Excerpta ex Operibus Augustini (34-38)

XVIIII EX LIBRO DE HAEKESIBVS. DE ERRORE ORIGENIS.

Alios autem Origenianos continuo subiciens Epiphanius:
"Origeniani" inquit "alii, qui etiam et Adamanti tractatoris,
qui et mortuorum resurrectionem repellunt, Christum autem
creaturam et spiritum sanctum introducentes; paradisum autem
et caelos et alia omnia alligorizantes." haec quidem de Origene
Epiphanius; sed qui eum defendunt, unius eiusdemque substantiae
esse dicunt docuisse patrem et filium et spiritum
sanctum neque resurrectionem reppulisse mortuorum, quamuis
eum et in istis conuincere studeant qui eius plura legerunt.
sed sunt huius Origenis alia dogmata, quae catholica ecclesia
omnino non recipit, in quibus nec ipsum falso arguit nec
potest ab eius defensoribus falli: maxime de purgatione et
liberatione ac rursus post longum tempus ad eadem mala
reuolutione rationalis uniuersae creaturae. quis enim catholicus
christianus doctus uel indoctus non uehementer exhorreat eam
quam dicit purgationem malorum, id est etiam eos qui hanc
uitam in flagitiis et facinoribus et sacrilegiis atque impietatibus
quamlibet maximis finierunt, ipsum etiam postremo diabolum
et angelos eius quamuis post longissima tempora purgatos
atque liberatos regno dei lucique restitui, et rursus post
longissima tempora omnes, qui liberati sunt, ad haec mala [*]

denuo relabi et reuerti, et has uices alternantes beatitudinum
et miseriarum rationabilis creaturae semper fuisse, semper
fore? de qua uanissima impietate aduersum philosophos, a
quibus ista didicit Origenes, in libris de ciuitate dei diligenstissime
disputaui.

XX. CONTRA EOS QVI REVOLVTIONIS CIRCVITVS INDVXERVNT. EX LIBRO DE CTVITATE DEI XII INTER CETERA ET AD LOCVM.

Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia
et quod excurrit annorum, possent et posteri etiam post annorum
sescenties milies eadem curiositate requirere, si in tantum
haec mortalitas hominum exoriendo et obcubando et imperita
perseueraret infirmitas. potuerunt et qui fuerunt ante nos
ipsis recentibus hominis creati temporibus istam mouere
quaestionem. ipse denique primus homo uel postridie uel
eodem die, posteaquam factus est, potuit inquirere cur non
ante sit factus; et quandocumque antea factus esset, non uires
tunc alias et alias nunc uel etiam postea ista de initio rerum
temporalium controuersia reperiret.

Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt
posse uel debere dissoluere nisi ut circuitus temporum inducerent,
quibus eadem semper fuisse nouata atque repetita in
rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseuerarent
uolumina uenientium et praetereuntium saeculorum, siue [*] [*]

in mundo permanente isti circuitus fierent siue certis interuallis
oriens et occidens mundus eadem semper quasi noua,
quae transacta et uentura sunt, exhiberet. a quo ludibrio
prorsus immortalem animam, etiam cum sapientiam perceperit,
liberare non possunt euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem
et ad ueram miseriam sine cessatione redeuntem.
quomodo enim uera beatitudo est, de cuius numquam aeternitate
confiditur, dum anima uenturam miseriam aut imperitissime
in ueritate nescit aut infelicissime in beatitudine
pertimescit? at si ad miserias numquam ulterius reditura ex
his ad beatitudinem pergit, fit ergo aliquid noui in tempore
quod finem non habet temporis. cur non ergo et mundus,
cur non et homo factus in mundo, ut illi nescio qui falsi
circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina
sana tramite recti itineris uitentur ? nam quidam et illud
quod legitur in libro Salomonis, qui uocatur ecclesiastes: quid
est quod fuit? ipsum quod erit. et quid est quod
factum est? ipsum quod fiet; et non est omne
recens sub sole. qui loquetur et dicet: ecce hoc
nouum est: iam fuit in saeculis quae fuerunt ante
nos, propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem
cuncta reuocantes dictum intellegi uolunt; quod ille aut de
his rebus dixit, de quibus superius loquebatur, hoc est de
generationibus aliis euntibus, aliis uenientibus, de solis anfractibus,
de torrentium lapsibus, aut certe de omnium rerum
generibus, quae oriuntur atque occidunt. fuerunt enim homines
ante nos, sunt et nobiscum, erant et post nos; ita quaeque
animantia uel arbusta. monstra quoque ipsa, quae inusitata [*] [*]
nascuntur, quamuis inter se diuersa sint et quaedam eorum
semel facta narrentur, tamen secundum id quod generaliter
miracula et monstra sunt utique et fuerunt et erunt nec
recens et nouum est, ut monstrum sub sole nascatur. quamuis
haec uerba quidam sic intellexerunt, tamquam in praedestinatione
dei iam facta fuisse omnia sapiens ille uoluisset
intellegi et ideo nihil recens sub sole esse. absit autem a
recta fide ut his Salomonis uerbis illos circuitus significatos
esse credamus, quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque
rerum uolumina repeti, ut uerbi gratia sicut isto
saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola
quae Academia dicta est discipulos docuit, ita per innumerabilia
retro saecula multum quidem prolixis interuallis, sed
tamen certis et idem Plato et eadem ciuitas et eadem schola
idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula
repetendi sint. absit, inquam, ut nos ita credamus. semel
enim Christus mortuus est pro peccatis nostris; surgens iam
non moritur, mors ei ultra non dominabitur et nos post
resurrectionem semper cum domino erimus, cui modo dicimus
quod sacer admonet psalmus: tu, domine, seruabis nos
et custodies nos a generatione hac et in aeternum.
satis autem istis existimo conuenire quod sequitur: in circuitu
impii ambulant, non quia per circulos, quos
opinantur, eorum uita est recursura, sed quia modo talis est
erroris eorum uia, id est falsa doctrina.

Quid autem mirum est, si in his circuitibus errantes nec
aditum nec exitum inueniunt, quia genus humanum atque
ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt nec [*] [*]

quo fine claudatur? quando quidem altitudinem dei penetrare
non possunt, qua, cum ipse sit aeternus et sine initio, ab
aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem, quem
numquam antea fecerat, fecit in tempore, non tamen nouo et
repentino, sed immutabili aeternoque consilio. quis hanc
ualeat altitudinem inuestigabilem inuestigare et inscrutabilem
scrutari, secundum quam deus hominem temporalem, ante
quem nemo umquam hominum fuit, non mutabili uoluntate
in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicauit?
quando quidem psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset
tu, domine, seruabis nos et custodies nos a generatione
hac et in aeternum, ac deinde percussisset eos,
in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis
animae seruatur aeternitas, continuo subiciens: in
circuitu impii ambulabunt-tamquamei diceretur: quid
ergo tu credis, sentis, intellegis? numquidnam existimandum
est subito placuisse hominem facere, quem numquam antea
infinita retro aeternitate fecisset, cui nihil noui accidere potest,
in quo mutabile aliquid non est? — continuo respondit ad ipsum
deum loquens: secundum altitudinem tuam multiplicasti
filios hominum. sentiant, inquit, homines quod
putant et quod eis placet opinentur et disputent: secundum
altitudinem tuam, quam nullus hominum potest nosse,
multiplicasti filios hominum. ualde quippe altum est
et semper fuisse et hominem, quem numquam fecerat, ex aliquo
tempore primum facere uoluisse nec consilium uoluntatemque
mutasse. [*]

XXII CONTRA ID QVOD DICITVR: VNDE DIABOLO PRIMVM VOLVNTAS MALA, CVM BONVS A DEO CREATVS ESSET? ITEM EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XII AD LOCVM.

Deus, qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis
essentia, quae non summe est — quia neque illi aequalis esse
deberet, quae de nihilo facta esset, neque ullo modo esse
posset, si ab illo facta non esset — nec ullorum uitiorum offensione
uituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus
est.

Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima reperitur,
quod ei adhaerent qui summe est. cum uero causa
miseriae malorum angelorum quaeritur, ea merito occurrit,
quod ab illo qui summe est auersi ad se ipsos conuersi sunt
qui non summe sunt: et hoc uitium quid aliud quam superbia
nuncupatur? initium quippe omnis peccati superbia.
noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam et qui
magis essent, si ei qui summe est adhaererent, se illi praeferendo
id quod minus est praetulerunt. hic primus defectus
et prima inopia primumque uitium eius naturae, quae ita
creata est, ut nec summe esset et tamen ad beatitudinem
habendam eo qui summe est frui posset, a quo auersa non
quidem nulla, sed tamen minus esset atque ob hoc misera
fieret. huius porro malae uoluntatis causa efficiens si quaeratur,
nihil inuenitur. quid eat enim quod facit uoluntatem
malam, cum ipsa faciat opus malum ? ac per hoc mala uoluntas
efficiens est operis mali, malae autem uoluntatis efficiens [*] [*]

nihil est: quoniam si res aliqua est, aut habet aut non habet
uoluntatem aliquam; si habet, aut bonam profecto habet aut
malam: si bonam, quis ita desipiat ut dicat quod bona uoluntas
faciat uoluntatem malam? erit enim, si ita est, bona
uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest. si
autem res ista, quae putatur facere uoluntatem malam, ipsa
quoque habet uoluntatem malam, etiam eam quae fecerit res
consequenter interrogo atque, ut sit aliquis inquirendi modus,
causam primae malae uoluntatis inquiro. non est enim prima
uoluntas mala, quam fecit uoluntas mala, sed illa prima est
quam nulla fecit. nam si praecessit qua fieret, illa prior est
quae alteram fecit. si respondetur quod eam nulla res fecerit
et ideo semper fuerit, quaero utrum in aliqua natura fuerit.
si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua,
uitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc
bono priuabat: et ideo in mala natura uoluntas mala esse non
poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc nocere
posset. si enim non nocuit, non utique uitium fuit: ac per
hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda est. porro si nocuit,
bonum auferendo uel minuendo utique nocuit. non igitur esse
potuit sempiterna uoluntas mala in ea re, in qua bonum
naturale praecesserat, quod mala uoluntas nocendo posset
adimere. si ergo non erat sempiterna, quis eam fecerit quaero.
restat ut dicatur quod ea res fecerit malam uoluntatem, in
qua nulla uoluntas fuit. haec utrum superior sit requiro an
inferior an aequalis. sed superior utique melior: quomodo ergo
nullius ac non potius bonae uoluntatis? hoc idem profecto et
aequalis: duo quippe quamdiu sunt pariter uoluntatis bonae,
non facit alter in altero uoluntatem malam. relinquitur ut
inferior res, cui nulla uoluntas est, fecerit angelicae naturae, [*]
quae prima peccauit, uoluntatem malam. sed etiam res ipsa,
quaecumque est inferior usque ad infimam terram, quoniam
natura et essentia est, procul dubio bona est habens modum
et speciem suam in genere atque ordine suo. quomodo ergo
res bona efficiens est uoluntatis malae? quomodo, inquam,
bonum est causa mali? cum enim se uoluntas relicto superiore
ad inferiora conuertit, efficitur mala, non quia malum est quo
se conuertit, sed quia peruersa est ipsa conuersio: idcirco non
res inferior uoluntatem malam facit, sed rem inferiorem praue
atque inordinate, ipsa quia facta est, appetiuit. si enim aliqui
duo aequaliter affecti animo et corpore uideant unius
corporis pulchritudinem, qua uisa unus eorum ad inlicite
fruendum moneatur, alter in uoluntate pudica stabilis perseueret,
quid putamus esse causae ut in illo fiat, in illo non
fiat uoluntas mala? quae illam res fecit in quo facta est?
neque enim pulchritudo illa corporis; nam eam non fecit in
ambobus, quando quidem amborum non dispariliter occurrit
aspectibus. an caro intuentis causa est ? cur non et illius?
an uero animus? cur non utriusque? ambos enim et animo
et corpore aequaliter affectos praediximus. an dicendum est
alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temtatum,
quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria
uoluntate consenserit? hanc igitur consensionem, hanc malam
quam male suadenti adhibuit uoluntatem quae in eo res fecerit
quaerimus. nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione
tollatur, si eadem temtatione ambo temtentur et
unus ei cedat atque consentiat, alter idem qui fuerat perseueret,
quid aliud apparet nisi unum noluisse, alterum uoluisse
a castitate deficere? unde nisi propria uoluntate, ubi eadem [*]
fuerat in utroque corporis et animi affectio, amborum oculis
pariter uisa est eadem pulchritudo, ambobus pariter institit
occulta temtatio P propriam igitur in uno eorum uoluntatem
malam res quae fecerit scire uolentibus, si bene intueantur,
nihil occurrit. si enim dixerimus quod ipse eam fecerit, quid
erat ipse ante uoluntatem malam nisi natura bona, cuius
auctor deus, qui est immutabile bonum? qui ergo dicit eum
qui consensit temtanti atque suadenti, cui non consentit alius,
ad inlicite utendum pulchro corpore, quod uidendo ambobus
pariter affuit, cum ante illam uisionem ac temtationem
similes ambo animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse
uoluntatem malam, quia utique bonus ante uoluntatem malam
fuerit, quaerat cur eam fecerit, utrum quia natura est an
quia ex nihilo facta est, et inueniet uoluntatem malam non
ex eo esse incipere quod natura est, sed ex eo quod de nihilo
facta natura est. nam si natura causa est uoluntatis malae,
quid aliud cogimur dicere nisi a bono fieri malum et bonum
esse causam mali ? si quidem natura bona fit uoluntas mala.
quod unde fieri potest ut natura bona quamuis mutabilis,
antequam habeat uoluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc
est ipsam uoluntatem malam?

Nemo igitur quaerat efficientem causam malae uoluntatis:
non enim est efficiens, sed deficiens, quia nec illa effectio, sed
defectio. deficere namque ab eo quod summe est ad id quod
minus est hoc est incipere habere uoluntatem malam. causas
porro defectionum istarum, cum efficientes non sint, ut dixi,
sed deficientes, uelle inuenire tale est, ac si quisquam uelit
uidere tenebras uel audire silentium, quod tamen utrumque
nobis notum est, neque illud nisi per oculos neque hoc nisi
per aures, non sane in specie, sed in speciei priuatione. nemo
ergo ex me scire quaerat quod me nescire scio, nisi forte ut
nescire discat quod sciri non posse sciendum est. ea quippe [*]

quae non specie, sed in eius priuatione sciuntur, si dici aut
intellegi potest, quodam modo nesciendo sciuntur, ut sciendo
nesciantur. cum enim acies oculi corporalis currit per species
corporales, nusquam tenebras uidet nisi ubi coeperit non
uidere. ita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad solas
aures pertinet sentire silentium, quod tamen nullo modo nisi
non audiendo sentitur. sic species intellegibiles mens quidem
nostra intellegendo conspicit, sed ubi deficiunt nesciendo condiscit:
delicta enim quis intellegit? I

Hoc scio, naturam dei numquam, nusquam, nulla ex parte
posse deficere et ea posse deficere quae ex nihilo facta sunt.
quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt — tunc enim
aliquid faciunt — causas habent efficientes; in quantum
autem deficiunt et ex hoc mala faciunt — quid enim tunc
faciunt nisi uana? — causas habent deficientes. itemque scio,
in quo fit mala uoluntas, id in eo fieri quod si nollet non
fieret, et ideo non necessarios, sed uoluntarios defectus iusta
poena consequitur. deficitur enim non ad mala, sed male, id
est non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem
naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est.
neque enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse
amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparabiliter auro
debuit anteponi; nec luxuria uitium est pulchritudinis suauium
corporum, sed animae peruerse amantis corporeas uoluptates
neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et
incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium
est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab
hominibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium [*] [*]

est dantis potestatem uel ipsius etiam potestatis, sed animae
peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta.
ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiam si
adipiscatur, ipse fit in bono malus et miser meliore priuatus.

Cum ergo malae uoluntatis efficiens naturalis uel, si dici
potest, essentialis nulla sit causa — ab ipsa quippe incipit
spirituum mutabilium malum, quo minuitur atque deriuatur
naturae bonum, nec talem uoluntatem facit nisi defectio, qua
deseritur deus, cuius defectionis etiam causa utique deficit —:
si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam uoluntatis
bonae, cauendum est ne uoluntas bona bonorum angelorum
non facta, sed deo coaeterna esse credatur. cum ergo ipsi
facti sint, quomodo non illa facta esse dicetur? porro quia
facta est, utrum cum ipsis facta est an sine illa fuerunt prius ?
sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta sit a quo et
ipsi; simulque ut facti sunt, ei a quo facti sunt amore, cum
quo facti sunt, adhaeserunt; eoque sunt isti ab illorum societate
discreti, quod illi in eadem bona uoluntate manserunt,
isti ab ea deficiendo mutati sunt mala scilicet uoluntate hoc
ipso, quod a bona defecerunt, a qua non defecissent, nisi
utique uoluissent. si autem boni angeli fuerunt prius sine
uoluntate bona eamque in se ipsi deo non operante fecerunt,
ergo meliores a se ipsis quam illo facti sunt? absit. quid
enim erant sine bona uoluntate nisi mali? aut si propterea
non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat — neque enim
ab ea quam nondum coeperant habere defecerant — certe
nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona [*]

uoluntate coeperunt. at si non potuerant ae ipsos facere meliores
quam ille eos fecerat quo nemo melius quicquam facit, profecto
et bonam uoluntatem, qua meliores essent, nisi operante
adiutorio creatoris habere non possent. et cum id egit eorum
uoluntas bona at non ad ae ipsos qui minus erant, sed ad
illam qui summa est conuerterentur eique adhaerentes magis
essent eiusque participatione sapienter beateque uiuerent, quid
aliud ostenditur nisi uoluntatem bonam quamlibet bonam
inopem fuisse in solo desiderio remansuram, nisi ille qui
bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso
faceret implendo meliorem, prius faciens excitando auidiorem?
nam et hoc discutiendum est, si boni angeli ipsi in se fecerunt
uoluntatem bonam, utrum aliqua eam an nulla uoluntate
fecerunt. si nulla, utique nec fecerunt; si aliqua, utrum mala
an bona? si mala, quomodo potuit esse mala uoluntas bonae
uoluntatis effectrix? si bona, iam ergo habebant. et istam
quis fecerat nisi ille qui eos cum bona uoluntate, id est cum
amore casto, quo illi adhaerent, creauit, simul eis et condens
naturam et largiens gratiam? unde nisi bona uoluntate, hoc
est dei amore, numquam sanctos angelos fuisse credendum \'
est. isti autem qui cum boni creati essent, tamen mali sunt
— mala propria uoluntate, quam bona natura non fecit, nisi
cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum,
sed defectus a bono — aut minorem acceperunt amoris diuini
gratiam quam illi qui in eadem perstiterunt aut, si utrique
boni aequaliter creati sunt, istis mala uoluntate cadentibus
illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se
numquam casuros certissimi fierent, peruenerunt, sicut iam
in libro quem sequitur iste tractauimus. confitendum est [*] [*] [*] [*]
igitur cum debita laude creatoris non ad solos sanctos homines
pertinere uerum etiam de sanctis angelis posse dici quod
caritas dei diffusa sit in eis per spiritum sanctum, qui datus
est eis; nec tantum hominum, sed primitus praecipueque
angelorum bonum esse quod scriptum est: mihi autem adhaerere
deo bonum est. hoc bonum quibus commune est,
habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem
et sunt una ciuitas dei eademque uiuum sacrificium
eius uiuumque templum eius. cuius pars, quae coniungenda
immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur, et
nunc mortaliter peregrinatur in terris uel in eis qui morte
obierunt secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit.

XXII. DE DIABOLVM AB IPSO PEIMORDIO CREATVRAE A SVO CREA- TOBE PER SVPERBIAM APOSTATASSE. EX LIBRO DE GENESI AD LITTERAM XI INTER CETERA ET AD LOCVM.

Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam
bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante
tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio
manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus
non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia
potius inuidentiam. non autem frustra putari potest ab initio
temporis diabolum superbia cecidisse nec fuisse ullum antea
tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus,
sed ab ipso primordio creaturae a suo creatore apostatasse, [*] [*]

ut illud quod dominus ait: ille homicida erat ab initio
et in ueritate non stetit utrumque ab initio intellegamus,
non solum quod homicida fuit sed etiam quod in ueritate
non stetit. et homicida quidem ab illo initio, ex quo homo
potuit occidi: non potuit autem occidi antequam esset qui
occideretur. ab initio ergo homicida diabolus, quia ipse occidit
hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate
autem non stetit, et hoc ab initio, ex quo ipse creatus
est, qui staret, si stare uoluisset.

XXIII. QVALITER INTELLEGENDVM SIT ILLVD ESAIAE: QVOMODO CECIDIT DE CAELO LVCIFEB ET CETERA. ITEM EX EODEM LIBRO XI.

Quod ergo putatur numquam diabolus in ueritate stetisse,
numquam cum angelis beatam duxisse uitam, sed ab ipso
suae condicionis initio cecidisse, non sic accipiendum est ut
non propria uoluntate deprauatus, sed malus a bono deo creatus
putetur: alioquin non ab initio cecidisse diceretur: neque enim
cecidit, si talis factus. sed factus continuo se a luce ueritatis
auertit superbia tumidus et propriae potestatis delectatione
corruptus, unde beatae atque angelicae uitae dulcedinem non
gustauit, quam non utique acceptam fastidiuit, sed nolendo
aocipere deseruit et amisit. proinde nec sui casus praescius
esse potuit, quoniam sapientia pietatis est fructus. ille autem
continuo impias, consequenter et mente caecatus non ex eo
quod acceperat cecidit, sed ex eo quod acciperet, si subdi [*] [*] [*]

uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod
accepturus erat cecidit et potestatem illius sub quo esse
noluit non euasit factumque in illo est pondere meritorum
ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia
liberari.

Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo
cecidit de caelo lueifer mane oriens, con-
tritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes?
tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam,
super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo
in monte excelso super montes excelsos, qui sunt
ad aquilonem; ascendam super nubes, ero similis
altissimo; nunc autem ad inferos descendes et cetera,
quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur,
plura in eius corpus conueniunt, quod etiam de
humano genere congregat, et in eos maxime qui ei per superbiam
cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui
erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicas
homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut
rursus in euangelio: nonne ego uos duodecim elegi et
unus ex nobis diabolus est? et sicut corpus Christi, quod
est ecclesia, dicitur Christus — sicut illud est: uos Abrahae
semen estis, cum paulo superius dixisset: Abrahae dictae
sunt promissiones et semini eius; non dicit: et seminibus,
tamquam in multis, sed tamquam in uno: et semini tuo,
quod est Christus; et iterum: sicut enim corpus unum
est et membra habet multa, omnia autem membra
corporis, cum sint multa, unum est corpus, ita et
Christus — eo modo etiam corpus diaboli, oui caput est [*] [*]

diabolus, id est ipsa impiorum multitudo maximeque eorum qui
a Christo uel de ecclesia sicut de caelo decidunt, dicitur diabolus
et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non
tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque
lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest intellegi apostatarum
genus uel a Christo uel ab ecclesia, quod ita conuertitur
ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum
qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id
est qui fuerunt tenebrae fiunt lux.

Item in figura principis Tyri per Hiezechielem prophetam
in diabolum diota intelleguntur: tu es signaculum similitudinis
et corona decoris; in deliciis paradisi dei
fuisti, omni lapide pretioso ornatus es et cetera,
quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam
in corpus eius dicta conueniunt. paradisus enim dicta est
ecclesia, sicut legitur in cantico canticorum: hortus conclusus,
fons signatus, puteus aquae uiuae, paradi-
SQV cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta
et corporali separatione omnes haeretici, uel occulta et spiritali,
quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad
uomitum suum, cum post remissionem peccatorum paululum
ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora
deteriora prioribus, et quibus expediebat non cognoscere uiam
iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi [*] [*]

sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit,
cum dicit spiritum nequam exire ab homine
et cum aliis septem redire, in domo quam mundatam
iam inuenerat intrare, ut sint nouissima
hominis illius peiora prioribus. tali enim generi
hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec
uerba congruere: a die qua creatus es tu cum cherub,
id est cum sede dei, quae interpretatur multiplicata scientia;
et posui te in monte sancto dei, hoc est in ecclesia —
unde est: et exaudiuit me de monte sancto suo — fuisti
in medio lapidum flammeorum, id est sanctorum
spirituum feruentium, lapidum uiuorum; ambulasti
sine uitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es
tu, donec inuenta sunt delicta tua in te.