Excerpta ex Operibus Augustini (29-33)

1 Cum igitur unum mundum \' ingenti. quidem mole corporea,
finitum tamen et loco\' suo determinatum et operante \\deo
factum esse dicant,\' quod respondent de infinitis extra mundum

locis cur in" eis eis opere deus cesset, hoc sihi respondeant de

infinitis ante mundum temporibus cur in eis ab opere deus

cessarit.\' et sicut non est consequens ut fortuito potius quam
ratione diuina deus non alio, sed, isto iii quo est loco mundum.
constituerit cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore
merito posset hic eligi, quamuis eandem diuinam
rationem qua id factum est nulla possit humana comprehendere
I natura: ita non est consequens ut deo aliquid existi-
.[..

cum tempore autem factus est mundus, si in eius condicione
factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo
ille primorum sex uel septem dierum, in quibus mane et
uespera nominantur, donec omnia quae his diebus fecit deus
sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio dei
uacatio commendetur: qui dies cuius modi sint aut perdifficile
nobis aut impossibile est cogitare, quanto magis dicere.

Videmus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi
de solis occasu nec mane nisi de solis exortu; illorum autem
priorum tres dies sine sole peracti sunt. qui die quarto factus
refertur. et primitus quidem lux dei uerbo facta atque inter
ipsam et tenebras deus separasse narratur et eandem lucem
uecasse diem, tenebras autem noctem. sed qualis illa sit lux
et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit,
remotum est a sensibus nostris nec ita ut est intellegi a
nobis potest; quod tamen sine ulla haesitatione credendum
est. aut enim aliqua lux corporea est siue in superioribus
mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol
postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est
sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua
dicit apostolus: quae sursum est Hierusalem mater
nostra aeterna in caelis; ait quippe et alio loco: omnes
enim uos filii lucis estis et filii diei, non
sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam
diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus,
quoniam scientia creaturae in comparationem scientiae
creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane
fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris, [*] [*]

nec in noctem uergitur, ubi non creator creaturae dilectione
relinquitur. denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex
ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis; non enim
ait alicubi: facta est nox, sed: facta est uespera et
factum est mane, dies unus; ita dies secundus et ceteri.
cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita
dicam, quam cum in dei sapientia cognoscitur uelut in arte
qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest;
quae tamen, ut dixi, cam ad laudandum et amandum refertur
creatorem, recurrit in mane. et hoc cum facit in cognitione
sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod
inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est,
dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque
gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius;
cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque
siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex
aquis animalium natatilium atque uolatilium, dies quintus;
cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius
hominis, dies sextus.

Cum uero in die septimo requiescit deus ab omnibus operibus
suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum
pueriliter, tamquam deus laborauerit operando, qui dixit, et
facta sunt, uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili
et temporali. requies dei requiem significat eorum qui requiescunt
in deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum
qui laetantur in domo, etiam si non eos domus ipsa, sed alia [*] [*]

res aliqua laetos facit; quanto magis eadem domus pulchritudine
sua faciat laetes habitatores, ut non solum eo loquendi
modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id
quod continetur; sicut "theatra plaudunt" "prata mugiunt",cum
in iliis homines plaudant, in his boues mugiant; sed etiam
illo quo signifieatur per efficientem id quod efficitur, sicut
laeta epistula dicitur, significans eerum laetitiam quos legentes
efficit laetos. conuenientissime itaque, cum deum requieuisse
prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum qui in
illo requiescunt et quos facit ipse requiescere ; hoc etiam
hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta
est; promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera,
quae in eis per eos operatur deus, si ad illum prius in ista
uita per fidem quodam modo accesserint illo habebunt
requiem sempiternam; hoc enim et I sabbati . praecepto praecepto
legis in ueteri dei populo figuratum est,-.-..

XV. QVOD LVCIS NOMINE] ETIAM ANGKLI SIGNIFICATI ATQVE CREATI POSSINT INTELLEGI. EX EODEM LIBRO XI INTRA CETERA ET AD LOCVM.

Vbi de mundi constitutione sacrae litterae to:cuntur\',\' non euidenter dicitur utrum uel quo ordine creati sint angeli;
sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine ubi dictum
est: in principio fecit deus caelum et terram, uel
potius lucis huius de qua loquor significati sunt. non autem
esse praetermissos hinc existimo, quod scriptum est requieuisse
deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit,
[*]

ergo erant angeli, quando facta sunt sidera; facta sunt autem
quarto die. numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus?
absit. in promtu est enim quid illo die factum sit: ab aquis
utique terra discreta est et distinctas sui generis species duo
ista elementa sumserunt et produxit terra quidquid ei radicitus
inhaeret. numquidnam secundo? ne hoc quidem; tunc
enim firmamentum factum est super aquas superiores caelumque
appellatum est; in quo firmamento quarto die facta sunt
sidera. nimirum ergo si ad istorum dierum opera dei pertinent
angeli, ipsi sunt illa lux, quae diei nomen accepit, cuius
unitas ut commendaretur, non est dictus dies primus, sed dies
unus; nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri, sed
idem ipse unus ad implendum senarium uel septenarium
numerum repetitus est propter (senariam uel) septenariam
cognitionem: senariam scilicet operum, quae fecit deus, at
septimam quietis dei. cum enim dixit deus: fiat lux, facta
est lux; si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum,
profecto facti sunt participes lucis aeternae, quod est ipsa
incommutabilis sapientia dei, per quam facta sunt omnia,
quem dicimus unigenitum dei filium, ut ea luce inluminati,
qua creati, fierent lux et uocarentur dies participatione incommutabilis
lucis et diei, quod est uerbum dei, per quod
et ipsi et omnia facta sunt. lumen quippe uerum, quod
inluminat omnem hominem uenientem in hunc
mundum, hoc inluminat et omnem angelum mundum, ut
sit lux non in se ipso, sed in deo: a quo si auertitur angelus,
fit immundus, sicut sunt omnes qui uocantur immundi spiritus,
nec iam lux in domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati
participatione lucis aeternae. mali enim nulla natura est, sed
amissio boni mali nomen accepit. [*] [*]

XVI. CONTRA EOS QVI DICVNT OB HOC FACTVM ESSE MVNDVM, VT ANIMAE,QVAE PECCAVERANT PRIVS, IN EO INCLVDEBENTVB: VBI BT ORIGENEM ERRASSE PROBAT CONTRA LIBROS IPSIVS, QVI APPELLAKTVR TIEPI \'ΑΡΧΩΝ.EX EODEM LIBRO xi INTER CETERA BT AD LOCVM.

Sed multo est mirandum amplius, quod etiam quidam qui
anum nobiscum credunt omnium rerum esse principium ullamque
naturam, quae non est quod deus est, nisi ab illo conditore
esse non posse, noluerunt tamen istam causam fabricandi
mundi tam bonam ac simplicem bene ao simpliciter credere,
at bonus deus conderet bona et essent post deum quae non
essent quod est deus, bona tamen, quae non faceret nisi bonus
deus. sed animas dicunt non quidem partes dei, sed factas
a deo peccasse a conditore recedendo et diuersis progressibus
pro diuersitate peccatorum a caelis usque ad terras diuersa
•orpora quasi uincula meruisse; et hunc esse mundum eamque
causam mundi fuisse faciendi, non ut conderentur bona,
sed ut mala cohiberentur. hinc Origenes iure culpatur; in
libris enim, quos appellat nequ ἄϱχων, id est de principiis,
hoc sensit, hoc scripsit. ubi plus quam dici potest miror
hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum
non attendisse primum quam hoc esset contrarium scripturae
huius tantae auctoritatis intentioni, quae per omnia opera
dei subiungens: et uidit deus, quia bonum est, completisque
omnibus inferens: et uidit deus omnia quae fecit,
It ecce bona ualde, nullam aliam causam faciendi mundi
intellegi uoluit, nisi ut bona fierent a bono deo. ubi si nemo [*] [*]

peccasset, tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et
plenus; et quia peccatum est, non ideo cuncta sunt impleta
peccatis, cum bonorum maior numerus in caelestibus suae
naturae ordinem seruet; nec. mala uoluntas quia naturae ordinem
seruare noluit, ideo iusti dei leges omnia bene ordinantis
effugit; quoniam sicut pictura cum colore nigro loco
t.suo posito, ita uniuersitas rerum, si quis possit intueri, etiam
\' cum peccatoribus pulchra est, quamuis per se ipsos consideratos
sua deformitas turpet. deinde uidere debuit Origenes
et quicumque ita sapiunt, si haec opinio uera esset, mundum
ideo factum ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam
ergastula, quibus poenaliter includerentur, corpora acciperent,
superiora et leuiora\' quae minus,1 inferiora uero et
grauiora quae amplius peccauerunt, daemones, quibus deterius
nihil est, terrena corpora, quibus inferius et grauius nihil est,
potius quam homines etiam bonos habere debuisse.nunc uero
ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum
esse pensanda, aerium pessimus daemon; homo autem, et
nunc licet malus\' longe minoris mitiorisque malitiae et certe
ante -peccatum, tamen luteum corpus accepit. autem autem
stultius dici potest quam istum solem, ut in uno mundo unus
esset; non decori pulchritudinis uel etiam saluti rerum corporalium
consuluisse artificem deum, sed hoc potius euenisse,
quia non duea sic peccauerat tali corpore mereretur includi?
ac per hoc si contigisset ut non una, sed duae, immo

non duae, sed decem uel centum similiter aequaliterque peccassent centum
soles haberet hic mundus? quod ut non fieret,
non opificis prouisione mirabili ad rerum corporalium salutem
decoremque consultum est, sed contigit potius tanta unius
animae progressione peccantis,, ut sola corpus tale mereretur. [*]
non plane animarum quibus nesciunt quid loquantur, sed
corum ipsorum qui talia sapiunt multum longe a ueritate et
metite est cohercenda progressio.

XVII. DEM DE EODEM ERRORE ET DE IGNE AETERNO EN LIBRO RESPONSIONIS AD CONSVLTAOROSI PRESBVTERI INTER CETERA ET AD LOCVM.IIJ" -

Vsque adeo igitur in eo! quod ex nihilo ,!fecit\' uoluntas non
nihil dicitur, ut ipsa praecipue commendetur. nam cui dicitur:
subest tibi enim cum uoles posse, siue adsit unde
fiat siue non adsit, sat est uoluntas ubi summa est potestas.
fiat siue non adsit, sat est uoluntas creatur, uoluntas creantis
nihil esse perhibetur, cum propterea de nihilo creari aliquid
possit, quia uoluntas creantis etiam sine materia sibi sufficit?
quod si forte non solum animam, sed nullam omnino creaturam
uolunt fateri ex nihilo factam, ideo quoniam quidquid
deus fecit uoluntate fecit, quae uoluntas utique non est nihil,
respiciant unde secundum corpus factus sit homo. certe enim,
sicut scriptura testatur, cum de limo uel de puluere terrae
deus fecit, uoluntate fecit, procul \'dubio uoluntate fecit; nec
tamen uoluntas dei puluis ant limus est. sicut ergo in eo
quod ei limo factum est, quamuis uoluntate sit factum, non
est uoluntas limus, ita in e6\'\'quiod ex nihilo factum est,
quamuis uoluntate sit factum, non est uoluntas nihil.iam
uero quod dolendum addidisti, ex Priscilliani haeresi ad errorem
Origenis\' apud uos homines fuisse delapsos nec ab illa
peste potuisse sanari, nisi et ipsa medicina morbidum aliquid [*] [*]

intulisset, non est quidem dolor iste culpandus; ueritas enim
debuit, non falsitas pellere falsitatem; nam hoc mutare est
malum, non euitare. uerum tamen quia de ipso deo, creaturarum
omnium conditore, hoc est de ipsa coaeterna et incommutabili
trinitate ab eis qui ad uos libros Origenis attulerant
id traditum esse commemoras quod ueritas habet;
contra quam ueritatem Priscillianus Sabellianum antiquum
dogma restituit — ibi ipse pater, qui filius, qui et spiritus sanctus
perhibetur — hoc iste peior, quod etiam de anima sentit, ut
non eam propriam uelit habere naturam, sed de ipso deo
tamquam particulam defluere et tam deformiter inquinari
atque in deterius commutari cum Manichaeis audeat affirmare:
non parum boni ex libris illis prouincia uestra percepit in ea
re maxime, in qua capitaliter erratur: de creatore quippe, non
de creatura tam falsa et tam nefaria sentiuntur. siue ergo in
hanc fidem qui deuiauerant restituti sunt siue qui eam nondum
nouerant illarum disputationum lectione didicerunt, hoc
se gaudeant didicisse quod sanum est. quod autem et in eis
erroris est quamquam te cognouisse iam uideam, tamen quemadmodum
contra talia disseratur ibi melius discere poteris,
ubi error ipse et olim exortus est et non olim proditus.

Quantum possum tamen etiam ego commoneo ut de diaboli
angelorumque eius correptione et in pristinum statum reparatione
sapere nihil audeas; non quia diabolo et daemoniis inuidemus
et eo modo quasi uicem maliuolentiae rependimus,
cum illi non ob aliud nisi inuidentiae stimulis agitati nostra
itinera quibus in deum tendimus perturbare conentur; sed
quia ultimae sententiae summi et ueracissimi iudicis ex nostra
praesumtione nihil addere debemus. ipse enim se similibus [*]

eorum esse dicturum praedixit: ite in igne aeterno, qui
paratus est diabolo et angelis eius; nec mouere debet
ut hoc loco aeternum pro diuturno accipiamus quod alibi
scriptum est: in aeternum et in saeculum saeculi.
latinus quippe interpres noluit dicere: in aeternum et in
aeternum aeterni; sed quoniam id quod αἰὼν graece dicitur
et saeculum et aeternum interpretari potest, commodius alii
interpretes transtulerunt: in saeculum et in saeculum
saeculi. sed non dictum est ubi dictum est: ite in ignem
aeternum; non enim dictum est αἰω̃να, sed αἰώνιον.quod
m a saeculo declinatum esset, saeculare latine diceretur, non
asternum quod nemo umquam interpres ausus est dicere.
quapropter licet latine saeculum cum aliquo fine intellegatur,
aeternum uero nisi id quod sine fine est non soleat appellari,
αἰὼνautem graece aliquando (aeternum, aliquando) saeculum
significare intellegatur: tamen quod ex hoc nomine deriuatur
et appellatur αἰώνιονipsi Graeci, quantum extimo, non solent
intellegere nisi id quod non habet finem. nos autem siue
αἰω̃να siue αἰώνιονnon solemus dicere nisi aeternum; sed
αἰω̃να dicimus et saeculum, αἰώνιονautem non nisi aeternum.
quamuis quidam aeternum etiam aeternale audeant dicere, ne
latinae linguae deesse uideatur ab eodem nomine deriuatio. et
fortasse quidem secundum morem scripturarum inueniant isti
aliquid etiam αἰώνιονdictum quod sine fine non sit; sicut
deus in libris ueteris testamenti assidue dicit: hoc uobis
erit legitimum aeternum; quod graecus habet αἰώνιον,
cum de talibus sacramentis eo modo saepe praeciperet, quae [*] [*]
finem fuerant ha-bitura. quae si diligentius dicta intellegantur,
ea fortasse I quae illis sacramentis significabantur finem non
erant babitura: ita «nim, ne longius ab eam, dioimus aeternum
deum, non utique duas istas breuissimas syllabas, sed quod
eis significatur; dixit apostolus tempora aeterna priera ei
antiqua, quod: in graeco legitur πϱό χϱόνων αἰωνίων; ad Titum
enim scribens ait: spem uitae aeternae, quam promisit
non mendax deus ante tempora aeterna.cum
autem retrorsum tempora a constitutione mundi habere uideautur initium,
quomodo sunt aeterna, mi. quia aeterna, dixit
quae ante ce non habent ullum tempus? sed quisquis prudenter
aduertit quod dictum est: ite in ignem aeternum
illud esse dictum quod non habet finem, a contrario probat
eo ipso loco euangelico de uita aeterna quam iusti accepturi
sunt; non enim ipsa habet finem. ita enim conclusit: sic
ibunt illi in ambustionem aeternam iusti autem
in uitam aeternam: in utroque graecus αἰωνίων.si misericordia
nos prouocat credere non futurum impiorum sine fine
supplicium, quid de praemio iusterum credituri sumus, cum
in utraque . parte eodem loco eadem sententia, - eodem uerbo
praenuntietur aeternitas ? an iterum etiam iustos ex illa
sanctificatione et uita aeterna in peccatorum immunditiam atque
in mortem relapsuros esse dicemus? absit hoc a christianae
fidei sanitate. utrumque igitur sine fine dictum est aeternum,
hoc est αἰώνιον, ne, cum diaboli poenas dolemus, et de. regno
Christi dubitemus postremo si aeternum et aeternale hoc
est αἰvὼν et αἰώνιον sub utroque intellectu in scripturis poni [*] [*]
solet, aliquando sine fine, aliquando cum fine, quid de illis
prophetae uerbis responsuri sumus ubi scriptum est: uermis
eorum non morietur et ignis eorum non extinguetur?qualiscumque
poena significata sit nomine uermis
atque ignis, certe si non morietur nec extinguetur, sine fine
praedicta est.

XVIII. QVOMODO ACCIPIENDVM SIT: OMNIS CREATVRA INGE- MESCIT ET PARTVRIT VSQVE ADHVC. EX EODEM LIBRO RESPONSIONIS AD OROSIVM PRESBVTERVM.

Porro de sole et luna ceterisque sideribus quod caelestia
sint corpora uidemus, quod animata sint non uidemus. de
diuinis hoc libris legatur, et credimus; nam testimonium ex
apostoli epistula, quod ab eis dici solere posuisti, etiam de
solis hominibus dici potest, quoniam in unoquoque homine
omnis creatura non uniuersaliter, sicut est caelum et terra
et omnia quae in eis sunt, sed generatim quodam modo: quia
rationalis in illo est, quam uel probantur habere angeli uel
creduntur, et ut ita dicam sensualis, qua et bestiae non carent;
utuntur enim sensibus et sensualibus motibus ad appetenda
utilia et uitanda contraria; et uitalis priuata sensu, qualis
aduerti in arboribus potest. nam et in nobis sine sensu nostro
fiunt corporis incrementa et capilli nec cum praeciduntur
sentiunt, et tamen crescunt. iam uero ipsa corporalis creatura
euidentius apparet in nobis; quae licet ex terra facta atque [*] [*] [*] [*]

formata sit, tamen illic ex omnibus huius corporei mundi
elementis quaedam particulae ad temperiem ualetudinis. nam
et calore membra uegitantur, qui est ab igne, cuius etiam
lux per oculos emicat, et aere uenarum discursus, quas arterias
uocant, atque spiramenta pulmonis implentur, et humor nisi
esset, nulla sputamenta confluerent uitamque absumeret siccitas.
nam et ipse sanguis humido lapsu alias uenas replens
quasi riuis et fluminibus per cuncta diffunditur. ita nullum
est creaturae genus, quod non in homine possit agnosci. ac
sic omnis creatura in eo congemescit et dolet, reuelationem
filiorum dei exspectans; quae per corporis etiam resurrectionem
etsi non in omnibus hominibus, omnis tamen a corruptionis
seruitute liberabitur, quia et singulis omnis est; et si quo
alio modo melius potest idem locus apostolicarum litterarum
intellegi: non tamen ex isdem uerbis consequens est ut
solem et lunam et sidera congemescere credamus, donec in
saeculi fine a corruptionis seruitute liberentur. sane quoniam
dixi: "de diuinis legatur, et credimus", ne te forsitan fallat quod
de libro sancti Iob proferre assolent qui haec asserunt; ubi
scriptum est: quomodo erit homo iustus coram domino?
uel quomodo se mundabit natus ex muliere?
si lunae praecepit, et non lucet, nec stellae sunt
mundae ante eum: quanto magis homo putredo et
filius hominis uermis. hinc enim uolunt intellegi et
rationalem spiritum habere stellas et mundas non esse a peccato,
sed ideo in caelis esse, quia maiorem uel meliorem locum
minor culpa promeruerit. non pro auctoritate diuina istam [*] [*]
sententiam recipiendam esse existimo; non enim ea ipse Iob
enuntiauit, cui singulare quodam modo testimonium diuinitus
perhibetur, quod non peccauerit labiis suis ante dominum,
sed unus ex eis amicis, qui consolatores malorum
dicti sunt omnes et diuina sententia reprobati. sicut autem
in euangelio quamuis uerum sit omnino quod dicta sint, non
tamen omnia quae dicta sunt uera esse creduntur, quoniam
multa a Iudaeis falsa et impia dicta esse uerax euangelii
scriptura testatur: sic in hoc libro, ubi multae personae locutae
esse narrantur, non solum quid dicatur, sed a quo etiam
dicatur considerandum est, ne passim quae in sancto libro
quolibet scripta sunt recipientes cogamur fateri, quod absit,
uera et iusta fuisse quae marito sancto mulier insipiens suggerebat,
ut aliquid aduersum deum loquens ab illa intolerabili
poena moriendo liberaretur. quod non ideo dixerim, quia
illi amici a domino reprobati et ab ipso sancto dei seruo
merito culpati nihil ueri loqui potuerunt, sed quia non omnia
quae locuti sunt uera putanda sunt. quamuis ergo aduersum
Iob nihil uerum dixerint, potest tamen etiam ex eorum uerbis
aliquam sanam sententiam in testimonium ueritatis assumere
qui nouit sapienter dicta discernere. sed quando inquirentes
probari nobis aliquid uolumus testimonio sanctorum eloquiorum,
non nobis dicatur credendum esse etiam quod in euangelio
scriptum est, si forte euangelista eum hoc dixisse commemorat
cui fides habenda non est. nam dictum est illic a
Iudaeis domino Christo: nonne uerum dicimus, quia
Samaritanus es et daemonium habes? quam uocem
tanto amplius detestamur, quanto nobis Christus est carior;
emissam tamen esse a Iudaeis dubitare non possumus qui [*] [*] [*]
euangelicam narrationem uerissimam credimus: ita nec euangelistae
derogamus fidem scribentis et Iudaei uocem blasphemantis
horremus. nec solum impiis et nefandis hominibus,
sed nec ipsis in fide paruulis atque adhuc rudibus et indoctis,
qui forte ibi loquentes commemorantur, tamquam canonicae
auctoritati accommodamus fidem. neque enim quia ille cuius
caeci nati oculos dominus aperuerat ait: scimus quia peccatores
deus non exaudit, ideo istam sententiam pro
euangelica auctoritate sic debemus accipere, ut ipsis in euangelio
uerbis domini resistamus, qui eum qui dixit: domine
propitius esto mihi peccatori, magis iustificatum descendisse
de templo quam pharisaeum iustitias suas commemorantem
atque iactantem diuina uoce firmauit. nec suscenseat
iste recens illuminatus in carne, quod eum diximus in
suae fidei tirocinio, quando adhuc quis esset qui eum sanauerat
nesciebat, minus circuminspectam protulisse sententiam,
quia peccatores deus non exaudit, cum ipsi apostoli
prae ceteris electi et domini lateribus cohaerentes eiusque ore
pendentes multa reperiantur improbanda dixisse quae commemorare
prolixum est, ita ut beatus Petrus de quibusdam uerbis
suis non solum reprehendi, sed etiam satanas appellari
meruerit. quamquam in comparatione iustitiae dei, si nec
sancti in caelis angeli iusti esse dicantur, non mihi uidetur
importuna sententia; non quia ut hoc essent a iustitia lapsi
sunt, sed quia facti sunt et deus non sunt tantumque spiritalis
luminis habere non possunt, quantum habet ille a quo
facti sunt. ibi enim summa iustitia, ibi summa sapientia: et
hoc deus est, de quo dictum est: soli sapienti deo. sed [*] [*]
alia quaestio est, quantum iustitiae ipsius capiant angeli
quantumque non capiant; cuius enim participatione iusti sunt,
eius comparatione nec iusti sunt. sed alia est, ut dixi, ista
quaestio, alia de sideribus et sole et luna, utrum uel rationales
habeant spiritus in his conspicuis corporibus lucidis; quae
corpora qui dubitant, quid sit omnino corpus ignorant. neque
ista multum ad nos pertinent, ut ea summo studio indagare
curemus quae remota sunt a sensibus nostris et ab intellectu
infirmitatis humanae nec in ipsis scripturis ita posita, ut
nobis eorum sit mandata cognitio. immo uero ne praecipiti
suspicione in fabulas sacrilegas irruamus, clamat scriptura
diuina: altiora te ne quaesieris et fortiora te ne
scrutatus fueris; sed quae tibi praecepit dominus,
illa cogita semper: ut magis in istis temeraria praesumtio
quam cauta ignoratio culpanda uideatur. certe ait
apostolus: siue sedes siue dominationes siue principatus
siue potestates; esse itaque sedes, dominationes,
principatus, potestates in caelestibus apparatibus firmissime
credo et differre inter se aliquid indubitata fide teneo. sed
quo me contemnas, quem magnum putas esse doctorem, quaenam
ista sint et quid inter se differant nescio; nec ea sane
ignorantia periclitari me puto sicut inoboedientia, si domini
praecepta neglexero; et ideo puto spiritu dei per auctores
nostros, scriptores sanctorum eloquiorum, non tam exposita,
sed raptim tacta atque perstricta, ut si cui forte tali quales
nos non sumus, per altiorem reuelationem aliquid huius modi
fuerit demonstratum, non se inferiores fuisse credat eos per
quos nobis canonicarum scripturarum sancta praeconia [*] [*]
ministrata sunt. quantum enim quisque sciendo profecerit, infra
illas se litteras inueniet, quas deus tamquam firmamentum
supra omnia humana corda constituit.