insensatis et similis factus est eis. nam et pecora
deus fecit, sed non ad imaginem suam. nec dicendum est:
"hominem ipse fecit, pecora uero iussit et facta sunt"; et hunc
enim et illa per uerbum suum fecit, per quod facta sunt
omnia. sed quia idem uerbum et sapientia et uirtus eius est,
dicitur et manus eius non uisibile membrum, sed efficiendi
potentia. nam eadem scriptura, quae dicit quod deus hominem
de limo terrae finxerit, dicit etiam quod et bestias agri de
terra finxerit, quando eas cum uolatilibus caeli adduxit ad
Adam, ut uideret quid ea uocaret. sic enim scriptum est:
et finxit deus adhuc de terra omnes bestias. si ergo
et hominem de terra et bestias de terra ipse formauit, quid
habet homo excellentius in hac re, nisi quod ipse ad imaginem [*] [*]
dei creatus est? nec tamen hoc secundum corpus, sed secundum
intellectum mentis, de quo post loquemur. quamquam
et in ipso corpore habeat quandam proprietatem, quae hoc
indicet, quod erecta statura factus est, ut hoc ipso admoneretur
non sibi terrena esse sectanda, uelut pecora, quorum
uoluptas omnis ex terra est; unde in aluum cuncta prona
atque prostrata sunt. congruit ergo et corpus eius animae
rationali non secundum liniamenta figurasque membrorum, sed
potius secundum id quod in caelum erectum est ad intuenda
quae in corpore ipsius mundi superna sunt, sicut anima
rationalis in ea debet erigi quae in spiritalibus natura maxime
excellunt, ut quae sursum sunt sapiat, non quae super terram.

Sed quomodo eum fecit deus de limo terrae, utrum repente
in aetate perfecta, hoc est uirili atque iuuenali, an sicut nunc
usque format in uteris matrum ? neque enim alius haec facit
quam ille qui dixit: priusquam te formarem in utero,
noui te; ut illud tantum proprium habuerit Adam, quod non
ex parentibus natus est, sed factus ex terra, eo tamen modo,
ut hoc proficiendo et per aetates augendo hi temporum numeri
complerentur, quos naturae humani generis attributos uidemus.
an potius hoc non est requirendum? utrumlibet enim fecerit,
hoc fecit quod deum et omnipotentem et sapientem posse et
facere congruebat. ita enim certas temporum leges generibus
qualitatibusque rerum in manifestum ex abdito producendis
attribuit, ut eius uoluntas sit super omnia. potentia quippe
sua numeros creaturae dedit, non ipsam potentiam eisdem [*] [*]

numeris alligauit. nam spiritus eius ita faciendo mundo superferebatur,
ut et facto superferatur, non corporalibus locis, sed
excellentia potestatis. quis enim nescit aquam concretam
terrae, cum ad radices uitis uenerit, duci in sagina ligni
illius atque in eo sumere qualitatem, qua in uuam procedat
paulatim erumpentem atque in ea grandescente uinum fiat
maturumque dulcescat, quod adhuc feruescat expressum et
quadam uetustate firmatum ad usus bibendi utilius iucundiusque
proueniat P num ideo dominus lignum quaesiuit aut terram
aut has temporum moras, cum aquam miro compendio conuertit
in uinum, et tale uinum, quod ebrius etiam conuiua
laudaret ? numquid adiutorio temporis eguit conditor temporis ?
nonne certis dierum numeris suo cuique generi accommodatis
omnis natura serpentum coalescit, formatur, nascitur, roboratur?
num exspectati sunt hi dies, ut in draconem uirga conuerteretur
de manu Moysi et Aaron? nec ista cum fiunt,
contra naturam fiunt nisi nobis, quibus aliter naturae cursus
innotuit; non autem deo, cui hoc est natura quod fecerit.

Quaeri autem merito potest, causales illae rationes, quas
mundo indidit, cum primum simul omnia creauit, quomodo
sint institutae: utrum ut, quemadmodum uidemus cuncta
nascentia uel fruticum uel animalium, in suis conformationibus
atque incrementis sua pro diuersitate generum diuersa spatia
peragerent temporum, an ut, quemadmodum creditur factus
Adam, sine ullo progressu incrementorum uirili aetate continuo
formarentur? sed cur non utrumque illas credimus habuisse, [*] [*]

ut hoc ex eis futurum esset quod facturo placuisset? si enim
illo modo dixerimus, incipit contra ipsas factum uideri non
solum etiam illud de aqua uinum sed et omnia miracula, quae
contra naturae usitatum cursum fiunt; si autem isto modo,
multo erit absurdius istas ipsas cotidianas naturae formas et
species contra illas primarias omnium nascentium causales
rationes suorum temporum peragere spatia. restat ergo ut ad
utrumque modum habiles creatae sint, siue ad istum quo usitatissime
temporalia transcurrunt, siue ad illum quo rara et
mirabilia fiunt, sicut deo facere placuerit quod tempori congruat.

Verum tamen sic factus est homo, quemadmodum illae
primae causae habebant at fieret primus homo, quem non ex
parentibus nasci, qui nulli praecesserant, sed de limo formari
oportebat secundum causalem rationem, in qua primitus factus
erat. nam si aliter factus est, non eum deus in illorum sex
dierum operibus fecerat. in quibus cum dicitur factus, ipsam
causam utique fecerat deus, qua erat suo tempore homo futurus
et secundum quam fuerat ab illo faciendus qui simul et consummauerat
inchoata propter perfectionem causalium rationum
et inchoauerat consummanda propter ordinem temporum. si
ergo in illis primis rerum causis, quas mundo primitus creator
inseruit, non tantum posuit quod de limo formaturus erat
hominem sed etiam quemadmodum formaturus, utrum sicut
in matris utero an in forma iuuenali, procul dubio sic fecit,
ut illic praefixerat; neque enim contra dispositionem suam
fecerat. si autem uim tantum ibi posuit possibilitatis, ut
homo fieret, quoquo modo fieret, ut et sic et sic posset, id est [*]

ut id quoque ibi esset, quia et sic et sic posset, unum autem
ipsum modum, quo erat facturus, in sua uoluntate seruauit,
non mundi constitutioni contexuit. manifestum est enim sic
non factum esse hominem, contra quam erat in illa prima
condicione causarum, quia ibi erat etiam sic fieri posse, quamuis
non ibi erat ita fieri necesse esse. hoc enim non erat in
condicione creaturae, sed in placito creatoris, cuius uoluntas
rerum est necessitas.

Nam et nos pro captu infirmitatis humanae iam in ipsis
rebus tempore exortis possumus nosse quid in cuiusque natura
sit, quod experimento perceperimus; sed utrum etiam futurum
sit ignoramus. est quippe in natura huius, uerbi gratia, iuuenis
ut senescat; sed utrum etiam hoc sit in dei uoluntate nescimus.
sed nec in natura esset, nisi in dei uoluntate prius
fuisset, qui condidit omnia. et utique occulta ratio est
senectutis in corpore iuuenali uel iuuentatis in corpore puerili:
neque enim oculis cernitur sicut ipsa in puero pueritia, sicut
iuuentas in iuuene, sed alia quadam notitia colligitur inesse
in natura quiddam latens, quo educantur in promtu numeri
occulti uel iuuentatis a pueritia uel senectutis a iuuentute.
occulta est ergo ista ratio, qua fit ut hoc esse possit, sed
oculis; menti autem non est occulta. utrum autem hoc etiam
necesse sit omni modo nescimus. et illam quidem, qua fit ut
esse possit, esse in natura ipsius corporis nouimus; illam uero,
qua fit ut necesse sit, manifestum est illic non esse.

Sed fortassis in mundo est ut necesse sit istum hominem
senescere; si autem nec in mundo est, in deo est. hoc enim [*]

necessario futurum est quod ille uult, et ea uere futura sunt
quae ille praesciuit. nam multa secundum inferiores causas
futura sunt; sed si ita sunt et in praescientia dei, uere futura
sunt. si autem ibi aliter sunt, ita potius futura sunt, sicut
ibi sunt, ubi qui praescit falli non potest. nam futura dicitur
senectus in iuuene; sed tamen futura non est, si ante moriturus
est. hoc autem ita erit, sicut se habent aliae causae
siue mundo contextae siue in dei praescientia reseruatae. nam
secundum quasdam futurorum causas moriturus erat Ezechias,
cui deus addidit quindecim annos ad uitam: id utique faciens
quod ante constitutionem mundi se facturum esse praesciebat
et in sua uoluntate seruabat. non ergo id fecit quod futurum
non erat. hoc enim magis erat futurum quod se facturum
esse praesciebat. nec tamen illi anni additi recte dicerentur,
nisi ad aliquid adderentur quod se aliter in aliis causis
habuerat. secundum aliquas igitur causas inferiores iam uitam
finierat; secundum illas autem quae sunt in uoluntate et
praescientia dei, qui ex aeternitate nouerat quid illo tempore
facturus erat — et hoc uere futurum erat — tunc erat finiturus
uitam, quando finiuit uitam. quia etsi oranti concessum est,
etiam sic eum oraturum, ut tali orationi concedi oporteret,
ille utique praesciebat cuius praescientia falli non poterat; et
ideo quod praesciebat necessario futurum erat.

Quapropter si omnium futurorum causae mundo sunt insitae,
cum ille factus est dies, quando deus creauit omnia simul,
non aliter Adam factus est, sicut est credibilius iam perfectae
uirilitatis, quam erat in illis causis, ubi deus hominem in sex
dierum operibus fecit. ibi enim erat non solum ut ita fieri
posset uerum etiam ut ita eum fieri necesse esset. tam enim [*] [*]

non facit deus contra. causam, quam sine dubio uolens praestituit,
quam contra uoluntatem suam non facit. si autem non
omnes causas in creatura primitus condita praefixit, sed aliquas
in sua uoluntate seruauit, non sunt; quidem illae, quas
in sua uoluntate seruauit, ex istarum quas creauit necessitate
pendentes. non tamen possunt esse contrariae quas in sua
uoluntate seruauit illis quas sua uoluntate constituit, quia dei
uoluntas non potest sibi esse contraria. istas ergo sio condidit,
ut ex illis esse illud cuius causae sunt possit, sed non necesse
sit; illas autem sic abscondidit, ut ex eis esse necesse
sit hoc quod ex ipsis fecit, ut esse possit.