De Mendacio (36-40)

Nam de falso testimonio, quod in decem praeceptis legis
positum est, nullo modo quidem contendi potest dilectionem
ueritatis in corde seruandam et proferendum falsum ad eum,
apud quem dicitur testimonium. cum enim deo tantum dicitur,
tunc tantum in corde ueritas amplectenda est; cum autem
homini dicitur, etiam ore corporis uerum proferendum est, [*] [*]

quia homo non est cordis inspector. sed plane de ipso testimonio
non absurde quaeritur apud quem quisque sit testis.
non enim apud quoscumque loquimur, testes sumus, sed
apud eos, quibus expedit et debetur per nos cognoscere aut
credere ueritatem: sicuti est iudex, ne in iudicando erret; aut
qui docetur doctrina religionis, ne erret in fide aut in ipsa
doctoris auctoritate dubius fluctuet. cum autem ille te interrogat
aut uult ex te aliquid nosse, qui eam rem quaerit,
quae non ad eum pertineat, aut quam ei nosse non expedit,
non testem, sed proditorem requirit. itaque si ei mentiaris, a
falso fortasse testimonio alienus eris, sed a mendacio profecto
non eris.

Saluo igitur eo, quod falsum testimonium dicere
numquam licet, quaeritur, utrum liceat aliquando mentiri.
aut si falsum testimonium est omne mendacium, uidendum
est, utrum admittat conpensationem, ut dicatur uitandi maioris
peccati gratia. sicut illud, quod scriptum est: honora
patrem et matrem, rapiente officio potiore contemnitur:
unde ultimum sepulturae honorem patri prohibetur exsoluere,
qui ab ipso domino ad regnum dei adnuntiandum uocatur.

Item quod scriptum est: uerbum custodiens filius
a perditione longe aberit; excipiens autem excipit
illud sibi, et nihil falsi de ore ipsius procedit,
dicit aliquis non aliud hic accipiendum esse, quod positum
est: excipiens uerbum filius, nisi uerbum dei, quod est
ueritas. ergo (excipiens ueritatem filius a perditione
longe aberit\' refertur ad illud, quod dictum est: perdes
omnes, qui loquuntur mendacium. quod uero sequitur: [*] [*]

excipiens autem excipit illud sibi, quid aliud insinuat,
nisi quod apostolus dicit: opus autem suum probet
unusquisque, et tunc in semet ipso habebit gloriam
et non in altero? qui enim excipit uerbum, id est ueritatem
non sibi sed ut homnibus placeat, non eam custodit, cum eis
uidet placeri posse mendacio. qui autem excipit sibi, nihil
falsum de ore ipsius procedit, quia etiam cum placet hominibus
mendacium, non mentitur ille, qui ueritatem, non de qua
illis, sed de qua deo placeret, excepit sibi. itaque non est,
cur hic dicatur: omnes quidem perdet, qui loquuntur mendacium,
sed non omne mendacium, quando uniuersaliter omnia
mendacia circumcisa sunt in eo, quod dictum est: et nihil
falsi de ore ipsius procedit. sed dicit alius ita esse
accipiendum, sicut accepit apostolus Paulus, quod ait dominus:
ego autem dico uobis, non iurare omnino. nam et hic
omnis iuratio circumcisa est, sed ab ore cordis, ut numquam
uoluntatis adprobatione fieret, sed necessitate infirmitatis alterius,
id est a malo alterius, cui non aliter uidetur persuaderi
posse quod dicitur, nisi iurando fides fiat; aut ab illo malo
nostro, quod huius mortalitatis adhuc pellibus inuoluti cor nostrum
non ualemus ostendere: quod utique si ualeremus, iuratione
opus non esset. quamquam etiam in hac tota sententia, si,
quod dictum est: custodiens uerbum filius a perditione
longe aberit, de ipsa dictum est ueritate, per quam facta
sunt omnia, quae incommutabilis semper manet, quoniam
doctrina religionis ad eam contemplandam perducere nititur,
potest uideri ad hoc esse dictum: et nihil falsi de ore [*] [*]
ipsius procedit, ut nihil falsi, quod ad doctrinam pertinet,
dicat. quod mendacii genus nulla omnino conpensatione subeundum
penitusque ac praecipue deuitandum est. aut si quod
dictum est \'nihil falsi\', absurde accipitur, si non ad omne
mendacium referatur, quod dictum est de ore ipsius\\ secundum
superiorem disputationem os cordis accipiendum esse
contendit, qui aliquando putat esse mentiendum.

Haec certe omnia disputatio quamuis alternet aliis
asserentibus numquam esse mentiendum et ad hoc diuina
testimonia recitantibus, aliis contradicentibus et inter ipsa
uerba diuinorum testimoniorum mendacio locum quaerentibus,
nemo tamen potest dicere hoc se aut in exemplo aut in uerbo
scripturarum inuenire, ut diligendum uel non odio habendum
ullum mendacium uideatur, sed interdum mentiendo faciendum
esse quod oderis, ut quod amplius detestandum est deuitetur.
sed in hoc errant homines, quod subdunt pretiosa uilioribus.
cum enim concesseris admittendum esse aliquod malum, ne
aliud grauius admittatur, non ex regula ueritatis, sed ex sua
quisque cupiditate atque consuetudine metitur malum et id
putat grauius, quod ipse amplius exhorrescit, non quod amplius
reuera fugiendum est. hoc totum ab amoris peruersitate
gignitur uitium. cum enim duae sint uitae nostrae: una sempiterna,
quae diuinitus promittitur, altera temporalis, in qua
nunc sumus, cum quisque istam temporalem amplius diligere
coeperit quam illam sempiternam, propter hanc, quam diligit.
putat esse omnia facienda nec ulla aestimat grauiora peccata,
quam quae huic uitae faciunt iniuriam et uel ei commoditatis [*]

aliquid inique et inlicite auferunt aut eam penitus inlata
morte adimunt. itaque fures et raptores et contumeliosos et
tortores atque interfectores magis oderunt quam lasciuos, ebriosos,
luxuriosos, si nulli molesti sunt. non enim intellegunt
aut omnino curant, quod isti deo faciant iniuriam non quidem
in illius aliquod incommodum, sed in suam magnam perniciem,
cum dona eius in se corrumpunt, etiam temporalia, atque
ipsis corruptionibus auersantur aeterna, maxime si iam templum
dei esse coeperunt, quod Christianis omnibus apostolus
ita dicit: nescitis quia templum dei estis et spiritus
dei habitat in uobis? quisquis templum dei
corruperit, corrumpet illum deus; templum enim
dei sanctum est, quod estis uos.

Et omnia quidem ista peccata, siue quibus iniuria fit
hominibus in ipsis uitae huius commodis siue quibus se ipsi
homines corrumpunt et nulli inuito nocent, omnia ergo ista
peccata, etiamsi huic temporali uitae ad aliquam delectationem
uel utilitatem uidentur consulere — nam nullus aliquid horum
alio proposito ac fine committit - tamen ad illam uitam,
quae sempiterna est, inplicatos omnibus modis inpediunt.
horum autem alia sunt, quae solos facientes inpediunt, alia,
quae eos etiam, in quibus fiunt. nam illa, quae utilitatis ad
hanc uitam pertinentis gratia seruantur, cum auferuntur ab
iniuriosis, illi soli peccant et a uita aeterna inpediuntur, qui
ea faciunt, non hi, quibus faciunt. itaque etiamsi ea sibi
auferri quisque consentiat, uel ne faciat aliquid mali uel ne
in his ipsis maius aliquid incommodi patiatur, non solum [*] [*]

non peccat, sed illud fortiter et laudabiliter, hoc utiliter et
inculpabiliter facit. quae autem sanctitatis religionisque causa
seruantur, cum haec uiolare iniuriosi uoluerint, etiam peccatis
minoribus, non tamen iniuriis aliorum, si condicio proponitur
et facultas datur, redimenda sunt. et tunc iam illa desinunt
esse peccata, quae propter grauiora uitanda suscipiuntur. sicut
enim in rebus utilibus, uelut in pecunia alioue aliquo commodo
corporali, non uocatur damnum, quod propter maius lucrum
amittitur, sic et in rebus sanctis non uocatur peccatum, quod,
ne grauius admittatur, admittitur. aut si et illud damnum
dicitur, quod aliquis perdit, ne amplius perdat, uocetur et
hoc peccatum, dum tamen suscipiendum esse, ut amplius
euitetur, ita nemo dubitet, sicut nemo dubitat cauendi maioris
damni causa patiendum esse quod minus est.

Ista sunt autem, quae sanctitatis causa seruanda
sunt: pudicitia corporis et castitas animae et ueritas doctrinae.
pudicitiam corporis non consentiente ac permittente anima
nemo uiolat. quidquid enim nobis inuitis nullamque tribuentibus
potestatem maiore ui contingit in nostro corpore, nulla
inpudicitia est. sed permittendi potest esse aliqua ratio, consentiendi
autem nulla. tunc enim consentimus, cum adprobamus
et uolumus; permittimus autem etiam non uolentes euitandae
alicuius maioris turpitudinis gratia. consensio sane ad
inpudicitiam corporalem etiam castitatem animi uiolat. animi
quippe castitas est in bona uoluntate et sincera dilectione,
quae non corrumpitur, nisi cum amamus atque adpetimus,
quod amandum atque adpetendum non esse ueritas docet
custodienda est ergo sinceritas dilectionis dei et proximi —
in hac enim castitas animi sanctificatur — et agendum quibus
possumus uiribus et pia supplicatione, ut cum uiolanda [*]
adpetitur pudicitia corporis nostri, nec ipse animae sensus extremus,
qui carne inplicatus est, aliqua delectatione tangatur;
si autem hoc non potest, uel mentis in non consentiendo
castitas conseruetur. custodienda est autem in animi castitate,
quod ad dilectionem proximi pertinet, innocentia et beniuolentia,
quod autem ad dei, pietas. innocentia est, qua nulli uocemus;
beniuolentia, qua etiam prosumus, cui possumus; pietas,
qua colimus deum. ueritas autem doctrinae, religionis atque
pietatis nonnisi mendacio uiolatur, cum ipsa summa atque intima
ueritas, cuius est ista doctrina, nullo modo possit uiolari: ad
quam peruenire atque in illa omni modo manere eique penitus
inhaerere non licebit, nisi cum corruptibile hoc induerit
incorruptio nem et mortale hoc induerit inmortalitatem.
sed quia omnis in hac uita pietas exercitatio est,
qua in illam tenditur, cui exercitationi ducatum praebet ista
doctrina, quae humanis uerbis et corporeorum sacramentorum
signaculis ipsam insinuat atque intimat ueritatem, propterea
et haec, quae per mendacium corrumpi potest, maxime incorrupta
seruanda est, ut, si quid in illa castitate animi
fuerit uiolatum, habeat unde reparetur. corrupta enim auctoritate
doctrinae nullus aut cursus aut recursus esse ad castitatem
animi potest.