Excerpta ex Operibus Augustini (44-48)

XXVIIII. QVOD AETERNA DIVINITAS NEC PEB TEMPVS NEC PER LOCVM MOTA MOVEAT CBBATVBAM. EX LIBRO DE GENESI AD LIT- TERAM VIII.

. Dicimus itaque summum ipsum, uerum, unum ac solum
deum patrem et filium et spiritum sanctum, id est deum
uerbumque eius et utriusque spiritum, trinitatem ipsam neque
confusam neque separatam, deum, qui solus habet [*]

immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum
uidit nec uidere potest, nec locorum uel finito uel infinito
spatio contineri nec temporum uel finito uel infinito uolumine
uariari. neque enim est in eius substantia, qua deus est,
quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse
quae in locis sunt, aut fuit in eius substantia quod iam non
est, uel erit quod nondum est, sicut in naturis, quae possunt
temporis mutabilitatem pati.

Hic autem incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia
simul, ei quibus currerent tempora et implerentur loca temporalibusque
et localibus rerum motibus saecula uoluerentur.
in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit,
formans materiam, quam nec alius nec nullus, sed omnino
ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem
suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem
creaturam corporali praeposuit, quod spiritalis tantummodo
per tempora mutari posset, corporalis autem per tempora et
locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel
reminiscendo quod oblitus erat uel discendo quod nesciebat
uel uolendo quod nolebat; per - locos autem corpus uel a terra
in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem
uel si quo alio simili modo. omne autem, quod mouetur per
locum, non potest nisi et per tempus simul moueri. at non
omne, quod monetur per tempus, necesse est etiam per locum
moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et [*] [*]

locum, praecedit substantia, quae tantum per tempus, ita.
ipsam praecedit illa quae nec per locum nec per tempus. ac
per hoc sicut per tempus et locum mouet corpus ipse tantum
per tempus motus conditus spiritus, ita per tempus mouet
conditum spiritum ipse nec per tempus nec per locum motus
non conditos spiritus. sed spiritus creatus mouet se ipsum
per tempus, et per tempus ac locum corpus; spiritus autem
creator mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum
spiritum per tempus sine loco, mouet corpus per tempus et
locum.

Quocirca quisquis intellegere conatur quemadmodum aeternus,
uere aeternus et uere immortalis atque incommutabilis
deus, ipse nec per locum nec per tempus motus moneat
temporaliter et localiter creaturam suam, non eum puto posse
assequi, nisi prius intellexerit quemadmodum anima, hoc est
spiritus creatus non per locum, sed tantum per tempus motus,
moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se
ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud quod
supra est? affecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine
etiam cum corpore se ipsam per locum moueri putat,
dum id per locum mouet. quae si possit diligenter inspicere
tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum
articulatim dispositi sint, a quibus initia. motionum nitantur,
inueniet ea quae per spatia locorum monentur nisi ab eis
quae loco fixa sunt non moueri. non enim mouentur solus
digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo uelut immoto
cardine moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus
ab articulo humeri, humerus ab scapula commouetur;
stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci [*]

spatium quod mouetur., sic plantae in talo est articulus, quo
stante mouetur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa;
et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas monet,
nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis
primitus figit, ut ab eo quod loci spatio non mouetur agi
ualeat quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur,
nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille qui motus est
a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, immoto articulo
sui cardinis innitatur. porro si in corpore nullum membrum
per locum uoluntas mouet nisi ab eo membri articulo, quem
non mouet, cum et illa pars corporis quae mouetur et illa
qua fixa fit ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas,
quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse
animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit
figatur, unde id quod mouendum est innitatur, cum anima
non sit natura corporea nec locali spatio corpus impleat sicut
aqua utrem siue spongiam, sed miris modis ipso incorporeo
nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et imperat corpori
quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus
ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per
locum moueat, quando totum per partes mouet, nec aliquas
loco mouet nisi per illas quas loco non mouet.

Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod
creatura spiritalis non per locum mota moueat corpus per
locum et quod deus non per tempus motus moueat creaturam
spiritalem per tempus. quod si de anima quisque non uult
hoc credere — quod quidem sine dubio non solum crederet [*]

uerum etiam intellegeret, si eam posset sicuti est incorpoream
cogitare; cui enim non facile occurrat, quod per locum non
moneatur quae per loci spatia non distenditur P quidquid
autem per loci spatia distenditur, corpus est; ac per hoc consequens
est ut anima per locum moueri non putetur, si corpus
non esse creditur - sed, ut dicere coeperam, si de anima hoc
non uult quisque credere, non nimis urguendus est; substantiam
uero dei nisi credat nec per tempus nec per locum moneri,
nondum perfecte incommutabilem credit.

Verum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis
et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit,
ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac
loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam,
naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate,
ut in naturis nulla sit quae non ab illo sit, in uoluntatibus
autem nulla bona sit cui non prosit, nulla mala sit qua bene
uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis
arbitrium, illae autem quibus dedit potentiores ac superiores
sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint
necesse est illis quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui
numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae perimat
dignitatem. cum igitur omne corpus et omnis anima inrationalis
non habeat uoluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis
naturis, quae praeditae sunt arbitrio uoluntatis, nec omnibus
omnia, sed sicut distribuit iustitia creatoris. ergo dei [*]

prouidentia regens atque administrans uniuersam creaturam, et
naturas et uoluntates, naturas ut sint, uoluntates autem ut
nec infructuose bonae nec impunite malae sint, subdit
primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae
spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam
masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosieri;
in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis
seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala quod ex iussu
dei fecerit bona siue per se ipsam siue per malam in rebus
dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus
subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae noluntates
habent interiorem poenam suam, eandem ipsam iniquitatem
suam.

Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et
deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea,
omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua,
ut hoc de subditis uel cum subditis agant quod naturae ordo
poscit in omnibus iubente illo cui subiecta sunt omnis. proinde
illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum
eam suas dirigunt uoluntates. fiunt ergo illi participes aeternitatis,
ueritatis, uoluntatis eius semper sine tempore et loco.
mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non
temporaliter moto; nec ita ut ab eius contemplatione resiliant
aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur
et eius in inferioribus iussa perficiunt, mouentes se
per tempus, corpus autem per tempus et locum, quantum
eorum congruit actioni.. [*] [*] [*]

XXX. QVOD NON PER IPSAM DEI SVBSTANTIAM, SED PER SVBDITAM CREATVRAM ET LOCVTIO DIVINA AD ADAM ET DEAMBVLATIO IN PARADISO DEBEAT INCVNCTANTER INTELLEGI. EX LIBRO DE GENESI AD LITTERAM VIII.

Quod autem attinet ad creaturae angelicae actionem, per
quam uniuersarum rerum generibus maximeque humano prouidentia
dei prospicitur, ipsa extrinsecus adiuuat et per illa uisa,
quae similia sunt corporalibus, et per ipsa corpora, quae angelicae
subiacent potestati.

Quae cum ita sint, cum deus omnipotens et omnitenens incommutabili
aeternitate, ueritate, uoluntate semper idem, non
per tempus nec per locum motus mouet per tempus creaturam
spiritalem, mouet etiam per tempus et locum creaturam corporalem,
ut eo motu naturas, quas intrinsecus substituit, etiam
extrinsecus administret et per uoluntates sibi subditas, quas
per tempus, et per corpora sibi atque illis uoluntatibus subdita,
quae per tempus et locum mouet, eo tempore ac loco,
cuius ratio in ipso deo uita est sine tempore ac loco: cum
ergo tale aliquid deus agit, non debemus eius opinari substantiam,
qua deus est, temporibus locisque mutabilem aut
per tempora mobilem, sed in opere diuinae prouidentiae ista
cognoscere, non in illo opere, quo naturas creat, sed in illo,
quo intrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat, cum
sit ipse nullo locorum uel interuallo uel spatio incommutabili
excellentique potentia et interior omni re, quia in ipso sunt [*]

omnia, et exterior omni re, quia ipse est super omnia. item
nullo temporum uel interuallo uel spatio incommutabili
aeternitate et antiquior est omnibus, quia ipse est ante
omnia, et nouior omnibus, quia idem ipse post omnia.

Quapropter cum audimus dicentem scripturam: et praecepit
dominus deus Adae dicens: ab omni ligno,
quod est in paradiso, esca edes, de ligno autem cognoscendi
bonum et malum, non manducabitis de
illo: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini,
si modum quaerimus, quomodo ista locutus sit deus,
modus quidem ipse a nobis proprie comprehendi non potest.
certissime tamen tenere debemus deum aut per suam substantiam
loqui aut per sibi subditam creaturam; sed per substantiam
suam non loqui nisi ad creandas omnes naturas; ad
spiritales uero atque intellectuales non solum creandas sed
etiam inluminandas, cum iam possunt capere locutionem eius,
qualis eat in uerbo eius, quod in principio erat apud eum, et
deus erat uerbum, per quod facta sunt omnia. illis autem
qui eam capere non possunt cum loquitur deus, non nisi per
creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem siue in somnis
siue in extasi in similitudine rerum corporalium aut etiam
per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua
species apparet uel insonant uoces. si ergo Adam talis erat,
ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus [*] [*] [*]

angelicis per suam praebet substantiam, non dubitandum est quod
eius mentem per tempus mouerit miro et ineffabili modo, non
motus ipse per tempus, eique utique hoc salubre praeceptum
ueritatis impresserit et quae transgressori poena deberetur ea
ipsa ineffabiliter ueritate monstrauerit, sicut audiuntur uel
uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia,
quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore,
cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum
modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius
creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret
dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae,
sicut ipsis angeli: cur ambigamus per aliquam eius modi
creaturam ei esse locutum deum talibus uocum signis, quae
intellegere posset? illud enim quod postea scriptum est, cum
peccassent, eos audisse uocem domini dei ambulantis in paradiso,
quia non per ipsam dei substantiam, sed per subditam
creaturam ei factum est, nullo modo dubitat qui fidem catholicam
capit. ad hoc enim et aliquanto latius de hac re
disserere uolui, quia nonnulli haeretici putant substantiam
filii dei nullo assumto corpore per se ipsam esse uisibilem; et
ideo, antequam ex uirgine corpus acciperet, ipsum uisum esse
patribus opinantur, tamquam de solo deo patre dictum sit:
quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia
filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam
substantiam suam: quae impietas procul a catholicis mentibus
repellenda est. [*] [*]

XXXI. DE QVAESTIONE ANNORVM MATVSALAE. DE LIBRO QVAESTIO- NVM DE GENESI I.

Quaeri solet quomodo Matusala secundum annorum computationem
uiuere post diluuium potuerit, cum omnes praeter
eos qui in arca. ingressi sunt perisse dicantur. sed hanc quaestionem
plurium codicum mendositas peperit. non solum quippe
in hebraeis aliter inuenitur uerum etiam in septuaginta interpretatione
Matusala in codicibus paucioribus sed ueracioribus
sex annos ante diluuium reperitur fuisse defunctus.

xxxn. DE, ID QVOD SCKIPTVM EST, ANGELOS DEI CVM PILIABVS HOMINVM CONCVBVISSE. EX EODEM LIBEO PEIMO QVAESTIO- NVM DE GENESI.

Item quaeritur quemadmodum potuerint angeli cum
filiabus hominum concumbere, unde gigantes nati esse perhibentur,
quamuis nonnulli et latini et graeci codices non angelos
habeant, sed filios dei, quos quidam ad soluendam istam
quaestionem iustos homines fuisse crediderunt, qui potuerunt
etiam angelorum nomine nuncupari. nam de homine Iohanne
scriptum est: ecce mitto angelum meum ante faciem
tuam, qui praeparabit uiam tuam. sed hoc monet, [*] [*]

quomodo uel ex hominum concubitu nati sint gigantes uel
feminis misceri potuerint, si non homines, sed angeli fuerunt.
sed de gigantibus, id est nimium grandibus atque fortibus,
puto non esse mirandum quod ex hominibus nasci potuerunt,
quia et post diluuium quidam tales fuisse reperiantur et
quaedam corpora hominum in incredibilem modum ingentia
nostris quoque temporibus extiterunt non solum uirorum uerum
etiam feminarum. unde credibilius est homines iustos appellatos
uel angelos uel filios dei concupiscentia lapsos peccasse
cum feminis, quam angelos carnem non habentes usque ad
illud peccatum descendere potuisse; quamuis de quibusdam
daemonibus, qui sint improbi mulieribus, a multis tam multa
dicantur, ut non facile sit de hac re definienda sententia.

XXXIII. DE ARCA NOE, VTRVM ANIMALIA OMNIA CVM ESCIS EORVM FERRE POTVERIT. DE EODEM ITEM QVAESTIONVM LIBRO PRIMO.

De arca Noe quaeri solet, utrum tanta capacitate quanta
describitur animalia omnia, quae in eam ingressa dicuntur,
et escas eorum ferre potuerit. quam quaestionem cubito geometrico
soluit Origenes asserens non frustra scripturam dixisse
quod Moyses omni sapientia Aegyptiorum fuerit eruditus, qui [*] [*]

geometricam dilexerunt. cubitum autem geometricum dicit
tantum ualere, quantum nostra cubita sex ualent. si ergo tam
magna cubita intellegamus, nulla quaestio est tantae capacitatis
arcam fuisse, ut posset illa omnia continere.