De Mendacio (5-7)

Sed utrum sit utile aliquando mendacium, multo maior
magisque necessaria quaestio est. utrum ergo mentiatur quisquis
fallendi non habet uoluntatem uel etiam id agit, ne
fallatur, cui aliquid enuntiat, quamuis enuntiationem ipsam
falsam habere uoluerit, quia ideo uoluit, ut uerum persuaderet;
et utrum mentiatur quisquis etiam uerum uolens enuntiat
causa fallendi, dubitari potest. nemo autem dubitat mentiri
eum, qui uolens falsum enuntiat causa fallendi. quapropter
enuntiationem falsam cum uoluntate ad fallendum prolatam
manifestum est esse mendacium. sed utrum hoc solum sit
mendacium, alia quaestio est.

Interim de hoc genere, in quod omnes consentiunt, inquiramus:
utrum aliquando sit utile falsum aliquid enuntiare
cum uoluntate fallendi. nam qui hoc sentiunt, adhibent testimonia
sententiae suae, commemorantes Sarram, cum risisset,
angelis negasse quod riserit; Iacob a patre interrogatum [*] [*] [*]
respondisse, quod ipse esset Esau maior filius eius; Aegyptias,
quoque obstetrices, ne infantes Hebraei nascentes interficerentur,
etiam deo adprobante et remunerante mentitas et multa
eius modi exempla eligentes eorum hominum mendacia commemorant,
quos culpare non audeas atque ita fatearis aliquando
esse posse non solum reprehensione non dignum, sed
etiam dignum laude mendacium. addunt etiam, quo non solos
premant diuinis libris deditos, sed etiam omnes homines
sensumque communem dicentes: si quis ad te confugiat, qui
mendacio tuo possit a morte liberari, non es mentiturus? si
aliquid aegrotus interroget, quod ei scire non expedit, qui
etiam possit te non respondente grauius adfligi, audebisne aut
uerum dicere in perniciem hominis aut silere potius quam
honesto et misericordi mendacio ualitudini eius opitulari? his
atque talibus copiosissime se arbitrantur urgere, ut, si consulendi
causa exigit, aliquando mentiamur.

Contra illi, quibus placet numquam mentiendum, multo
fortius agunt, utentes primo auctoritate diuina, quoniam in
ipso Decalogo scriptum est: falsum testimonium ne
dicas, quo genere complectitur omne mendacium; quisquis
enim aliquid enuntiat, testimonium perhibet animo suo. sed
ne quis contendat non omne mendacium falsum testimonium
esse appellandum, quid dicturus est ad id, quod scriptum est:
os quod mentitur occidit animam? quod ne quis arbitretur
exceptis aliquibus mentientibus posse intellegi, alio
loco legat: perdes omnes, qui loquuntur mendacium. [*] [*]

unde ore suo ipse dominus, sit, inquit, in ore uestro:
est est, non non; quod autem amplius est, a malo
est. hinc et apostolus, cum exuendum ueterem hominem
praeciperet, quo nomine omnia peccata intelleguntur, consequenter
ait in primis ponens: quapropter deponentes
mendacium loquimini ueritatem.

Nec illis, quae de ueteribus libris mendaciorum exempla
prolata sunt, terreri se dicunt: ubi quidquid gestum est,
figurate accipi potest, quamuis reuera contigerit; quidquid
autem figurate fit aut dicitur, non est mendacium. omnis
enim enuntatio ad id, quod enuntiat, referenda est. omne
autem figurate aut factum aut dictum hoc enuntiat, quod
significat eis, quibus intellegendum prolatum est. unde credendum
est illos homines, qui propheticis temporibus digni
auctoritate fuisse commemorantur, omnia, quae scripta sunt
de illis, prophetice gessisse atque dixisse; nec minus prophetice
eis accidisse, quaecumque sic acciderunt, ut eodem prophetico
spiritu memoriae litterisque mandanda iudicarentur. de obstetricibus
autem, quia non eas possunt dicere prophetico spiritu
significandi futuri ueri gratia aliud pro alio renuntiasse Pharaoni,
etiamsi aliquid ipsis nescientibus quod per eas actum
est significauit, pro gradu suo dicunt adprobatas et remuneratas
a deo. qui enim nocendi causa mentiri solet, si iam consulendi
causa mentiatur, multum profecit. sed aliud est, quod [*] [*]

per se ipsum laudabile proponitur, aliud, quod in deterioris
conparatione praeponitur. aliter enim gratulamur, cum sanus
est homo, aliter, cum melius habet aegrotus. nam in scripturis
ipsis iustificata etiam Sodoma dicitur in conparatione scelerum
populi Israhel. et ad hanc regulam dirigunt omnia mendacia,
quae proferuntur de ueteribus libris nec reprehensa inueniuntur
uel reprehendi non possunt, ut aut indole proficientium et
spe adprobentur aut significationis alicuius causa non sint
omnino mendacia.