De Utilitate Credendi (10)

Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam
tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est
sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum:
tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid [*] [*]
legunt. de singulis dicam. primum genus est, in quo id quod
falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit.
alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus
noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen
putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex
alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit
non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo
si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer.
primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia
dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare
causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit.
hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam
credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum
genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam
ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem atomos
solui atque interire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam
et hic non minus miser est, si de re tanta id quod falsum
est pro certo sibi persuasit, quamquam id Lucretius, cuius libris
deceptus est, opinatus sit. quid enim huic prodest de auctoris
sententia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret,
sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum:
si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo
loco, ubi continentiam laudat, in uirtute illum summum bonum
posuisse adseueret et ideo non esse culpandum. huic enim quid
obest error Epicuri, si summum bonum hominis uoluptatem
ille corporis credit, cum iste non se dederit tam turpi noxiaeque
sententiae neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi
quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? hic
error non modo humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. [*] [*]
quid enim? si mihi de aliquo, quem diligerem. nuntiaretur, quod
sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque infantiam ita placere
multis audientibus dixerit. ut etiam iurauerit se similiter
uelle uiuere, idque ita mihi probaretur, ut inpudenter negarem,
num reprehendendus cuipiam uiderer, si eum existimarem,
cum hoc diceret, significare uoluisse sibi placere innocentiam,
et ab eis, quibus hominum genus inuolueretur cupiditatibus
animum alienum, et ex eo illum magis magisque diligerem,
quam antea diligebam, etiamsi fortasse illi in puerorum aetatibus
libertatem quandam in ludendo et cibando atque ignauum
otium stultus adamasset? fac enim eum esse defunctum,
postquam hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse
quicquam, ut aperiret sententiam suam: essetne quisquam
tam inprobus. qui mihi suscenseret, cum hominis laudarem
propositum et uoluntatem per illa ipsa uerba, quae acceperam?
quid? quod etiam iustus rerum existimator non dubitaret
fortasse laudare opinionem ac uoluntatem meam, cum et
innocentia mihi placeret et homo de homine in re dubia
bene potius existimarem, cum etiam male liceret.