De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber (6-10)

Et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit
noctem. cum et lux nomen sit alicuius rei et dies rursum
et tenebrae et nox utrumque sit nomen, utrum ita dici oportuit
nomina rebus inposita esse, ut illa res, cui nomen inpositum
est, utique alio quoque nomine — non enim aliter poterat enuntiaretur,
et ita dictum est: uocauit deus lucem diem,
ut indifferenter dici etiam conuerse posset: uocauit deus diem
lucem et uocauit noctem tenebras? quid ei respondebimus,
si quis a nobis ita quaerat: luci nomen inpositum est dies an
diei nomen inpositum est lux? quia haec duo utique, in quantum
ad res significandas articulata uoce enuntiantur, nomina
sunt. hoc modo etiam de aliis duobus quaeri potest: tenebris
nomen inpositum est nox an nocti inpositum est nomen tenebrae?
et quidem, ut scriptura praescribit, manifestum est
lucis nomen dictum esse diem et tenebrarum nomen dictum
esse noctem. quia cum diceret: deus fecit lucem et diuisit
inter lucem et tenebras, nondum de uocabulis agebatur, postea
sunt adhibita uocabula dies et nox, cum et illa sine dubio
uocabula sint, lux et tenebrae, res aliquas significantia sicut
dies et nox. ergo ita hoc accipiendum est, quia enuntiari aliter
non posset res, quae nomen accepit, nisi aliquo nomine? an
potius ista uocatio accipienda est ipsa distinctio? non enim [*] [*]

omnis lux dies aut omnes tenebrae nox; sed lux et tenebrae
certis inter se uicibus ordinatae atque distinctae diei et noctis
nominibus appellantur. omne quippe uocabulum ad distinctionem
ualet: unde etiam nomen, quod rem notet, appellatum
est quasi notamen, notet autem hoc est distinguat et doctitantem
ad discernendum adiuuet. fortasse ergo ipsum diuisisse
inter lucem et tenebras, hoc est uocasse lucem diem et tenebras
noctem, ut hoc sit ordinasse ista quod uocasse. an ista
uocabula significare nobis uolunt, quam lucem dixerit et quas
tenebras? tamquam si diceret: fecit deus lucem et diuisit
inter lucem et tenebras. lucem autem dico diem et tenebras
dico noctem, ne aliquam aliam lucem intellegas, quae non
sit dies, et ne aliquas alias tenebras intellegas, quae non sint
nox nam si omnis lux dies posset intellegi et omnes tenebrae
noctis nomine censerentur, fortasse non opus esset dicere:
et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit
noctem.

Item quaeri potest quem diem dicat et quam noctem. si
istum diem uult accipi, quem solis ortus inchoat et claudit
occasus, et istam noctem, quae a solis occasu usque in ortum
tendit, non inuenio, quomodo esse potuerint, antequam caeli
luminaria facta essent. an ipsa spatia horarum et temporum
etiam sine discrimine fulgoris atque umbrae iam ita uocari
potuerunt? et quomodo in illam lucem rationalem, si haec
significata est, aut sensualem cadit haec uicissitudo, quae
nomine diei et noctis significatur? an non secundum quod
euenit sed secundum quod potest euenire ista insinuata sunt,
quia et rationi potest error succedere et sensui quaedam
stoliditas? [*]

Et facta est uespera et factum est mane dies
unus. non eodem modo nunc appellatur dies, quo cum
diceretur: et uocauit deus lucem diem, sedeo modo, quo
dicimus uerbi gratia triginta dies habere mensem: hic enim
nomine diei noctes quoque includimus; superius autem ita
dictus est dies, ut a nocte seiungeretur. itaque cum illa
operatio dei per lucem gesta insinuaretur, consequenter dicitur
factam esse uesperam et factum esse mane unum diem, ut
sit scilicet unus dies a coepto die usque ad coeptum diem,
id est a mane usque ad mane, quales dies adnumeratis, ut
dixi, noctibus appellamus. sed quomodo facta est uespera et
factum est mane? an tanta mora temporis fecit lucem deus
et diuisit inter lucem et tenebras, quanta mora tenditur dies
lucens, id est non adnumerata nocte? et ubi est quod scriptum
est: subest enim tibi, cum uoles posse, si opus est deo
productione temporis, ut aliquid perficiat? an omnia quidem
tamquam in arte atque ratione perfecta sunt deo non in
productione temporis, sed in ipsa ui, quae illas etiam res,
quas non stare sed transire cernimus, stabiliter efficit? non
enim et in sermone nostro, cum uerba alia transeant et alia
succedant, credibile est ita fieri in arte ipsa, qua operante
stabiliter artificiosa occurrit oratio. quamquam ergo sine productione
temporis faciat deus, cui subest posse cum uolet,
ipsae tamen naturae temporales motus suos temporaliter peragunt.
ita ergo fortasse dictum est: et facta est uespera
et factum est mane dies unus, sicut ratione prospicitur
ita fieri debere aut posse, non ita, ut fit temporis tractibus.
nam non ipsam rationem operationum contemplatus est in spiritu [*] [*]

sancto ille, qui dixit: qui manet in aeternum creauit
omnia simul; sed commodissime in hoc libro quasi per
morarum interualla factarum a deo rerum digesta narratio
est, ut ipsa dispositio, quae ab infirmioribus animis contemplatione
stabili uideri non poterat, per huius modi ordinem sermonis
exposita quasi istis oculis cerneretur.

Et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquae
et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum.
et fecit deus firmamentum et diuisit inter aquam
quae erat sub firmamento et inter aquam quae erat
supra firmamentum. utrum aquae tales sunt supra firmamentum,
quales sub firmamento istae uisibiles? an, quia illam
aquam uidetur significare, supra quam spiritus ferebatur et
eam intellegebamus esse ipsam mundi materiam, haec etiam
hoc loco firmamento interposito discreta credenda est, ut inferior
sit materia corporalis, superior animalis? hoc enim firmamentum
dicit, quod caelum postea uocat. caelesti autem
corpore nihil est in corporibus melius. alia quippe corpora
caelestia, alia terrestria et utique caelestia meliora: quorum
naturam quidquid transit nescio quemadmodum iam corpus
possit uocari; sed est fortasse uis quaedam subiecta rationi,
qua ratione deus ueritasque cognoscitur: quae natura quia
formabilis est uirtute atque prudentia, cuius uigore cohibetur
eius fluitatio atque constringitur et ob hoc quasi materialis
adparet, recte aqua diuinitus appellata est non locorum spatio sed
merito naturae incorporeae caeli corporei ambitum excedens.
et quoniam caelum firmamentum uocauit, non absurde [*] [*]

intellegitur quid quid infra aethereum caelum est, in quo
pacata et firma sunt omnia, mutabilius esse et dissolubilius.
quod genus corporalis materiae ante acceptam speciem distinctionemque
formarum, a qua sub firmamento nominata est,
fuerunt qui crederent has uisibiles aquas et frigidas caeli
superficiem superamplecti. et documentum adhibere conati sunt
de tarditate stellae unius de septem uagantibus, quae superior
est ceteris et a Graecis aaiveov dicitur et triginta annis peragit
signiferum circulum, ut ob hoc tarda sit, quia est frigidis
aquis uicinior, quae supra caelum sunt. quae opinio nescio
quemadmodum possit apud eos defendi, qui subtilissime ista
quaesierunt. nihil autem horum temere adfirmandum sed caute
omnia modesteque tractanda sunt.

Et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquae
et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est
factum. postquam dixit: sic est factum, quid opus erat
rursum addere: et fecit deus firmamentum et diuisit
inter aquam quae erat sub firmamento et aquam quae
erat supra firmamentum? nam cum dixisset superius: et
dixit deus: fiat lux. et facta est lux, non addidit rursus:
et fecit deus lucem; hic autem posteaquam dixit deus: fiat.
et sic est factum, additum est: et fecit deus. an hinc
adparet non oportere illam lucem intellegi corporalem, ne eam
aliqua creatura interposita deus fecisse uideatur — deum autem
trinitatem dico —, hoc uero firmamentum caeli, quia corporeum
est, per incorpoream creaturam accepisse speciem [*] [*]

formamque credatur, ut prius incorporeae naturae rationaliter a
ueritate inpressum sit quod corporaliter inprimeretur, ut caeli
fieret firmamentum, et ideo quod positum est: et dixit deus:
fiat. et sic est factum, in ipsa rationali natura prius
factum est fortasse unde inprimeretur corpori species ?

Cum autem additum est: et fecit deus firmamentum
et diuisit inter aquam quae erat sub firmamento et
aquam quae erat supra firmamentum, ipsa operatio in
illa materia, ut corpus caeli fieret, significatur ? an forte
uarietatis causa, ut textus sermonis in fastidium non ueniret,
supra non est positum quod infra positum est et non oportet
scrupulose omnia rimari? eligat quis quod potest; tantum ne
aliquid temere atque incognitum pro cognito afferat memineritque
se hominem de diuinis operibus quantum permittitur
quaerere.

Et uocauit deus firmamentum caelum. quod de uocatione
superius tractatum est, hic quoque considerari potest;
non enim omne firmamentum caelum est. et uidit deus
quia bonum est. et de hoc superius quod tractatum est
retractetur, nisi quod non eundem ordinem uideo. nam superius:
et uidit deus lucem quia bona est, et post deinde
subicitur: diuisit deus inter lucem et tenebras; et
uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit noctem,
hic autem, postquam factum enarratum est, quod factum
dicebatur, et posteaquam uocatum est firmamentum caelum,
tum dicitur: et uidit deus quia bonum est. quod si non [*] [*] [*] [*]

fastidii euitandi gratia ita uariatum est, illud certe intellegere
cogimur, quod dictum est: et fecit deus omnia simul.
quare enim primo ibi uidit quia bonum est et postea nomen
inposuit, hic autem primo nomen inposuit et postea uidit
quia bonum est P nisi quia ista indifferentia significat morarum
interualla non esse in operatione dei, quamuis in ipsis inueniantur
operibus ? secundum autem morarum interuallum
prius aliquid et postea efficitur, sine quibus narratio factorum
non potest esse, quamuis sine his deus ista efficere potuerit.
et facta est uespera et factum est mane dies secundus.
iam hinc superius tractatum est et easdem rationes hic
quoque ualere arbitror.

Et dixit deus: congregentur aquae quae sub
caelo sunt in congregationem unam et adpareat arida.
et sic est factum. hinc probabilius credi potest aquam
dictam esse superius, sicut arbitrabamur, ipsam mundi materiam.
nam si uniuersum aqua obpletum erat, unde uel quo
potuit congregari? si enim confusionem quandam materialem
aquae nomine appellauerat, haec congregatio accipienda est
ipsa formatio, ut talis esset aquae species, qualem nunc esse
cernimus. et ipsum "adpareat arida", quod positum est, terrae
formatio intellegi potest, ut hanc haberet speciem terra, quam
cernimus. inuisibilis enim et inconposita dicta erat, cum adhuc
materiae species deesset. dixit ergo deus: congregetur
aqua quae sub caelo est; id est in formam redigatur
materies corporalis, ut aqua ista sit, quam sentimus. in congregationem
unam: uis ipsa formae commendatur nomine [*] [*]

unitatis. hoc est enim uere formari in unum aliquid redigi,
quoniam summe unum est omnis formae principium. et adpareat
arida: id est speciem uisibilem accipiat atque a
confusione distinctam. et bene aqua congregatur, ut adpareat
arida; id est cohibetur quod fluitat materiae, ut quod obscurum
est inlustretur. et sic est factum: etiam hoc fortasse in
rationibus intellectualis naturae prius factum est, ut postea
quod dicitur: et congregata est aqua in congregationem
unam et adparuit arida, non superfluo additum uideatur,
cum iam dictum esset: et sic est factum, sed ut post
rationalem atque incorpoream operationem intellegeremus etiam
corporalem secutam.

Et uocauit deus aridam terram et congregationem
aquae uocauit mare. adhuc nobiscum facit illa causa
uocabulorum; non enim omnis aqua mare aut omne aridum
terra. ergo quae aqua esset et quae arida, uocabulis segregandum
fuit. ipsam autem distinctionem atque formationem
fuisse uocationem dei non absurde adhuc intellegi potest. et
uidit deus quia bonum est. et hic ipse ordo seruatus est;
quare huic etiam illa, quae iam tractata sunt, conferantur.