Excerpta ex Operibus Augustini (39-43)

.XXIIII. CONTRA EOS QVI DICVNT, CVR CREAVERIT DEVS HOMINEM, QVEM PECCATVBVM ESSE PRAESCIEBAT. ITEM EX EODEM LIBRO XI DE GENESI AD LITTERAM.\'

Si ergo quaeritur cur deus temtari permiserit hominem,
quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem
quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra
uires meas hoc esse profiteor. est ergo aliqua causa fortassis
occultior, quae melioribus sanotioribusque reseratur illius gratia
potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat
sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum
fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere, quia
nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in [*] [*]

potestate haberet uelle non consentire suadenti, adiuuante
tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem
dat gratiam. cur itaque temtari non sineret quem consensurum
esse praesciebat, cum id facturus esset propria uoluntate
per culpam et ordinandus esset illius aequitate per poenam,
ut etiam sic ostenderet animae superbae ad eruditionem
futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum
uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis
bonis?

Nec arbitrandum est quod esset hominem deiecturus iste
temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio
comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso
praesumserit disceret. uerissime quippe dictum est: ante
ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur;
et huius forte hominis uox est in psalmo: ego dixi in
abundantia mea: non mouebor in saeculum. deinde
expertus iam quid mali habeat superba praesumtio propriae
potestatis et quid boni adiutorium gratiae dei: domine, inquit,
in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem,
auertisti autem faciem tuam, et factus sum
conturbatus. sed siue illud de hoc homine siue de alio
dictum est, extollenti se tamen animae et nimium tamquam\'
de propria uirtute praefidenti etiam experimento poenae fuerat
demonstrandum quam bene non se habeat facta natura, si a
faciente recesserit. hinc enim etiam maxime commendatur
quale bonum sit deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, [*] [*]\'. ,

quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus, esse sine dolorum
timore non possunt, et qui omnino malum desertionis
suae maiore superbiae stupore non sentiunt, miseriores prorsus
apparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi,
ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim
apostolus Iacobus dicit: unusquisque temtatur a concupiscentia
sua abstractus et iniectus; deinde
concupiscentia cum conceperit, parit peccatum;
peccatum autem cum consummatum fuerit, generat
mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur,
uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permaneretur
cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad
deum.

Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione,
quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant
uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione
temtari. cur et hoc permittit deus ? an quia probatur et
exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum
quam non potuisse temtari, cum etiam ipsi, qui
deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent
eos qui in uerbo dei permanent praebeantque illis
contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra
superbiam timorem pium? unde dicit apostolus: intendens
te ipsum, ne et tu temteris. mirum est enim quantum
ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio
non egentes de nostris uiribus praesumamus per scripturas
omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam
per iniustos iusti ac per impios pii proficiant, frustra dicitur: [*] [*]

non orearet deus quos praesciebat malos futuros. cur enim
non crearet quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles
eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur
et iuste pro sua mala uoluntate puniantur?

Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino pec- .
care. ecoe nos concedimus meliorem esse naturam, quae
omnino peccare nolit. concedant et ipsi non esse malam
naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet,
et iustam esse sententiam, qua punita est quae uoluntate, non
necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem
esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita
ratio uera nihilo minus docet etiam illam bonam esse, quae
habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita
cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis uerum
etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum
ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non
utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant
de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de
utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis
hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilemque
naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia
praesciti sunt ideo creari minime debuerunt; habent enim et
ipsi locum suum, quem in rebus impleant pro utilitate
sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis
eget; quanto minus iniquitate peruersi?

Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet
quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam
crearet etiam quem praesciebat pro sua iniquitate debere
damnari? hoc eat enim dicere: melius non esset qui alterius
malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam [*]

malus, qui. pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio
certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum
superius, alterum inferius, non intellegunt tardi corde, cum
dicant: utrumque tale esset, nihil se aliud dicere quam: solum
illud esset. ac sic cum aequare quaerunt genera bonorum,
numerum minuunt et immoderate augendo unum genus
alterum tollunt. quis autem hoc audiret, si dicerent: quoniam
excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi
essent et aures non essent? ita si excellentior est creatura
illa rationalis, quae sine ullius poenae comparatione, sine ulla
superbia deo subditur, alia uero in hominibus ita creata est,
ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius
uidendo supplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est
non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens
dicat: ntalis esset ista qualis ill nec uideat se nihil aliud
dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa" ? quod si
inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus
etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere
iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in
multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem,
ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae,
quae praeparauit in gloriam? sio enim qui gloriatur non nisi
in domino gloriatur, cum cognoscit non suum, sed illius esse
non solum ut sit, uerum etiam ut non nisi ab illo bene sibi
sit a quo habet ut sit. nimis itaque importune dicitur: non
essent quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae
tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi in
quibus uindictae iustitiam demonstraret.

Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et
bonitas dei et aequalitas iure praedicatur? at enim si deus [*] [*]

uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit,
ut quod uellent essent; sed boni infructuose, mali autem
impune non essent et in eo ipso aliis utiles essent. sed praesciebat
quod eorum futura esset uoluntas mala. praesciebat
sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non
ipsius, sed eorum est uoluntas mala. our ergo eos creauit
quos tales futuros esse praesciebat? quia sicut praeuidit quid
mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malefactis eorum
quid boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret
unde et ipsi aliquid facerent quo, quidquid etiam
culpabiliter eligerent, illum de se laudabiliter operantem inuenirent;
a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem
et naturam bonam et iustam poenam, sibi debitam locum,
aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum.

Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum
conuertere, quoniam omnipotens est. cur ergo non fecit? quia
noluit, cur noluerit penes ipsum est; debemus enim non plus
sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis
nos ostendisse non parui boni esse rationabilem creaturam
etiam istam, quae malorum comparatione canet malum. quod
genus bonae creaturae utique non esset, si omnium malas
uoluntates in bonum deus conuertisset et nulli iniquitati
poenam debitam infligeret; ac sic non esset nisi solum illud
genus, quod nulla uel peccati uel supplicii malorum comparatione
proficeret. ita uelut aucta numerositate excellentioris
generis ipsorum generum bonorum numerus minueretur.

Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei quod alterius
malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt [*] [*]

et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut
non audiant uel uideant quibusdam punitis quam plurimi
corrigantur? quis enim paganus, quis Iudaeus, quis haereticus
non hoc in domo sua cotidie probet P uerum cum uenitur ad
disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere
sensus suos homines; ex quo opere diuinae prouidentiae in
eos ueniat imponendae commotio disciplinae, ut, si non corriguntur
qui puniuntur, eorum tamen exemplo ceteri metuant
ualeatque ad eorum salutem iusta pernicies aliorum. num
enim malitiae illorum uel nequitiae deus auctor est, de quorum
iusta poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse
constituit? non utique; sed cum eos uitiis propriis malos
futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit, utilitati
deputans eorum quos in hoc genere creauit, ut ad bonum
proficere nisi malorum comparatione non possent. si enim non
essent, nulli rei utique prodessent. parumne boni actum est,
ut sint qui certe illi generi utiles sint? quod genus quisquis
non uult ut sit nihil aliud agit nisi ut ipse in eo non sit.
magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates
eius. praeuidet bonos futuros et creat; praeuidet
malos futuros et creat, se ipsum ad fruendum praebens bonis,
multa munera suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens,
iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste
ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens
de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus
bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur
ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum,
conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia [*] [*]
propriae potestetis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur
iustoque supplicio a superbiae autem inoboedientiae
malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et annuntianda
parabantur ?

Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus
temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum
esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis tantis
diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis
iam mundus impletus est? non quo diabolus aliquid ad instrustionem
nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad
temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset
nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens
ille significauit, dei prouidentiae tribuendum est, sub qua et
ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem
autem non nisi quae datur uel ad subuertenda ac perdenda
uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericordiae.
natura itaque serpentis unde sit nouimus: produxit
enim terra in uerbo dei omnia pecora et bestias et serpentes;
quae uniuersa creatura habens in se animam uiuam, inrationabilem,
uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae
uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum,
si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum
daemonia in porcos intrare Christus ipse permiserit?

Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri solet; quam
totam quidam haeretici offensi molestia malae uoluntatis eius
alienare conantur a creatura summi et ueri dei et alterum [*] [*]

ei dare principium, quod sit contra deum. non enim ualent
intellegere omne quod est, in quantum aliqua substantia est,
et bonum esse et nisi ab illo uero, a quo omne bonum est,
esse non posse; malam uero uoluntatem inordinate moueri
bona inferiora superioribus praeponendo; atque ita factum
esse ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam
delectatus tumesceret superbia, per quam caderet
a beatitudine spiritalis paradisi et inuidentia contabesceret.
in quo tamen bonum est hoc ipsum, quod uiuit et uiuificat
corpus siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spiritus,
siue terrenum, sicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni
atque peruersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit
propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo
necessitate et post ineipiabiliter uoluntate corruptam atque
peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam
multa diximus.,

In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam
scripturam quid de diabolo dicendum sit. primum utrum ab
initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa
societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo,
an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam
ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt
ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit
homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur
superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia,
sed causa inuidendi superbia. cum igitur superbia sit
amor excellentiae propriae, inuidia uero sit odium felicitatis
alienae, quid unde nascatur satis in promtu est; amando
enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei [*]

coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus,
quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus,
non inuidendo quisque superbus est...

Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit
dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio
non inconuenienter aptatur etiam illud quod apostolus ait:
radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam
generalem intellegamus, qua quisque appetit aliquid amplius
quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae
rei amorem. cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum
appellauit priuatam, quod potius a detrimento quam ab incremento
dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde
itaque uult eminere superbia, inde in angustias et in egestatem
contruditur, cum a communi ad proprium damnoso sui amore
redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur
amor pecuniae, cuius nomine apostolus per speciem
genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo:
radix omnium malorum est auaritia. hac enim
et diabolus cecidit, qui utique non amauit pecuniam, sed
propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta
societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per
iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset:
erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit:
amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius
superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria
hominum est. neque enim essent etiam homines amatores
pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores, quo ditiores. cui [*] [*]

morbo contraria caritas, quae non quaerit quae sua sunt, id
est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur.
hi duo amores, quorum alter sanctas, alter immundus,
alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens
propter supernam societatem, alter etiam rem communem in
potestatem propriam redigens propter arrogantem dominationem,
alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus,
alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem
laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis
auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo
quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi
utilitatem regens proximum, alter propter suam, praecesserunt
in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas
in genere humano ciuitates duas sub admirabili et ineffabili
prouidentia dei cuncta quae creat administrantis,
alteram iustorum, alteram iniquorum. quarum etiam quadam
temporali commixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio
separentur et altera coniuncta angelis bonis in regno suo
uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis
in ignem cum rege suo mittatur aeternum. [*] [*]

XXVI DE DECIMATIONE LEVI IN LVMBIS ABRAHAE. EX LIBRO DE GENESI X AD LITTERAM.

Quamuis nullius hominis anima sit in lumbis patris sui,
secundum carnem tamen in lumbis Abrahae constitutum Leui
decimatum et ibi constitutum secundum carnem Christum
non decimatum. secundum rationem quippe illam seminalem
ibi fuit Leui, qua ratione per concubitum uenturus erat in
matrem; secundum quam rationem non ibi erat Christi caro,
quamuis secundum ipsam ibi fuerit Mariae caro. quapropter
nec Leui nec Christus in lumbis Abrahae secundum animam,
secundum carnem uero et Leui et Christus: sed Leui secundum
concupiscentiam carnalem, Christus autem secundum solam
substantiam corporalem. cum enim sit in semine et uisibilis
corpulentia et inuisibilis ratio, utrumque cucurrit ex Abraham
uel etiam ex ipso Adam usque ad corpus Mariae, quia et
ipsum eo modo conceptum et exortum est. Christus autem
uisibilem carnis substantiam de carne uirginis sumsit, ratio
uero conceptionis eius non a semine uirili, sed longe aliter
ac desuper uenit. proinde secundum hoc quod de matre accepit
etiam in lumbis Abrahae fuit. ille est ergo decimatus in
Abraham qui, licet secundum car-nem tantum, sic tamen fuit
in lumbis eius, quemadmodum in sui patris ipse Abraham,
id est qui sic est natus de patre Abraham, quemadmodum
de suo patre natus est Abraham, per legem scilicet in membris
repugnantem legi mentis et inuisibilem concupiscentiam, [*] [*] [*]

quamuis eam casta et bona iura nuptiarum non sinant ualere,
nisi quantum ex ea possunt generi substituendo prospicere.
non autem et ille ibi decimatus est cuius caro inde non fernorem
uulneris, sed materiem medicaminis traxit. nam cum
ipsa decimatio ad praefigurandam medicinam pertinuerit, illud
in Abrahae carne decimabatur quod curabatur, non illud unde
curabatur. eadem namque caro non Abrahae tantum, sed
ipsius primi terrenique hominis simul habebat et uulnus praeuaricationis
et medicamentum uulneris: uulnus praeuaricationis
in lege membrorum repugnante legi mentis, quae per omnem
inde propagatam carnem seminali ratione quasi transcribitur;
medicamentum autem uulneris in eo quod inde sine opere
concupiscentiali in sola materie corporali per diuinam conceptionis
formationisque rationem de uirgine assumtum est
propter mortis sine iniquitate consortium et sine falsitate
resurrectionis exemplum. [quapropter quod anima Christi non
sit ex traduce animae illius primae praeuaricatricis, puto
quod etiam ipsi qui animarum traducem defendunt consentiant:
per semen quippe concumbentis patris transfundi etiam semen
animae uolunt, a quo genere conceptionis Christus alienus est;
et quod in Abraham si secundum animam fuisset, etiam ipse
decimatus esset: non esse autem decimatum scriptura testatur,
quae hinc quoque sacerdotium eius a leuitico sacerdotio
distinguit.

An forte dicent: ,,sicut potuit ibi esse secundum carnem et
(non) decimari, cur non etiam secundum animam sine decimatione
potuerit?" hic respondetur, quia utique simplicem [*] [*]

animae substantiam incrementis augeri corporalibus nec illi putauerunt
qui eam corpus existimant, quorum in parte sunt
maxime qui eam ex parentibus creari opinantur. proinde in
corporis semine potest esse uis inuisibilis, quae incorporaliter
numeros agit, non oculis, sed intellectu discernenda ab ea
corpulentia, quae uisu tactuque sentitur. et ipsa quantitas
corporis humani, quae utique modulum seminis incomparabiliter
excedit, satis ostendit posse inde aliquid sumi quod non
habeat illam uim seminalem, sed tantum corporalem substantiam,
quae diuinitus non de propagine concumbentium in carnem
Christi assumta atque formata est. hoc autem de anima
quis ualeat affirmare, quod utrumque habeat, et materiem
seminis manifestam et rationem seminis occultam? sed quid
laborem in re, quae persuaderi uerbis nemini forsitan potest,
nisi tantum ae tale ingenium sit, quod possit loquentis praeuolare
conatum nec totum exspectare a sermone? breuiter
itaque colligam: si potuit et de anima fieri quod cum de
carne diceremus, forsitan intellectum sit, ita est de traduce
anima Christi, ut non secum labem praeuaricationis attraxerit;
si autem sine isto reatu non posset inde esse, non est inde.
iam de ceterarum animarum aduentu utrum ex parentibus
an desuper sint uincant qui potuerint; ego adhuc inter utrosque
ambigo et moneor, aliquando sic, aliquando autem sic,
saluo eo dumtaxat, ut uel corpus esse animam uel aliquam
corpoream qualitatem siue coaptationem, si ita dicenda est
quam Graeci ἁϱμονίαν uocant, (non credam) nec quolibet ista
garriente me crediturum esse confidam adiuuante deo mentem
meam.] [*] [*]

XXVI. DE LIGNO SCIENTIAE BONI ET MALI. EX LIBRO VIII DB GENESI AD LITTERAM INTER CETERA ET AD LOCVM.

Sequitur ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum
et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale
sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset non est dubitandum,
sed cur hoc nomen acceperit requirendum. mihi etiam
atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa
sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim
qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid
mali — sed malum fuisse homini transgressionem praecepti.
oportebat autem ut homo sub domino deo positus alicunde
prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset
ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse
uirtutem omni creaturae. rationali agenti sub dei potestate,
primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua
potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non
esset ergo unde se homo dominum habere cogitaret atque
sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat
mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum,
quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat
praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum
poenae disceret quid interesset inter oboedientiae bonum et
inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictam,
sed uere quoddam lignum accipiendum; cui non de fructu
uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen
impositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. [*] [*]

XXVII ITEM DE EODEM LIGNO. EX EODEM LIBRO VIII DE GENESI AD LITTERAM.

Si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem
dens, eius ipsius mali natura uenenata uideretur ad mortem.
quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat qui fecit
omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam
est mali ulla natura: quod diligentius, si dominus uoluerit,
disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus. ab eo
ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se
praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum;
nec potuit melius et diligentius demonstrari quantum malum
sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est
homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si
non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit
uerbi gratia: "noli tangere hanc herbam" si forte uenenosa est,
mortemque praenuntiat, si tetigerit, sequetur quoque mors
contemtorem praecepti; sed etiam si nemo prohibuisset atque
ille tetigisset, nihilo minus moreretur: illa quippe res congrua
saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non
uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae
non quidem tangenti, sed illi qui prohibuit obesset — uelut si
quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab
eo cuius erat illa pecunia — ideo esset prohibito peccatum, quia
prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur
quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam [*] [*]

alteri quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut
ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae
monstraretur? denique a peccante nihil aliud
appetitum est nisi non esse sub dominatione, quando illud
admissum est, in quo ne admitteretur sola deberet iussio
dominantis attendi. quae si sola attenderetur, quid aliud quam
dei uoluntas attenderetur? quid aliud quam dei uoluntas
amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati
praeponeretur? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum
est a seruiente quod iussit, et tunc forte uidendum est a
promerente, cur iusserit. sed tamen ut causam iussionis huius
non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini
quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit,
de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est
possit.

Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere
super hominem cadat, si eam uoluntati superioris ex- .
tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum
dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter
bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae, malum autem
inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis
dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere
potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen
accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia
nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura mali
est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile
deus est; homo autem, quantum ad eius naturam,
in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed
non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod [*]

est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono
incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et
propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura
est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere
naturae; quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei . malum
est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid
enim tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque
ullo modo fieri potest ut ita sit, sed aliquando amissi. superioris
boni non sentitur malum, cum habetur quod amatum
est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate
amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amauit,
dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum
quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset
in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena.
cum autem sine mali experimento placet bonum, id est ut,
antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere ne amittat,
supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam
singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex
genere Israhel factus Hemmanuhel nobiscum deus, reconciliauit
nos deo hominum et dei homo mediator; uerbum apud deum,
caro apud nos; uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe
propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum,
contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo
quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec
duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam
mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non [*] [*]
sentitur; tenetur enim bonum, ne amissione eius sentiatur
malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam
quid amiserit sentit cui de bono amisso male fuerit. priusquam
sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo
careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit
malum, ut eligeret bonum, id est, noluit amittere quod habebat,
ne sentiret amittendo quod amittere non debebat: singulare
exemplum oboedientiae; quippe qui non uenit facere
uoluntatem suam, sed uoluntatem eius a quo missus est; non
sicut ille qui elegit facere uoluntatem suam, non eius a quo
factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores
constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti
constituuntur multi; quia sicut in Adam omnes moriuntur,
sic et in Christo omnes uiuificabuntur.

Frustra autem nonnulli acute obtusi sunt, cum requirunt,
quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali,
antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque
ipsa experientia dinosceret quid interesset inter bonum, quod
amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen
accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur.
quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim
iquia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est
llud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique etiam si
oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, [*] [*]

id recte uocaretur quod ibi eis accideret, si usurpassent.
quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde
possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo
nomen illud esset incongruum, quando quidem cum accederent
et saturarentur, tunc probarent quam hoc recte arbor illa
uocaretur ?

Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo quod ei dicebatur
lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid
esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt, parum attendunt
quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur
ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo
interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino
non est, nihil uocatur; et has duas syllabas nemo
non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde nisi cum
sensus intuetur id quod est, et eius priuatione quid etiam
non sit agnoscit? sicut inane cum dicitur, intuendo corporis
plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur
inane intellegimus; sicut audiendi sensu non solum de uocibus
uerum etiam de silentio iudicamus. sic ex uita, quae inerat
homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem,
quae mors uocatur; et ipsam causam, qua perderet quod
amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret ut amitteret
uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine
cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret
quod mente discerneret. nos enim quomodo [*]

intellegimus cum dicitur I resurrectio, quam numquam experti
sumus? nonne quia sentimus quid sit uiuere, eius rei priuationem
uocamus mortem, unde reditum ad id quod sentimus
resurrectionem appellamus? et si quo alio nomine in quacumque
lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur
in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam
sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum,
quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis
enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ?
quis enim paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum
fuerit ex alto iacere minitatus? quod ex quodam tempore incipit,
sed tamen antequam aliquid huius modi expertus sit.
sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam
profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis
uel sonis significantem deum intellegere poterant; nec aliter
eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos
ex illo facto non esse morituros, id est illud quod habebant
et se habere gaudebant non amissuros: unde suo loco loquendum
est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo
potuerunt intellegere inexperta nominantem uel minantem
deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina non nisi
ex contrariis, quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex
similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis
agnoscere. [*]

XXVIII.,, DE BIPERTITO OPERE PROVIDENTIAE DEI ET IN IPSO HOMINU EADEM GEMINA DIVINI MODERAMINIS OPERATIONE. EX LIBRO VIH DE GENESI AD LITTERAM.

Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam
arborem rerum oculus cogitationis attollitur atque m ipso
quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis,
partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei
administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum;
uoluntaria uero per angelorum opera et hominum: secundum
illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria,
luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis
terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi,
arbusta et animalia concipi et nasci et crescere, senescere,
occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique
motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci,
agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque
alia siue in superna societate agantur siue in hac terrena
atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos;
inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam:
primo erga corpus naturalem scilicet eo motu, quo
fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad
uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; [*]

animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie
uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit
agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus,
sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus
agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum
animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur
extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc
ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia;
et - quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus
exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque
super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas
bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo
abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso
constitutum, ut operaretur agriculturam, non labore seruili,
sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere
innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione
prudentibus?.