Dictiones (16-20)

XVI. DICTIO IN EVM QVI PRAEMII NOMINE VESTALIS VIRGINIS NVPTIAS POSTVLAVIT.

Creditis, indices, per hunc uictoriis lamenta misceri et
triumphorum saporem displicere de praemio? aestimatis offendi
deos in effectu rerum et deduci ad paenitentiam numina, quae
uota inuerunt? adest hominum nequissimus, qui gemere nos
imperat, quod patriae nostrae uicit inimicos, qui consummatis [*] [*]

proeliis, dum laboris pretium flagitat, et hostes et bella commendat,
qui exhausts putat laboris esse suffragia, nisi quae
iratis caelicolis conferuntur, ut possit ciuitas eius perdere
quod. per ipsum creditur adquisisse. confidit genium bellatoris
pictis tabulis et imaginibus non t eneri nec requirit ut seruetur
saeculis aere formatus: sola. opinatur esse gaudia, quibus
euenit munus adulterii. si ad hoc te casibus obtulisti, ut
pro sudore tuo nominari pudeat quod requiris, nos non possumus
scortis debere quod uicimus. non pio amore bella
gessisti, qui post aduersarios in ciuitatis medio cum pudore
congrederis : sine causa. hostes depulisti qui eorum uicibus
fungeris in triumpho. habuimus statum honestatis liberum,
dum casibus subiacemus: fugienda est uirorum fortium felicitas,
per quam iungimur miseriis subditorum. etenim, curiae
lumina, per minutias scelerum hunc opinamur ad inmania
uota perductum? quantis gradibus exercitatum facinus peruenit
ad hoc ut uitia laudibus mercaretur P credebamus eum,
dum uitam in tentoriis ageret et ad insignia roboris duris
corpus successibus inuitaret, ciuico amore constringi, ut per
militiam eius nec incendium urbes nec sacras corruptela uirgines
possideret. iste enim emit tot uulneribus, ne alter
facinorum fruge potiretur. quid tibi debeam, crudelissime
hominum, datur intellegi, per cuius beneficia superati exitum
uictor ingemisco. dicite, praesules libertatis, quem potius
habuimus, qui animos nostros possedit, in tubarum clangore
terrorem, dum ferri seges, equorum fremitus minaretur
exitium P credo, ne libera patrum colla catenarum rigor adstringeret,
ne inuiolabilis matribus pudor in ciuitatis excidio
deperiret, ne uotiua uirginitas sacris mancipata culturis [*]
praedonis igne raperetur, ne famula castitas hosti pretium fieret
insultanti, ne corporibus ex humana condicione liberatis uis
inimica subriperet et aduersariae pudicitia libidini ad ultimum
deducta seruiret. quaero a te, heroa magnanime, quid de
patria tua mali depuleris, si haec quae timui uictor optasti,
dum mortes hostium ictibus tuis numinum fauor addiceret.
percontor utrum poposceris superos in illa necessitate fautores ?
si fecisti, perfunctus periculis sacerdotibus eorum pro debita
oblatione minitaris? si non adhibuisti pia uota certamini, quid
tibi debeo, quem sine precibus suis generalis prosperitas
comitate liberauit? si intellegis, multum est quod debes
numinibus, si studuerunt supplici: maius, si dederunt uictoriam
non petenti. credo, digressus e proelio loco principe delubra
ueneratus es et ibi gratiam retulisti, unde praedam feriatis
manibus certas abripere. uereor ne templis nulla face consumptis
ducat uestalem uirginem sors secunda captiuam.

XVII. DICTIO IN EVM QVI SENI PATRI CIBOS SVBTRAXIT. DATA ARATORI.

Nescio, iudices, utrum inueniatur poena, quae criminibus
satisfaciat inpetiti. interim deest linguae copia, quando facinoris
nouitas superat arguentem. iste est filius qui grandaeuo [*] [*]

patri, cum posset praebere alimenta, denegaui, id genii sceleribus
suis adsocians, ut esset patre incolumi parricida. putas
euasisse te debitum de non inlata genitori morte supplicium:
ut esses nocentior, pepercisti. potuisses cruciatus, quos intuleras,,
ultimo patris fine concludere, si medica manu iugulum
praestitisses: prima est malorum tuorum adinuentio creatoris
proprii exitium nec remouere ut pium filium nec ut crudelem
decet inferre. quid est quod inter utramque uiam, exquisiti
inuentor periculi, neutram sectatus pasceris promulgata tabe
genitoris? uixit te procurante eo infelicior pater, quod mori
te procurante non meruit. nemo, sanctissimi, dubitat mundi
istius mala aduocata nece sepeliri et communem sortem uotum
esse inter aduersa constitutis: necesse est optari quod modum
ponit amaritudinis. rogo, quibus est beluis conparandus qui
procuratione sua infert dura sine termino? cuius doli, dum
manus abstinet ab auctore lucis, leto commutanda pepererunt?
iam erat genitor istius annorum fasce contritus: iam per tremenda
senis membra aeui depopulatio uestigia olim robusta
subuerterat: iam diuturnitatis morsibus in rugas, quae declarabat
hominem, forma uergebat: non tamen sine spe subsidii
ad maturitatem peruenerat, cui iam maior suboles adridebat.
potiori fiducia ad uictum congregata dispersit quem semper
scimus horrea sua in pignoris alacritate posuisse. omen putauit
cogitare de substantia cui existebat natus incolumis, ad gelidam
canitiem hoc putans posse sufficere, quod reparatus in [*]
prosapie annis uiridioribus non merebat, cum repente egregius
iuuenis tali patrem securitate nudauit. uellem paulisper, uenerandi
cognitores, ad hunc uerba conuertere: sed reor perire
monita, quae profligatis moribus exhibentur. putamus, uenerandi
hominum, ad hos usus prolem cuiuspiam magisterio
peruenire? sufficit germini institutio naturae, quando quod
solent facere doctores infundit eorum pectoribus lex humana.
non est ei accidenti bonum debita conplere, nec deesse potest
ratione praeditis quod auibus probamus insertum. uersa uice
aquilas legimus fetuum ministerio pasci, et beneficia parentum,
quae inplumes nati, quando ouorum tunicis exuuntur, indepti
sunt, quadam districts aequitate restituunt. non putant uolucres
esse liberum accepta denegare: quale est ingenium quod circa
diligentiam suorum alites nescit imitari? transeo multiplicibus
exemplis luporum rapacitates: ieiuno escas parentibus ore deferunt
et inpasta uisceribus fera ad creatores suos currit ore
locupleti. uos perpendite conscientiam rei, quali poena digna
sit quae inusitata conmisit, quia propagantur inpunitate uitia
et, nisi iudicantem censura succurreret, peccandi uis per generale
corpus exiret. [*]

XVIII. DICTIO IN TVRANNVM QVI PRAEMII NOMINE PABRICIDAE STATVAM INTER VIROS FORTES DEDIT. DATA ARATORI V. C.

Quamuis, iudices, uirorum fortium effigies mansuro perenniter
aere seruentur et per haec simulacra nesciant obitum
uel sepulti, quamuis in aeternitatem migret per has artes
imago mortalium et angustam humanae naturae legem uincat
industria: tamen uirtutis pretium nec parricide aliquando
meruit nec tyrannus exsoluit quando munus innocentium aut
sceleratus elicuit aut oppressor libertatis ingessit? statua,
uenerandi praesules, sudoris fructus est iudicio reddenda
purissimi, ut in utroque congruus nitor nec suscipientem
deuenustet, si indigno auctore prouenerit, nec, si conferatur
inmerito, maculet largientem. si libera aduersus tyrannum
uox est uitia detestantis, si licet sub tutore criminum culpas
urgueri, dicam quod sentio. inter duos nefarios res honesta
uolitauit et neutro munita praesidio, nec a quo procederet
nec ad quem deflueret, cognoscebat. res dudum decreta fortibus
et sanguinis conparanda suffragiis, ad quorum peruenerit
iura, respicite, ut eam tribuat usurpator imperii et accipiat
patris extinctor. quo me uertam, nescio: inter uirtutum tuarum,
uenerande princeps, deprehensus abrupta nescio, utrum
adcusem quod tyrannus es an quod honoras praemio parricidas.
utrique digni crucibus et de praesenti uita culleis effugandi.
non creditis sufficere, uos debitum uitasse supplicium,
nisi et tu quod non licet tribuas et ille quod non meretur [*]

acceperit iam dudum a te ista per audaciam praesumpta
sunt, cum arcem iustitiae profligator intrasti, his ad dominatum
euectus suffragiis, quibus in altero statuam contulisti. necesse
est, amplissimi hominum, uniuersos fouere quod fuerint, nec
utiliter nisi ab emendatis corriguntur excessus. prodigus
frontis est qui punitorem mali credit facinorum sectatorem.
iudicis conscientia constringitur necessitate secreti et non putat
liberum condemnare in subiectis quod ipsa non dubitauit admittere.
quantis successibus aut quam uariis incrementis ad
haec, sentina criminum, peruenienti, ut tibi liceret ad sublimia
peruenienti in tantum peccare, cum uelles, ut probrosos ad
potiora statuis inuitares? tu libertatis saporem felle seruitii
conmutasti : ille obsequia patri debita uertit ad gladios. quantum
laudanda sint quae laesistis aduertite et feriato ore
adcusantis quid mereatur pater et ingenuitas aestimate. tu
absoluta colla iugo miserrimae condicionis adstringis, apud
illum nihil praeualuit lex naturae: hoc tu circa patriam geris
quod intulit hic parenti: in eo fortasse crudelior tu credendus,
quod dura imperia sub uitali quadam morte dispensas nec
illis, quibus est desiderabilis obitus, quasi medica manu praestas
exitium: ille non passus genitorem in mundo subsistere
pernici ictu eripuit uitam lucis auctori. nescio qua sint criminum
diuersitate discreti: interim, si liceat, poena iungendi
sunt. si te circa ciues alicuius supercilii tumor eleuasset, reum
te designaret laesa communio et priuatae abiuratorem dulcedinis.
inmoderata nuntiaret erectio. si ille creatorem toruo
lustrasset aspectu genitore incolumi, habuisset meritum parricidae.
uidete quid dignum his sit, qui ad delictorum fastigia
« [*]
peruenerunt. nihil est quod residuum aut adflicta credat patria
aut pater extinctos. facessat a nobis, principes uiri, argumentis
acerbare conmissum. sufficiunt nuda reorum uocabula,
nullo defensionis munienda priuilegio. addam sane delicto
quaedam, quae sunt praecelsa reatuum, ne ulla res uideatur
de actione subtracta, quam sagacibus, ut aestimo, uestigiis inuenistis.
ambitur parricidae statua fortium uallata lateribus,
et simulacrum, quod ant litteraria cura peperit aut Martius
campus refudit, huius imagine posthabetur. duriter, si creditis,,
ferunt tot nulla titulis nulla se ab effusore paterni
sanguinis retributione distare et, si qui animabus reliquus
uigor est, deflent praemia sua, quae adnisu roboris exegerunt.
ubi honestas, ubi studii liberalis efficacia, ubi munus pro
patria dimicantis, si aereas formas areis possessor exhibet et
qui genitoris funus procurat optineat P uos tantum digna
meritis exhibete tormenta, ne, si inpar poena impetitos addixerit,
nec uobis debeatur laudatio directa censendi. uno
itinere uita pellantur quibus paene par extitit sors delicti.

XVIIII. DICTIO DATA AMBROSIO IN ALEATOREM QVI AGRVM IN QVO PARENTES EIVS ERANT POSITI PRO LVDI PRETIO DEDIT.

Postquam, iudices, deforme aleatoris studium deductus ad
exilitatem census euaserat et crescentem certandi curam [*] [*]

facultatum defectus addixit, coeperunt a turpi praemio nec parentum
sepulcra subduci, coeperunt expectari dubia casuum de fauillis
et ridenda proponi contentionum momenta de lacrimis. ubi
sunt qui dicunt perfunctas luce animas nihil cum huius
mundi cultoribus habere commune et post saeculi segregationem
diem suum habere translatos? ecce iam maiores istius prope
quae obtinuerant sepulcra senuerunt et re ipsa per diuturnitatem
requirunt busta iam tumuli: et tamen apud comisatorem
inprobissimum adhuc creduntur in illis intentionis pretia
non perisse. post longa uitae curricula fortuito nil debentes
euentum manes iubentur expectare de tesseris: post profligatas,
quas parentes tui per longam parsimoniam opes collegerant,
post multa argenti aurique pondera, quae iutura heredem
parcitas sub dimensione seruauit, urnas ueterum, ut essent in
praemio tabulae, sterilitate deterior proles honorasti. si
mausolea praecedentium minor posteri cultus ornaret, esset
plectenda neglegentia et spectaret de illis poenam iudicibus,
qui filiorum suorum mores in alienis cupiunt emendare commissis.
pro festiuitate certa temporum lege redeunte, pro sertis
et quibus animae pascuntur muneribus, credidisti nefas, si
genitorum tuorum sepulcra dominos non mutarent. non tibi
licuisset domos ultimas pro abducti ab hostibus pignoris tui
redemptione distrahere. quaero quae sit necessitas quod alienum
uideo in parentum tuorum cineribus possessorem: et
nihil mihi aliud nisi ludus opponitur. o misera mortalium
condicio, et cum denegantur desideria et cum infelicius conceduntur!
quotiens creatores tui sollicitis deum mouere suspiriis,
ne de huius usura lucis, quod infaustissimum creditur, [*]
sine legitimo herede transirent? quotiens futuri mens nescia
proximitatem mortis incurrerat de pallore progeniti? editus
institutus eruditus ad hanc messem, iudices, ieiuna pudoris
mente peruenit, ne in iure suo patiatur esse, postquam uniuersa
perdidit, patrimonii largitores. damnamus in scelerato
uoluntatem turpissimam: nam contingit forsitan, ut ad probos
dominos priorum tuorum ossa beneficio lenitatis emiseris.
communis est uniuersis defunctorum reuerentia et circa religionem
sorte ultima conditorum dignam poscit humanitas uniuersa
culturam: excellentius tamen maioribus nostris debita
suprema redduntur, quos ita sibi ueneratio proponit ante oculos,
ut dis credamus exhibitum, in quibus defunctorum mandata
peraguntur. seruamus uniuersa quae iusserint, non credentes
inpune contingere, quod de eorum fuerit praeceptione uiolatum.
non inuenio nonum facinoris genus qua explicem nouitate sermonum.
quibus fuit sacrilegium non parere, quale est eorum
suprema domicilia pro ludicris uendidisse? credite, cognitores,
stare ante oculos uestros tot istius atauos uindictae tempora
praestolantes, quorum placatione mansura in posterum circa
parentes diligentia poterit sine labe sanciri.

XX. DICTIO IN EVM QVI IN LVPANARI STATVAM MINERVAE LOCAVIT.

Semper uenerandorum iudicum ancipitem credimus fuisse
sententiam de confusione peccati. ibi cognitoris, quo potissimum [*] [*]

uergeret, haesit deliberatio, ubi dubia extitit sors delicti: nam
definitionem aequitati congruam sicut uitia manifesta exigunt,
ita obscura suspendunt. quando in luce est facinus, quid spei
remanet addicendo? percipite, quaeso, animis et interna
aestimatione tractate, qualis sit qui at uirginitatis oculos et
lupanaris secreta uiolauit et in utroque sacrilegus nec flagitia
ueneratur, quibus inimicam testem adhibuit, et castitatis pro-.
fligat ruborem, quam indignis adsociat. expostulo a te, humani
generis ostentum, qui leuitatem tuam ad erigendum Mineruae
simulacrum religionis cultus adduxerit, dum integritatis hostem
inlata de loci foeditate monstret iniuria: nec reuerentiam te
exhibere Veneriae pollutioni clamat publicata corruptio. nesciunt
peccandi terminos qui ad transgressionem sceleris
excessuum amore prouocantur: modum in erroribus ignorant
qui crimina excelsa moliti sunt. dum Dionem et Palladem,
diuersissima numina, peregrinantibus mancipata sententiis in
unum fabricata deridens arte coniungis, fecisti religione tua
acerbius quod delinquis. res summo digna piaculo, miscere
discordantia et in unum colligere, quibus nisi secretum praestiteris,
contumelias inrogasti. creditis inueniri hominem de
hac mundi gemina conuersatione neutrum tenentem et nec
amicum uirtutibus existere nec fidum uitiis inueniri? solent
aliquos erigere ad despicatum boni operis patrocinia culparum
et qui de sapore laudis alieni sunt de licentiae fruge gratulari.
at te quae istarum rerum inueniet sectatorem? meliori ordini
manus contrarias adtulisti nec inprobis sinceriter obsecutus
colla summitteris. odi, principes uiri, morum suorum remissos
iudices, condemno qui per neglegentiam serenorum actuum in [*] [*] [*]
dubium trahuntur: execrabilius tamen detestor qui in utroque
deprehensi nulli exhibent stabilem conscientiam. pollicentur
enim paenitentiae tempore honestati affectum quos fidem
uideris exhibere peccatis. si te, scelestissime hominum, ante
Veneris delubra positum stimulasset Mineruae recordatio,
utramque potestatem male diligens ingenii tui memoria laesisset?
fugisses illius domicilium, cuius aduersariam mente
retinebas. qu honor est ibi eius statuam conlocasse, \'ubi dea
pudicitiae potuisset commemoratione uiolari? nesciendo, infaustissime,
gradibus ad fastigia execrandi erroris accedere,
pene postliminio bellum inter caelicolas excitasti. uident illi
oculi semper turpia, detestati iunctos quadam obscenitatis lege
conplexus. dum procurante be interest lupanaribus captiuum
numen, solus es qui ostendisti seruire humanae libidini
superorum potentiam et illis eos constringi locis, quibus fuerint
a mortalibus deputati. quam dissona erit in adolendis inpensa
sacrificiis? unius oblatio numinis alteri dabit iniuriam. nam
dum per prouidentiam tuam simplex puluinar gemina superoram
potestas obtinuit et in una aede pudor et luxuria conuenit,
neuter deuotionem nostram fauor aspiciet: quas tu
habitatione miscuisti, nos propriis habebimus offensas sacrificiis.
qualia erunt munera, quae gregatim portanda sunt per
incestas et uirgines ? una offendenda est hilaritate et lasciuia
placanda altera. inter uerbenas et tura hostiarum erit causa
certamen et inde efficienda sunt irata numina, unde mulcentur.
submoueo sacrilegiis prolixam narrationem : moras, quas in [*]
luee reus accipiet, inter supplicia consumat, quia deuenustat
referentem et alienorum actuum turpitudo.