Excerpta ex Operibus Augustini (24-28)

QVOD AMORE SE SEQVENTIBVS DEVS AVCTORITATIS VIAM SEPTEMPLICITER MVNIVERIT. EX LIBRO DE MORIBVS ECCLE- SIAE CATHOLICAE.

Quaeramus quemadmodum sit homini uiuendum. beate
certe omnes uiuere uolumus; beatus autem neque ille dici
potest qui non habet quod amat, qualecumque sit, neque qui
habet quod amat, si noxium sit, neque qui non amat quod
habet, etiam si optimum sit. nam et qui appetit quod adipisci
non potest cruciatur; et qui adeptus est quod appetendum
non esset fallitur; et qui non appetit quod adipiscendum esset
aegrotat. nihil autem istorum animo contingit sine miseria:
nullus igitur illorum beatus est. quartum restat ubi beata
uita inueniri queat, cum id quod est hominis optimum et
amatur et habetur. quid est enim aliud quod dicimus frui
nisi praesto habere quod diligis ? praesto ergo esse nobis debet
optimum nostrum, si beate uiuere cogitamus. nam quisquis
quod se ipso est deterius sequitur, fit et ipse deterior. oportet
autem omnem hominem id quod optimum est sequi; sed tale
esse debet quod non amittat inuitus. quippe nemo potest confidere
de tali bono quod sibi eripi posse sentit, etiam si [*]

retinere id amplectique uoluerit. quisquis autem de bono quo
fruitur non confidit, in tanto timore amittendi beatus esse
quis potest? quis uero dubitet hominem sapientem si sequi
satis putauerimus, auferri nobis etiam repugnantibus posse?
deus igitur restat, quem si sequimur, bene, si assequimur, non
tantum bene sed etiam beate uiuimus. secutio ergo dei est
beatitatis appetitus, consecutio ipsa beatitas. sed quo pacto
sequimur quem non uidemus? aut quomodo uidemus, qui
non solum homines sed etiam insipientes homines sumus?
confugiendum est igitur ad eorum praecepta quos sapientes
fuisse probabile est, ut in lucem ueritatis aciem titubantem
uelut ramis humanitatis opacata inducat auctoritas. quam
uiam nobis deus et patriarcharum segregatione et legis uinculo
et prophetarum praesagio et suscepti hominis sacramento et
apostolorum testimonio et martyrum sanguine et gentium
occupatione muniuit; quare ratiunculas nostras diuinis submittamus
affatibus.

Audiamus ergo quem finem bonorum nobis, Christe, praescribas,
quo nos summo amore tendere iubes. diliges, inquit,
dominum deum tuum ei toto corde tuo et ex
tota anima tua et ex tota mente tua. quid uis amplius?
et Paulus: diligentibus, inquit, deum omnia
procedunt in bonum. dicit etiam ipse dilectionis modum:
quis ergo nos separabit a caritate Christi? et cetera;
et post pauca: certus sum enim quia neque mors
neque uita et reliqua. si ergo nulla res ab eius caritate nos [*] [*] [*] [*]

separat, quid esse non solum melius sed etiam certius hoc
bono potest? nemo nos inde separat minando mortem; id
ipsum enim quod diligimus deum mori non potest, nisi dum
non diligit deum, cui mors ipsa est non diligere deum, quod
nihil est aliud quam ei quicquam in diligendo atque sequendo
praeponere. nemo inde separat pollicendo uitam; nemo enim
ab ipso fonte separat aquam pollicendo. non separat angelus;
non enim est angelus, cum inhaeremus deo, nostra mente
potentior. non separat uirtus; si illa uirtus hic nominata est,
quae aliquam potestatem in hoc mundo tenet, toto mundo est
omnino sublimior mens inhaerens deo; sin illa uirtus dicta
est, quae ipsius animi nostri rectissima affectio est, si in alio
est, fauet ut coniungamur deo; si in nobis est, ipsa coniungit.
non separant instantes molestiae; hoc enim leuiores eas sentimus,
quo ei a quo nos separare moliuntur artius inhaeremus.
non separat promissio futurorum; nam et quidquid boni futurum
est, certius promittit deus et nihil est ipso deo melius,
qui iam profecto bene sibi inhaerentibus praesens est.]

X. DE PRINCIPIO GENESIS. ITEM EX LIBRO CONFESSIONVM XII AD LOCVM.

Nemo iam mihi molestus sit dicendo mihi: non hoc sensit
Moses quod tu dicis, sed hoc sensit quod ego dico. si enim
mihi diceret: unde scis hoc sensisse Mosen quod de his [*]

uerbis eius eloqueris? aequo animo ferre deberem et responderem
fortasse quae superius respondi uel aliquanto uberius, si esset
durior. cum uero dicit: non hoc sensit ille quod tu dicis, sed
quod ego dico, neque tamen negat quod uterque nostrum dicit
utrumque uerum esse: o uita pauperum deus meus, in cuius
sinu non est contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut
patienter tales feram. qui non mihi hoc dicunt quia diuini
sunt et in corde famuli tui uiderunt quod dicunt, sed quia
superbi sunt nec nouerunt Mose sententiam, sed amant suam,
non quia uera est, sed quia sua est. alioquin et aliam ueram
pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando uerum
dicunt, non quia ipsorum est, sed quia uerum est; et ideo
iam nec ipsorum est, quia uerum est. si autem ideo ament
illud quia uerum est, iam et ipsorum est et meum est, quoniam
in commune omnium est ueritatis amatorum. illud autem
quod contendunt non hoc sensisse Mosen quod ego dico,
sed quod ipsi dicunt, nolo, non amo; quia etsi ita est, tamen
ista temeritas non scientiae, sed audaciae est, nec uisus, sed
typhus eam peperit. ideoque, domine, tremenda sunt indicia
tua, quoniam ueritas tua nec mea est nec illius, sed omnium
nostrum quos ad eius communionem publice uocas, terribiliter
admonens nos ut eam nolimus habere priuatam, ne priuemur
ea. nam quisquis id quod tu omnibus ad fruendum proponis
sibi proprie uindicat et suum uult esse quod omnium est, a
communi propellitur ad sua, hoc est a ueritate ad mendacium;
qui enim loquitur in mendacium, de suo loquitur. [*] [*] [*]
attende, iudex optime deus, ipsa ueritas, attende quid dicam
contradictori huic, attende; coram te enim dico et coram
fratribus meis, qui legitime utuntur lege usque ad finem
caritatis. attende et uide quid ei dicam, si placet tibi; hanc
enim uocem huic refero fraternam et pacificam: si ambo
uidemus uerum esse quod dicis et ambo uidemus uerum esse
quod dico, ubi, quaeso, id uidemus? nec ego utique in te nec
tu in me, sed ambo in ipsa quae supra mentes nostras est
incommutabili ueritate. cum ergo de ipsa domini dei nostri
luce non contendamus, cur de proximi cogitatione contendimus,
quam sic uidere non possumus, ut uidetur incommutabilis
ueritas, quando si ipse Moses apparuisset nobis atque dixisset:
hoc cogitaui, nec sic eam uideremus, sed crederemus? non
itaque supra quam scriptum est unus pro altero infletur aduersus
alterum. diligamus dominum deum nostrum ex toto
corde, ex tota anima, ex tota mente nostra, et proximum
nostrum sicut nosmet ipsos. propter duo praecepta caritatis
sensisse Mosen quidquid in illis libris sensit nisi crediderimus,
. mendacem faciemus dominum, cum de animo conserui aliter
quam ille docuit opinamur. iam uide quam stultum sit in
tanta copia uerissimarum sententiarum, quae de illis uerbis
erui possunt, temere affirmare quam earum Moyses potissimum
senserit et perniciosis contentionibus ipsam offendere caritatem,
propter quam dixit omnia cuius dicta conamur exponere. [*] [*]

XI. ITEM DE EODEM PRINCIPIO, QVOD MAGIS PROSIT MVLTIPLEX SENSWM PROLATIO, 81 NON SIT CONTRA FIDEM. EX LIBRO CONFESSIONVM XII AD LOCVM.

Sicut enim fons in paruo loco uberior est pluribusque riuis
in ampliora spatia fluxum ministrat quam quilibet eorum
riuorum, qui per multa locorum ab eodem fonte deducitur,
ita narratio dispensatoris tui sermocinaturis pluribus profutura
paruo sermonis modulo scatet fluenta liquidae ueritatis, unde
sibi quisque uerum quod de his rebus potest, hic illud, ille
illud, per longiores loquellarum anfractus trahat. alii enim
cum haec uerba legunt uel audiunt, cogitant deum quasi
hominem aut quasi aliquam mole immensa praeditam potestatem
nouo quodam et repentino placito extra se ipsum tamquam
locis distantibus fecisse caelum et terram, duo magna
corpora supra et infra, quibus omnia continerentur. et cum
audiunt: "dixit deus: fiat illud, et factum est illud", cogitant
uerba concepta, finita, sonantia temporibus atque transeuntia,
post quorum transitum statim existere quod iussum est ut
existeret; et si quid forte aliud hoc modo ex familiaritate
carnis opinantur. in quibus adhuc paruulis animalibus, dum
isto humillimo genere uerborum tamquam materno sinu eorum
gestatur infirmitas, salubriter aedificatur fides, qua certum
habeant et teneant deum fecisse omnes naturas, quas eorum
sensus mirabili uarietate circuminspicit. quorum si quispiam [*]

quasi uilitatem dictorum aspernatus extra nutritorias cunas
superba inbecillitate se extenderit, heu! cadet miser et, domine
deus, miserere ne implumem pullum conculcent qui transeunt
uiam, et mitte angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut
uiuat donec uolet.

Alii uero, quibus haec uerba non iam nidus, sed opacata
frutecta sunt, uident in eis latentes fructus et uolitant laetantes
et garriunt scrutantes et carpunt eos; uident enim, cum
haec uerba legunt uel audiunt, tua, deus, aeterne stabili permansione
cuncta praeterita et futura tempora superari nec
tamen quicquam esse temporalis creaturae quod tu non
feceris, cuius uoluntas, quia id est quod tu, nullo modo mutata
uel quae antea non fuisset, exorta uoluntate fecisti omnia:
non de te similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo
dissimilitudinem informem, quae formaretur per similitudinem
tuam recurrens in te unum pro captu ordinato, quantum
cuique rerum in suo genere datum est, et fierent omnia bona
ualde, siue maneant circa te siue gradatim remotiore distantia
per tempora et locos pulchras uariationes faciant aut patiantur.
uident haec et gaudent in luce ueritatis tuae, quantulum hic
ualent. et alius eorum intendit in id quod dictum est: in
principio fecit deus et resipiscit sapientiam principium,
quia et loquitur ipsa nobis. alius itidem intendit in eadem
uerba et principium intellegit exordium rerum conditarum et
sic accipit in principio fecit, ac si diceretur: primo fecit
atque in eis qui intellegunt in principio quod in sapientia
fecisti caelum et terram, alius eorum ipsum caelum et terram [*]

creabilem materiam caeli et terrae sic esse credit cognominatam,
alius iam formatas distinctasque naturas, alius unam
formatam eandemque spiritalem caeli nomine, aliam informem
corporalis materiae terrae nomine. qui autem intellegunt in
nominibus caeli et terrae adhuc informem materiam, de qua
formaretur caelum et terra, nec ipsi uno modo intellegunt,
sed alius unde consummaretur intellegibilis sensibilisque
creatura, alius tantum unde sensibilis moles ista corporea sinu
grandi continens perspicuas promtasque naturas; nec illi uno
modo qui iam dispositas digestasque creaturas caelum et
terram uocari hoc loco credunt, sed alius inuisibilem atque
uisibilem, alius solam uisibilem, in qua luminosum caelum
suspcimus et terram caliginosam quaeque in eis sunt.

At ille qui non aliter accipit in principio fecit quam si
diceretur: primo fecit, non habet quomodo ueraciter intellegat
caelum et terram, nisi materiam caeli et terrae intellegat,
uidelicet uniuersae, id est intellegibilis corporalisque creaturae.
si enim iam formatam uelit uniuersam, recte ab eo quaeri
poterit, si hoc primo fecit deus, quid fecerit deinceps; et post
uniuersitatem non inueniet ac per hoc audiet inuitus: quomodo
illud primo, si postea nihil? cum uero dicit primo informem,
deinde formatam, non est absurdus, si modo est
idoneus discernere quid praecedat aeternitate, quid tempore,
quid electione, quid origine: aeternitate, sicut deus omnia;
tempore, sicut flos fructum; electione, sicut fructus florem;
origine, sicut sonus cantum. in his quattuor primum et ultimum
quae commemoraui difficillime intelleguntur, duo media [*]

facillime. namque rara uisio est et nimis ardua conspicere,
domine, aeternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem
ac per hoc priorem. quis deinde sic acutum cernat
animo, ut sine labore magno dinoscere ualeat quomodo prior
sit sonus quam cantus? ideo quia cantus est formatus sonus
et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem
quod non est non potest. sic est prior materies quam id
quod ex ea fit: non ideo prior, quia ipsa efficit, cum potius
fiat; nec prior interuallo temporis; neque enim priore tempore
sonos edimus informes sine cantu et eos posteriore tempore
in formam cantici coaptamus aut fingimus sicut ligna, quibus
arca, uel argentum, quo uasculum fabricatur. tales quippe
materiae tempore etiam praecedunt formas rerum, quae fiunt
ex eis. at in cantu non ita est. cum enim cantatur, auditur
sonus eius, non prius informiter sonat et deinde formatur in
cantum. quod enim primo utcumque sonuerit, praeterit nec
ex eo quicquam reperies quod resumtum arte componas; et
ideo cantus in sono suo uertitur, qui sonus eius materies eius
est. idem quippe formatur ut cantus sit, et ideo, sicut dicebam,
prior materies sonandi quam forma cantandi: non per
faciendi potentiam prior: neque enim sonus est cantandi artifex,
sed cantanti animae subiacet ex corpore de quo cantum faciat;
nec tempore prior: simul enim cum cantu editur; nec prior
electione: non enim potior sonus quam cantus, quando quidem
cantus est non tantum sonus uerum etiam speciosus sonus;
sed prior est origine, quia non cantus formatur ut sonus sit,
sed sonus formatur ut cantus sit. hoc exemplo qui potest [*]
intellegat materiam rerum primo factam et appellatam caelum
et terram, quia inde facta sunt caelum et terra; nec tempore
primo factam, quia formae rerum egerunt tempora, illa
autem erat informis iamque in temporibus simul animaduertitur;
nec tamen de illa narrari aliquid potest nisi uelut
tempore prior sit, cum pendatur extremior — quia profecto
meliora sunt formata quam informia — et praecedatur aeternitate
creatoris, ut esset de nihilo unde aliquid fieret.

In hac diuersitate sententiarum uerarum concordiam pariat
ipsa ueritas et deus noster misereatur nostri, ut legitime lege
utamur, praecepti fine, pura caritate. ac per hoc si quis
quaerit ex me quid horum Moses tuus ille famulus senserit,
non sunt hi sermones confessionum mearum; si tibi non confiteor,
nescio; et scio tamen illas ueras esse sententias exceptis
carnalibus, de quibus quantum existimaui locutus sum: quos
tamen bonae spei paruulos haec bona uerba libri tui non
territant, alta humiliter et pauca copiose. sed omnes, quos
in eis uerbis uera cernere ac dicere fateor, diligamus nos inuicem
pariterque diligamus te dominum deum nostrum, fontem
ueritatis, si non uanam, sed ipsam sitimus; eundemque famulum
tuum, scripturae huius dispensatorem, spiritu tuo plenum
ita honoremus, ut hoc eum te reuelante cum haec scriberet
attendisse credamus, quod in eis maxime et luce ueritatis et
fruge utilitatis excellit.

lta cum alius dixerit: hoc sensit quod ego, et alius: immo
illud quod ego, religiosius me arbitror dicere: cur non [*]

utrumque potius, si utrumque uerum est ? et si quid tertium et si
quid quartum et si quid omnino aliud uerum quispiam in his
uerbis uidet, cur non illa uidisse credatur per quem deus
unus sacras litteras uera et diuersa uisuris multorum sensibus
temperauit ? ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio,
si ad culmen auctoritatis aliquid scriberem, sic mallem
scribere, ut quod ueri quisque de his rebus capere posset
mea uerba resonarent, quam ut unam ueram sententiam ad
hoc apertius ponerem, ut excluderem ceteras, quarum falsitas
me non posset offendere. nolo itaque, deus meus, tam praeceps
esse, ut hoc illum uirum de te meruisse non credam.
sensit ille omnino in his uerbis atque cogitauit, cum ea
scriberet, quidquid hic ueri potuimus inuenire et quidquid
nos non potuimus aut nondum potuimus et tamen in eis
inueniri potest.

Postremo, domine, qui deus es et non caro et sanguis, si
quid homo minus uidit, numquid et spiritum tuum bonum,
qui deducet me in terram rectam, latere potuit quidquid eras
in eis uerbis tu ipse reuelaturus legentibus posteris, etiam si
ille per quem dicta sunt unam fortassis ei multis ueris
sententiam cogitauit? quod si ita est, si igitur illa quam
cogitauit ceteris excelsior, nobis autem, domine, aut ipsam
demonstras aut quam placet alteram ueram, ut siue nobis hoc
quod etiam illi homini tuo, siue aliud ex eorundem uerborum
occasione patefacias, tu tamen pascas, non error inludat. [*] [*]

XII. ITEM DE PRINCIPIO LIBRI GENESIS. PRINCIPIVM LIBRI GEITESIS AD LITTERAM.

Omnis diuina scriptura bipertita est secundum id quod
dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei
similem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua
et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem
omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur,
quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda
praecipiantur uel moneantur. in narratione ergo rerum factarum
quaeritur utrum omnia secundum figurarum tantummodo
intellectum accipiantur an etiam secundum fidem rerum
gestarum asserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda
figuraliter nullus christianus dicere audebit attendens
apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant
in illis, et illud quod in Genesi scriptum est:
et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantem
in Christo et in ecclesia. si ergo utroque modo
illa scriptura scrutanda est, quomodo dictum est praeter allegoricam
significationem: in principio fecit deus caelum
et terram? utrum in principio temporis, an quia primo omnium,
an in principio, quod est uerbum dei unigenitus filius?
et quomodo possit ostendi deum sine ulla sui commutatione
operari mutabilia et temporalia? et quid significetur nomine
caelum et terram, utrum spiritalis corporalisque creatura [*] [*]

caeli et terrae uocabulum acceperit an tantummodo corporalis,
ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatur atque ita
dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream
superiorem atque inferiorem significare uoluerit? an utriusque
informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet
uita sicuti esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali
enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur,
informis est — corporalis autem si possit intellegi
per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae apparet in
materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu
siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles? an caelum
intellegendum est creatura spiritalis ab exordio quo facta est
perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies
adhuc imperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et
incomposita, et tenebrae erant super abyssum; quibus
uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis.
an utriusque informitas his etiam posterioribus uerbis
significatur, corporalis quidem eo quod dictum est: terra
erat inuisibilis et incomposita; spiritalis autem eo
quod dictum est: tenebrae erant super abyssum, ut
translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam
uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem, quo solo modo
formari potest ut non sit abyssus, et inluminari ut non sit
tenebrosa? et quomodo dictum est: tenebrae erant super
abyssum? an quia non erat lux, quae si esset, utique super
esset et tamquam superfunderetur, quod tunc fit in creatura
spiritali, cum conuertitur ad incommutabile atque incorporale
lumen, quod deus est? [*]

Et quomodo: et dixit deus: fiat lux? utrum temporaliter
an in uerbi aeternitate? et si temporaliter, utique
mutabiliter; quomodo ergo possit intellegi hoc dicere deus
nisi per creaturam? ipse quippe est incommutabilis. et si
per creaturam dixit deus: fiat lux, quomodo est prima
creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret:
fiat lux? an non est lux prima creatura, quia iam dictum
erat: in principio fecit deus caelum et terram? et
poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque
mutabiliter, qua diceretur: fiat lux. quod si ita est, corporalis
lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente
deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat,
cum in principio fecit caelum et terram: fiat lux, eo modo,
quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus
dici potuit: fiat lux. an etiam corporaliter sonuit uox
dicentis dei: fiat lux, sicut corporaliter sonuit uox dicentis
dei: tu es filius meus dilectus? et hoc per creaturam
corporalem, quam fecerat deus, cum in principio fecit deus
caelum et terram, antequam fieret lux, quae in hac sonante
uoce facta est. et si ita est, qua lingua sonuit ista uox dicente
deo: fiat lux? quia nondum erat linguarum diuersitas, quae
postea facta est in aedificatione turris post diluuium. quaenam
lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux, et
quis erat quem oportebat audire atque intellegere, ad quem
uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque
cogitatio est atque suspicio? quid ergo dicemus? an id quod
intellegitur in sono uocis, cum dicitur: fiat lux, non autem
ipse corporeus sonus, hoc bene accipitur esse uox dei? et
utrum hoc ipsum ad naturam pertineat uerbi eius, de quo [*] [*]

dicitur: in principio erat uerbum, et uerbum erat
apud deum, et deus erat uerbum? cum enim de illo
dicitur: omnia per ipsum facta sunt, satis ostenditur
et lux per ipsum facta, cum dixit deus: fiat lux. quod si
ita est, aeternum est quod ait deus: fiat lux, quia uerbum
dei, deus apud deum, filius unicus dei, patri coaeternus est,
quamuis deo haec in aeterno uerbo dicente creatura temporalis
facta sit. cum enim uerba sint temporis, cum dicimus
quando et aliquando, aeternum tamen est uerbo dei quando
fieri aliquid debeat, et tunc fit quando fieri debuisse in illo
uerbo est, in quo non est quando et aliquando, quoniam totum
illud uerbum aeternum est.

Et quid est lux ipsa, quae facta est? utrum spiritale quid
an corporale? si enim spiritale, potest ipsa esse prima creatura
iam hoc dicto perfecta, quae primo caelum appellata
est, cum dictum est: in principio fecit deus caelum
et terram; ut quod dixit deus: fiat lux, et facta est
lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque
inluminata intellegatur. et cur ita dictum est: in principio
fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in
principio dixit deus: fiat caelum et terra, et facta sunt caelum
et terra, sicut de luce narratur: dixit deus, fiat lux, et
facta est lux? utrum prius uniuersaliter nomine caeli et
terrae comprehendendum erat et commendandum quod fecit
deus, et deinde per partes exequendum quomodo fecit, cum
per singula dicitur: dixit deus, id est quia per uerbum
suum fecit quidquid fecit? [*] [*]

An cum primum fiebat informitas materiae siue spiritalis
sine corporalis, non erat dicendum: dixit deus: fiat, quia
formam uerbi semper patri cohaerentis, quo sempiterne dicit
deus omnia, neque sono uocis neque cogitatione tempora
sonorum uoluente, sed coaeterna sibi luce a se genitae sapientiae
non imitatur imperfectio, cum dissimilis ab eo quod
summe ac primitus est informitate quadam tendit ad nihilum;
sed tunc imitatur uerbi formam semper atque incommutabiliter
patri cohaerentem, cum et ipsa pro sui generis conuersione
ad id quod uere ac semper est, id est ad creatorem
suae substantiae, formam capit et fit perfecta creatura? ut in
eo quod scriptura narrat: dixit deus: fiat, intellegamus
dei dictum incorporeum [in natura uerbi eius coaeterni reuocantis
ad se imperfectionem creaturae, ut non sit informis,
sed formetur secundum singula, quae per ordinem exequitur?
in qua conuersione et formatione, qua pro suo modo imitatur
deum uerbum, hoc est dei filium semper patri cohaerentem
plena similitudine et essentia pari, qua ipse et pater unum
sunt, non autem imitatur hanc uerbi formam, si auersa a
creatore informis et imperfecta remaneat, propterea filii commemoratio
non ita fit, quia uerbum, sed tantum quia principium
est, cum dicitur: in principio fecit deus caelum
et terram; exordium quippe creaturae insinuatur adhuc in
informitate imperfectionis. fit autem filii commemoratio, quod
etiam uerbum est, in eo quod scriptum est: dixit deus:
fiat, ut per id quod principium est insinuet exordium creaturae
existentis ab illo adhuc imperfectae, per id autem quod [*] [*]

uerbum est insinuet perfectionem creaturae reuocatae ad eum,
ut formaretur inhaerendo creatori et pro suo genere imitando
formam sempiterne atque incommutabiliter inhaerentem patri,
a quo statu hoc est quod ille.

Non enim habet informem uitam uerbum filius, cui non
solum hoc est esse quod uiuere sed etiam hoc est uiuere
quod est sapienter ac beate uiuere. creatura uero quamquam
spiritalis et intellectualis uel rationalis, quae uidetur esse illi
uerbo propinquior, potest habere informem uitam: quia non
sicut hoc est ei esse quod uiuere, ita hoc uiuere quod sapienter
ac beate uiuere. auersa enim a sapientia incommutabili stulte
ac misere uiuit, quae informitas est. formatur autem conuersa
ad incommutabile lumen sapientiae, uerbum dei; a quo enim
extitit ut sit utcumque ac uiuat, ad illum conuertitur ut
sapienter ac beate uiuat. principium quippe creaturae intellectualis
est aeterna sapientia; quod principium manens in
se incommutabiliter nullo modo cessaret occulta inspiratione
uocationis loqui ei creaturae, cui principium est, ut conuerteretur
ad id ex quo esset, quod aliter formata ac perfecta
esse non possit. ideoque interrogatus quis esset respondit
principium, quia et loquor uobis. quod autem filius
loquitur, pater loquitur, quia patre loquente dicitur uerbum,
quod filius est, aeterno more, si more dicendum est, loquente
deo uerbum coaeternum. inest enim deo benignitas summa et
sancta et iusta et quidam non ex indigentia, sed ex beneficientia
ueniens amor in opera sua. propterea priusquam scriberetur:
dixit deus: fiat lux, praecessit scriptura dicens:
et spiritus dei superferebatur super aquam: quia [*] [*]

riae aquae nomine appellare uotuit totam corporalem materiam,
ut eo modo insinuaret unde facta et formam. sint omnia,
quae in suis generibus iam dinoscere possumus, appellans
aquam, quia ex humida natura uidemus omnia in terra per
species uarias formari; atque concrescere ; siue spiritalem uitam
quandam ante formam conuersionis quasi fluitantem: e superferebatur
utique spiritus dei quia subiacebat scilicet
bonae uoluntati, creatoris quidquid illud erat quod -formandum
perficiendumque incheauerat; ut dicente deo in.] r uerbe suo
fiat lux, in bona uoluntate hoc eat in beneplacito eius pro
modo sui generis maneret quod factum est et ideo dictum
est quod placuerit scriptura dicente :- et facta est
lux; et uidit deus lucem quia bona est: ut quemadmodum
in ipso exordio inchoatae creaturae quae caeli et
terrae nomine i. propter id quod ( de illa perficiendum erat
commemorata est trinitas insinuatur creatoris- nam- ; di,..
cente. scriptura, in principio fecit deus caelum et
terram, intellegimus patrem in dei nomine et filium in
principii nomine, qui non patri, sed per se ipsum creatae
primitus ac potissimum spiritali creaturae et consequenter
etiam uniuersae creaturae principium 1 est;,, dicente autem
scriptura, et spiritus dei superferebatur super
aquam, completam commemorationem trinitatis agnoscimus
ita et in conuersione atque perfectione creaturae ut rerum
species digerantur, eadem, trinitas insinuetur, uerbum dei
scilicet et uerbi generatio, cum dicitur dixit. deus et
sancta bonitas, in qua deo placet quidquid ei pro suae naturae [*] [*] [*]
modulo perfectum placet, cum dicitur: uidit deus quia
bonum est.

Sed cur commemorata prius quamuis imperfecta creatura
postea commemoratur spiritus dei, prius dicente scriptura:
terra autem erat inuisibilis et incomposita et
tenebrae erant super abyssum, ac deinde inferente:
et spiritus dei superferebatur super aquam? an
quia egenus atque indigus amor ita diligit, ut rebus quae
diligit subiciatur, propterea cam commemoraretur spiritus dei,
in quo sancta eius beniuolentia dilectioque intellegitur, superferri
dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem
potius quam per abundantiam beneficientiae deus amare
putaretur? cuius rei memor apostolus dicturus de caritate
supereminentem uiam demonstraturum se ait; et alio
loco: supereminentem, inquit, scientiae caritatem
Christi. cum ergo sic oporteret insinuare spiritum dei ut
superferri diceretur, commodius factum est, ut prius insinuaretur
aliquid inchoatum cui superferri diceretur; non enim
loco, sed omnia superante ac praecellente potentia.

Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis
uidit deus quia bonum est; placuit enim quod factum
est in ea benignitate, qua placuit ut fieret. duo quippe sunt
propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat.
ut esset ergo quod maneret, spiritus dei ferebatur super
aquam; ut autem maneret, uidit deus quia bonum est.
et quod de luce dictum est, hoc et de omnibus: manent enim [*] [*]

quaedam supergressa omnem temporalem uolubilitatem in
amplissima sanctitate sub deo, quaedam uero secundum sui
temporis modos, dum per decessionem successionemque retum
temporalium saeculorum pulchritudo contexitur.

XIII. OOKTRA BO8 QVI DICVNT: NVMQVID IBI FVIT MOVSES, QVAHDO PBCIT DEVS CAELVM ET TBR&AM, VT CREDATVB EI? EX LIBRO DE CTVITATE DEI XI 1NTBB OETBBA ET AD LOCVM.

Visibilium omnium maximus mundus est, inuisibilium
omnium maximus deus est; sed mundum esse conspicimus,
deum esse credimus. quod autem deus fecerit. mundum nulli
potius credimus quam ipsi deo. ubi eum audimus P nusquam
interim nos melius quam in scripturis sanctis, ubi dixit propheta
eius: in principio feoit deus caelum et terram.
numquidnam ibi fuit iste propheta, quando fecit deus caelum
et terram? non; sed ibi fuit sapientia dei, per quam facta
sunt omnia, quae in animas etiam sanctas se transfert, amicos
dei et prophetas constituit eisque opera sua sine strepitu intus
enarrat. locuntur eis quoque angeli dei, qui semper uident
faciem patris uoluntatemque eius quibus oportet annuntiant.
ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit: in principio
fecit deus caelum et terram; qui tam idoneus
testis est, per quem deo credendum sit, ut eodem spiritu dei, [*] [*] [*]

XIIII