De Utilitate Credendi (31-35)

Quid? quod omnes haeretici Christo nos credere hortantur.
possuntne magis sibi aduersari? in quo dupliciter
urgendi sunt. primum quaerendum ab his, ubi sit ratio quam
pollicebantur, ubi obiurgatio temeritatis, ubi praesumptio
scientiae. si enim turpe est sine ratione cuiquam credere,
quid expectas, quid satagis, ut alicui sine ratione credam,
quo facilius tua ratione duci possim? an firmum aliquid superaedificabit
ratio tua fundamento temeritatis ? secundum illos
loquor, quibus credendo displicemus. nam ego credere ante
rationem, cum percipiendae rationi non sis idoneus, et ipsa
fide animum excolere excipiendis seminibus ueritatis non solum
saluberrimum iudico, sed tale omnino, sine quo aegris animis
salus redire non possit. quod illis cum deridendum et plenum
temeritatis uidetur, profecto ut Christo credamus, agunt inpudenter.
deinde fateor me iam Christo credidisse et in animum
induxisse id esse uerum, quod ille dixerit, etiamsi nulla ratione
fulciatur . hoc, haeretice, principio me ducturus es? sine
paululum mecum ipse considerem — quoniam Christum ipsum,
quomodo adparere hominibus uoluit, qui istis etiam uulgaribus
oculis uisus esse praedicatur, ego non uidi — quibus de illo
crediderim, ut ad te iam tali fide praestructus accedam. nullis
me uideo credidisse nisi populorum atque gentium confirmatae
opinioni ac famae admodum celeberrimae, hos autem populos
ecclesiae catholicae mysteria usquequaque occupasse. cur non [*]

igitur apud eos potissimum diligentissime requiram, quid Christus
praeceperit, quorum auctoritate commotus Christum aliquid
utile praecepisse iam credidi ? tunc mihi melius expositurus es,
quid ille dixerit, quem fuisse aut esse non putarem, si abs te
mihi hoc commendaretur esse credendum ? hoc ergo credidi,
ut dixi, famae celebritate, consensione, uetustate roboratae.
uos autem et tam pauci et tam turbulenti et tam noui, nemini
dubium est, quin nihil dignum auctoritate praeferatis. quae
igitur ista tanta dementia est? illis crede Christo esse credendum
et a nobis disce, quid dixerit. cur? obsecro te. nam si
illi deficerent nec me quidquam docere possent, multo facilius
mihi persuaderem Christo non esse credendum quam de illo
quicquam nisi ab iis, per quos ei credidissem, discendum.
o ingentem confidentiam uel potius ineptiam! ego te doceo,
quid Christus praeceperit. cui credis. quid ? si non ei crederem,
num aliquid de illo me docere posses ? sed oportet, inquit, ut
credas. num uobis eum commendantibus ? non, inquit; nam
nos illos, qui ei credunt, ratione ducimus. cur igitur illi credam?
quia fama fundata est. utrum per uos, an per alios ? per alios,
inquit. illis ergo credam, ut tu me doceas ? deberem fortasse,
nisi me hoc illi praecipue monerent, ut omnino ad te non
accederem; dicunt enim perniciosas uos habere doctrinas.
respondebis: mentiuntur. quomodo igitur eis de Christo credam,
quem non uiderunt, de te non credam, quem nolunt uidere?
scriptis, ait, crede. at scriptura omnis, si noua et inaudita
proferatur uel commendetur a paucis nulla confirmante ratione [*]
non ei, sed illis, qui eam proferunt, creditur. quamobrem
scripturas istas si uos profertis, tam pauci et incogniti, non
libet credere. simul etiam contra promissum facitis fidem
potius imperando quam reddendo rationem. rursus me ad
multitudinem famamque reuocabis. cohibe tandem pertinaciam
et nescio quam indomitam propagandi nominis libidinem et
mone potius, ut huius multitudinis primates quaeram et quaeram
diligentissime ac laboriosissime, ut ab his potius de his litteris
aliquid discam, qui si non essent, discendum omnino esse
nescirem. tu uero in latebras tuas redi nec quicquam insidiare
sub nomine ueritatis, quam conaris eis adimere, quibus auctoritatem
ipse concedis.

Si autem Christo etiam credendum negant, nisi indubitata
ratio reddita fuerit, christiani non sunt. nam id aduersus
nos pagani quidam dicunt, stulte quidem, sed non sibi
aduersi nec repugnantes. hos uero quis ferat ad Christum se
pertinere profiteri, qui nisi apertissimam rationem stultis de
deo protulerint, nihil credendum esse contendunt? at ipsum
uidemus, quantum illa, cui et ipsi cedunt, docet historia nihil
prius neque fortius quam credi sibi uoluisse: cum illi nondum essent idonei, cum quibus ei res esset, ad diuina percipienda
secreta. quid enim aliud agunt tanta et tam multa miracula,
ipso etiam dicente illa fieri non ob aliud, nisi ut sibi crederetur?
fide ille stultos ducebat, uos ratione ducitis; clamabat
ille, ut crederetur, uos reclamatis; laudabat credentes ille,
uos obiurgatis. nisi uero aut in uinum aquam conuerteret, ut
alia omittam, si nihil tale facientem sed docentem homines [*] [*]

sequi possent, aut nihil pendenda uox illa est: credite deo,
et mihi credite, aut temeritatis ille culpandus est, qui eum
domum suam uenire noluit, solo eius imperio pueri sui morbum
credens esse cessurum. ergo ille adferens medicinam. quae
corruptissimos mores sanatura esset. miraculis conciliauit auctoritatem,
auctoritate meruit fidem, fide contraxit multitudinem,
multitudine obtinuit uetustatem, uetustate roborauit religionem:
quam non solum haereticorum ineptissima nouitas fraudibus
agens, sed nec gentium quidem ueternosus error uiolenter aduersans
aliqua ex parte conuelleret.

Quamobrem tametsi docere non ualeo, monere tamen
non desino, ut quoniam multi se sapientes uideri uolunt neque
utrum sint, stultis dinoscere facile est, omni intentione uotisque
omnibus, gemitibus denique uel etiam, si fieri potest,
fletibus deum deprecare, ut te ab erroris malo liberet, si tibi
beata uita cordi est. quod facilius fiet, si praeceptis eius, quae
tanta ecclesiae catholicae auctoritate firmata esse uoluit, libens
obtemperes. cum enim sapiens sit deo ita mente coniunctus,
ut nihil interponatur, quod separet — deus enim est ueritas
nec ullo pacto sapiens quisquam est, si non ueritatem mente
contingat —: negare non possumus inter stultitiam hominis
et sincerissimam dei ueritatem medium quiddam interpositam
esse hominis sapientiam. sapiens enim, quantum datum est,
imitatur deum; homini autem stulto ad imitandum salubriter
nihil est homine sapiente propinquius: quem quoniam. ut dictum
est, intellegere ratione non facile est, oportebat quaedam miracula
ipsis oculis admoueri, quibus utuntur stulti multo quam [*] [*]
mente commodius, ut commotorum auctoritate hominum prius
uita moresque purgarentur et ita rationi accipiendae habiles
fierent. cum igitur et homo esset imitandus et non in homine
spes ponenda, quid potuit indulgentius et liberalius diuinitus
fieri, quam ut ipsa dei sincera, aeterna, incommutabilisque
sapientia, cui nos haerere oportet, suscipere hominem dignaretur?
qui non modo illa faceret, quibus ad sequendum deum
inuitaremur, sed etiam illa pateretur, quibus a sequendo deo
deterrebamur. nam cum adipisci certissimum ac summum
bonum nemo possit, nisi id plene perfecteque dilexerit — quod
nullo pacto fiet, quamdiu mala corporis atque fortuita formidantur
— ille nascendo mirabiliter et operando conciliauit
caritatem, moriendo autem et resurgendo exclusit timorem.
iam uero talem se in ceteris rebus omnibus praebuit, quas
persequi longum est, ut et diuina clementia, quo porrigi, et
humana infirmitas, quo possit euehi, sentiremus.

Haec est, crede, saluberrima auctoritas haec prius
mentis nostrae a terrena inhabitatione suspensio, haec in uerum
deum ab huius mundi amore conuersio. sola est auctoritas,
quae commouet stultos, ut ad sapientiam festinent. quamdiu
intellegere sincera non possumus, auctoritate quidem decipi
miserum est; sed certe miserius non moueri. si enim dei
prouidentia non praesidet rebus humanis, nihil est de religione
satagendum. sin uero et species rerum omnium, quam profecto
ex aliquo uerissimae pulchritudinis fonte manare credendum
est, et interior nescio qua conscientia deum quaerendum
deoque seruiendum meliores quosque animos quasi publice
priuatimque cohortatur: non est desperandum ab eodem ipso [*]
deo auctoritatem aliquam constitutam, quo uelut gradu certo
innitentes adtollamur in deum. haec autem seposita ratione,
quam sinceram intellegere, ut saepe diximus, difficillimum
stultis est, dupliciter nos mouet: partim miraculis. partim
sequentium multitudine. nihil horum est necessarium sapienti,
quis negat? sed id nunc agitur, ut sapientes esse possimus,
id est inhaerere ueritati: quod profecto sordidus animus non
potest. sunt autem sordes animi. ut breui explicem. amor
quarumlibet rerum praeter animum et deum; a quibus sordibus
quanto est quisque purgatior, tanto uerum facilius intuetur.
uerum igitur uidere uelle, ut animum purges, cum ideo purgetur,
ut uideas, peruersum certe atque praeposterum est.
homini ergo non ualenti uerum intueri, ut ad id fiat idoneus
purgarique se sinat, auctoritas praesto est: quam, ut paulo
ante dixi. partim miraculis, partim multitudine ualere nemo
ambigit. miraculum uoco quicquid arduum aut insolitum supra
spem uel facultatem mirantis adparet. in quo genere nihil est
populis aptius et omnino stultis hominibus quam id, quod
sensibus admouetur. sed rursus haec in duo diuiduntur: quaedam
enim sunt. quae solam faciunt admirationem, quaedam
uero magnam etiam gratiam beneuolentiamque conciliant. nam
si quis uolantem hominem cernat, cum ea res nihil spectatori.
adferat commodi praeter ipsum spectaculum, miratur tantummodo.
si quis autem graui et desperato morbo adfectus mox,
ut iussum fuerit, conualescat, admirationem sanitatis suae
sanantis etiam caritate superabit. talia facta sunt illo tempore,
quo deus in uero homine, quantum sat erat, hominibus adparebat:
sanati languidi, mundati leprosi; incessus claudis, [*]
caecis uisus, surdis auditus est redditus. homines illius temporis
aquam in uinum conuersam, saturata quinque milia
quinque panibus, transita pedibus maria, mortuos resurgentes
uiderunt: ita quaedam corpori manifestiore beneficio, quaedam
uero menti occultiore signo, et omnia hominibus maiestatis
testimonio consulebant: sic in se tunc animas errantes mortalium
diuina commouebat auctoritas. cur, inquis, ista modo
non fiunt? quia non mouerent, nisi mira essent; at si solita
essent, mira non essent. nam diei et noctis uices et constantissimum
ordinem rerum caelestium, annorum quadrifariam
conuersionem, decidentes redeuntesque frondes arboribus, infinitam
uim seminum, pulchritudinem lucis, colorum, sonorum.
odorum saporumque uarietates da qui primum uideat atque
sentiat, cum quo tamen loqui possimus, hebescit obruiturque
miraculis; nos uero haec omnia non cognoscendi facilitate —
quid enim causis horum obscurius? — sed certe sentiendi
adsiduitate contemnimus. facta sunt igitur illa oportunissime,
ut his multitudine credentium congregata atque propagata in
ipsos mores utilis conuerteretur auctoritas.

Mores autem quilibet tantum ualent ad obtinendas hominum
mentes. ut etiam quae in his praua sunt, quod fere
superantibus libidinibus euenit, inprobare citius et detestari
quam deserere aut mutare possimus. parumne consultum rebus
humanis arbitraris, quod nihil terrenum, nihil igneum, nihil
denique, quod corporis sensus adtingit, pro deo colendum esse.
ad quem solo intellectu ambiendum est, non pauci doctissimi
disputant, sed inperitum etiam uulgus marium feminarumque
in tam multis diuersisque generibus et credit et praedicat? [*]
quod continentia usque ad tenuissimum uictum panis et aquae
et non cotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies
perpetuata ieiunia, quod castitas usque ad coniugii prolisque
contemptum, quod patientia usque ad cruces flammasque neglectas,
quod liberalitas usque ad patrimonia distributa pauperibus.
quod denique totius huius mundi aspernatio usque ad
desiderium mortis intenditur? pauci haec faciunt, pauciores
bene prudenterque faciunt, sed populi probant, populi laudant,
populi fauent, diligunt postremum populi: populi suam inbecillitatem,
quod ipsa non possunt, non sine prouectu mentis
in deum nec sine quibusdam scintillis uirtutis accusant. hoc
factum est diuina prouidentia per prophetarum uaticinia, per
humanitatem doctrinamque Christi, per apostolorum itinera,
per martyrum contumelias, cruces, sanguinem, mortes, per'
sanctorum praedicabilem uitam atque in his uniuersis digna
rebus tantis atque uirtutibus pro temporum oportunitate miracula.
cum igitur tantum auxilium dei, tantum profectum
fructumque uideamus, dubitabimus nos eius ecclesiae condere
gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica
sede per successiones episcoporum frustra haereticis
circumlatrantibus et partim plebis ipsius iudicio, partim conciliorum
grauitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis
columen auctoritatis obtinuit? cui nolle primas dare
uel summae profecto inpietatis est uel praecipitis adrogantiae.
nam si nulla certa ad sapientiam salutemque animis uia est,
nisi cum eos rationi praecolit fides, quid est aliud ingratum [*]
esse opi atque auxilio diuino, quam tanto robore praeditae
auctoritati uelle resistere? et si unaquaeque disciplina, quamquam
uilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum
requirit, quid temerariae superbiae plenius, quam diuinorum
sacramentorum libros et ab interpretibus suis nolle cognoscere
et incognitos audere damnare ?