De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber (16)

Et fecit deus bestias terrae secundum genus
et pecora secundum genus et omnia serpentia terrae
secundum genus. haec iteratio quod dictum est: et fecit
deus, cum iam dictum esset: et factum est sic, secundum [*] [*]

superiorem regulam consideretur. sane hic pecorum nomine
omnia puto significata esse quadrupedia, quae sub cura hominum
uiuunt. et uidit deus quia bonum est: solite accipiendum.

Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et
similitudinem nostram. et hic animaduertenda quaedam
et coniunctio et discretio animantium. nam eodem die factum
hominem dicit, quo bestias; sunt enim simul omnia terrena
animantia. et tamen propter excellentiam rationis, secundum
quam ad imaginem dei et similitudinem efficitur homo, separatim
de illo dicitur, postquam de ceteris terrenis animantibus
solite conclusum est dicendo: et uidit deus quia bonum est.

Considerandum etiam illud, quod in ceteris dixit deus:
fiat. et factum est; hic autem dixit deus: faciamus, ut
hoc quoque modo uoluerit spiritus sanctus humanae naturae
insinuare praestantiam. cui autem nunc dictum est: faciamus,
nisi cui dicebatur in ceteris: fiat? omnia enim per ipsum
facta sunt et sine ipso factum est nihil. sed quid
putamus aliter dictum esse: fiat, nisi ut ipse faceret iussu \'
patris, et aliter: faciamus, nisi ut ambo pariter facerent?
an omnia quae facit pater, per filium facit et ideo nunc
"faciamus" dictum est, ut ipsi homini, propter quem scriptura
ipsa facta est, ita in se ipso demonstraretur ea quae filius
dicente patre facit etiam ipsum patrem facere, ut quod in
ceteris dicebatur: fiat. et factum est, hic exponatur non
separatim fuisse dictionem et separatim effectionem sed utrumque
simul, cum hic dicitur: faciamus?

Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et
similitudinem nostram. omnis imago est similis ei, cuius [*] [*] [*] [*]

imago est; nec tamen omne, quod simile est alicui, etiam
imago est eius. sicut in speculo et pictura quia imagines
sunt, etiam similes sunt, tamen, si alter ex altero natus non
est, nullus eorum imago alterius dici potest. imago enim tunc
est, cum de aliquo exprimitur. cur ergo, cum dictum esset:
ad imaginem, additum est: et similitudinem, quasi possit
esse imago dissimilis? sufficeret ergo ad imaginem dicere.
an aliud est simile, aliud similitudo, sicut aliud est castus,
aliud castitas, aliud fortis, aliud fortitudo, ut, quemadmodum
quaecumque sunt fortia fortitudine sunt fortia et quaecumque
sunt casta castitate sunt casta, ita et quaecumque similia
sunt similitudine sint similia? non autem imago nostra satis
proprie dicitur similitudo nostra esse, cum tamen proprie
dicatur similis nobis esse, ut ibi sit ea similitudo, qua similia
sunt quaecumque similia, ubi est et castitas, qua casta sunt
quaecumque sunt casta. castitas autem nullius participatione
casta est, sed eius participatione sunt casta quaecumque casta
sunt. quae utique in deo est, ubi est etiam illa sapientia,
quae non participando sapiens est, sed cuius participatione
sapiens est anima quaecumque sapiens est. quapropter etiam
similitudo dei, per quam facta sunt omnia, proprie dicitur
similitudo, quia non participatione alicuius similitudinis similis
est, sed ipsa est prima similitudo, cuius participatione similia
sunt, quaecumque per illam fecit deus.

Expositio ergo fortasse est, cum additum esset: ad similitudinem,
cum iam dictum esset: ad imaginem, ut ostenderetur
eam, quae imago dicta est, non ita esse similem deo,
quasi alicuius similitudinis participantem, sed hanc ipsam [*]

esse similitudinem, cuius participarent omnia, quae dicuntur
esse similia. sicut ibi est et castitas, cuius participatione
castae sunt animae, et sapientia, cuius participatione sapientes
sunt animae, et pulchritudo, cuius participatione pulchra sunt
quaecumque sunt pulchra. si enim tantum similitudinem
diceret, non significaret ab ipso esse genitam; si autem
tantummodo imaginem diceret, significaret quidem ab ipso
genitam, sed non significaret ita similem, ut non tantum similis
sed ipsa similitudo esset. ut autem nihil castius ipsa castitate
et nihil sapientius ipsa sapientia et nihil pulchrius ipsa pulchritudine,
ita nihil similius ipsa similitudine dici aut cogitari
aut esse omnino potest. unde intellegitur ita patri esse similem
similitudinem suam, ut eius naturam plenissime perfectissimeque
inpleat.

Quantum autem ad speciem rebus inponendam ualeat dei
similitudo, per quam facta sunt omnia, quamquam humanas
cogitationes altissime superet, licet tamen utcumque arbitrari,
si consideremus omnem naturam, siue quae sentientibus siue
quae ratiocinantibus occurrerit, similibus inter se partibus
seruare uniuersitatis effigiem. nam ex sapientia dei sapientes uocantur
animae rationales et ulterius hoc nomen non porrigitur;
nam neque ulla pecora et multo minus arbores aut ignem
uel aerem uel aquam uel terram sapientem possumus dicere,
quamquam per ipsam dei sapientiam sint etiam omnia haec
in quantum sunt. at uero similes inter se et lapides dicimus
et animalia et homines et angelos. iam uero in singulis rebus
et terram, eo quod similes inter se habeat partes suas, fieri,
ut terra sit, et aquam qualibet quaque parte similem esse
ceteris partibus nec aliter aquam esse potuisse, et quantumlibet
aeris, si cetero esset dissimile, nullo pacto aerem esse [*] [*]

potuisse, et ignis lucisue particulam, eo quod non sit dissimilis
reliquis partibus, fieri, ut sit quod est: ita de unoquoque
lapidum uel arborum uel corpore cuiuslibet animantis discerni
et intellegi potest, quod non solum cum aliis sui generis
rebus, sed in se ipsis singulis non essent, nisi partes inter
se similes haberent. et tanto est pulchrius corpus, quanto
similioribus inter se suis partibus constat. iam porro animarum
non solum aliarum cum aliis amicitia similibus moribus confit,
sed etiam in unaquaque anima similes actiones atque uirtutes,
sine quibus constantia esse non potest, beatam uitam indicant.
similia uero haec omnia, non autem ipsam similitudinem
possumus dicere. quapropter, si rebus inter se similibus uniuersitas
constat, ut singulae sint quidquid sunt et omnes
ipsam uniuersitatem conpleant, quam deus et condidit et gubernat,
per similitudinem eius profecto, qui condidit omnia,
supereminentem atque incommutabilem et incontaminabilem
talia facta sunt, ut similibus inter se partibus pulchra sint,
ad ipsam tamen similitudinem omnia non facta sint, sed sola
substantia rationalis: quare omnia per ipsam, sed ad ipsam
non omnia.

Rationalis itaque substantia et per ipsam facta est et ad
ipsam; non enim est ulla natura interposita, quandoquidem
mens humana — quod non sentit, nisi cum purissima et
beatissima est — nulli cohaeret nisi ipsi ueritati, quae simili.
tudo et imago patris et sapientia dicitur. recte igitur secundum
hoc, quod interius et principale hominis est, id est
secundum mentem accipitur: faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram. ex illo enim, quod in
homine principatum tenet, quod eum disiungit a beluis, totus [*]

est homo aestimandus. cetera in eo, quamquam in suo genere
pulchra sint, tamen cum pecoribus communia sunt ac per hoc
in homine parui pendenda. nisi forte quod ad intuendum caelum
figura humani corporis erecta est, ualet etiam aliquid,
ut corpus ipsum ad similitudinem dei factum credatur, ut,
quemadmodum a patre illa similitudo non auertitur, ita corpus
humanum a caelo non sit auersum, sicut aliorum corpora
animalium auersa sunt, quia prona in aluum prosternuntur.
sed tamen hoc non omni modo accipiendum est; nam corpus
nostrum a caelo plurimum differt; in illa uero similitudine,
quae filius est, non potest quidquam esse dissimile illi, cui
similis est., quoniam similia quaecumque alia sunt inter se
etiam dissimilia ex aliqua parte sunt: ipsa uero similitudo
non est aliqua ex parte dissimilis. pater tantum pater est nec
filius aliud est quam filius, quia et cum dicitur similitudo
patris, quamquam ostendat nullam interuenire dissimilitudinem,
non tamen solus est pater, si habet similitudinem.

Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et
similitudinem nostram. satis quidem quae superius dicta
sunt secundum id exponunt haec uerba scripturae, in quibus
legimus dixisse deum: faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram, ut similitudo dei, ad quam
factus est homo, ipsum dei uerbum, hoc est unigenitus filius
accipi possit: non utique ut ipse sit eadem imago et similitudo
aequalis patri. est tamen et homo imago dei, sicut [*] [*]

apertissime ostendit apostolus dicens: uir quidem non de-.
bet uelare caput, cum sit imago et gloria dei. sed
haec imago ad imaginem dei facta non est aequalis et coaeterna
illi, cuius imago est; nec esset, etiamsi numquam omnino
peccasset. ille autem sensus est potius -in his diuinis uerbis
eligendus, ut ideo dictum intellegamus non singulariter sed
pluraliter: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
nostram, quia non ad solius patris aut solius filii
uel solius spiritus sancti, sed ad ipsius trinitatis imaginem
factus est homo. quae trinitas ita est trinitas, ut unus deus
sit, ita est unus deus, ut trinitas sit. non enim ait filio loquens:
faciamus hominem ad imaginem tuam, aut: ad imaginem meam,
sed pluraliter ait: ad imaginem et similitudinem nostram:
a qua pluralitate spiritum sanctum separare quis audeat? quae
pluralitas quoniam non tres dii, sed unus est deus, ideo intellegendum
est postea scripturam singulariter intulisse atque.
dixisse: et fecit deus hominem ad imaginem dei, ut
non sic accipiatur tamquam deus pater ad imaginem dei, hoc
est filii sui: alioquin quomodo est uerum, quod dictum est:
ad imaginem nostram, si ad filii solius imaginem factus
est homo? ac per hoc quia uerum est, quod ait deus: ad
imaginem nostram, ita dictum est: fecit deus hominem
ad imaginem dei, tamquam diceretur ad imaginem suam,
quod est ipsa trinitas.

Nonnulli autem putant ideo non repetitam similitudinem
neque dictum: et fecit deus hominem ad imaginem et similitudinem
dei, quia tunc tantummodo ad imaginem factus est,
similitudo autem illi postea seruabatur in resurrectione mortuorum:
quasi possit esse imago aliqua, in qua similitudo non [*] [*]

sit. si enim omnino similis non est, procul dubio nec imago
est. uerum tamen ut non sola ratione id agere uideamur, et
auctoritas apostoli Iacobi adhibenda est, qui cum de lingua
hominis loqueretur ait: in ipsa benedicimus deum et in
ipsa maledicimus homines, qui ad similitudinem dei
facti sunt. [*] [*]