Du Duabus Animabus (5-8)

Hinc illud etiam fortasse cognoscerem, quod consequens
esse manifestum est, cum iniustitia et intemperantia ceteraque
animi uitia non sentiantur, sed intellegantur: quomodo fiat,
ut etiam ista, quae detestamur et damnanda censemus, tamen
quoniam intellegibilia sunt, anteire hanc lucem queant, cum [*]

in suo genere ista laudanda sit. suggeritur enim animo bene
se deo subicienti primo non omne, quod laudamus. omni.
quod uituperamus. esse anteponendum. neque enim quia laudo
purgatissimum plumbum. ob hoc illud uituperando auro pluris
aestimo. in suo enim genere quidque considerandum est. inprobo
iurisconsultum multas leges ignorantem, sed eum tamen
probatissimo sutori sic praefero, ut ne comparandum quidem
putem. at istum laudo, quod suae artis peritissimus sit; illum
autem. quod suam professionem minus inpleat, iure reprehendo.
ex quo reperire deberem lucem istam, quod in genere proprio
perfecta esset. iure laudari; tamen quia sensibilium rerum
numero includitur, quod genus intellegibilium generi cedat
necesse est, infra iniustas et intemperantes animas, quoniam
sunt intellegibiles, esse deputandam, quamuis istas non iniuria
damnatione dignissimas iudicemus. quaerimus namque in his
quod concilietur deo, non quod isti fulgori praeferatur. quapropter
quisquis hoc lumen ex deo esse contenderet, non
repugnarem, sed magis animas dicerem, uitiosas etiam, non in
quantum uitiosae. sed in quantum animae sunt, deum sibi
esse creatorem fateri oportere.

Hoc loco si quisquam illorum cautus et uigilans iam
etiam studiosior quam pertinacior me admoneret non de uitiosis
animis. sed de ipsis uitiis esse quaerendum — quae quoniam
sensu corporis non cognoscerentur. et tamen cognoscerentur,
non nisi intellegibilia posse accipi; quae si sensibilibus [*]

omnibus antecellunt, cur lucem deo auctori esse tribuendam inter
nos conueniret, uitiorum uero auctorem deum nemo nisi sacrilegus
diceret — responderem homini, si aut statim et repente.
ut bonis dei cultoribus solet. diuinitus infulsisset huius solutio
quaestionis, aut fuisset antea praeparata: quorum si neutrum
meruissem atque potuissem, coepta differrem; quodque esset
propositum, difficile esse ad dinoscendum atque arduum confiterer.
recurrerem in me, prosternerer deo, alte ingemerem
quaerens, ne me in medio spatio, quo certis rationibus promouissem,
haerere pateretur; ne ancipiti quaestione cogerer
aut intellegibilia sensibilibus submittere ac subdere. aut ipsum
uitiorum dicere auctorem: cum esset utrumuis horum falsitatis
inpietatisque plenissimum. nullo modo possem existimare. quod
me sic adfectum ille desereret. admoneret ergo suis illis ineffabilibus
modis, ut considerarem etiam atque etiam. utrum
animi uitia. de quibus aestuarem, inter intellegibilia numeranda
essent. quod ut reperirem propter inbecillitatem interioris oculi
mei, quae mihi peccatis meis iure accidisset, aliquem mihi ad
inuisibilia contuenda in ipsis uisibilibus machinarer gradum:
quorum esset nobis nullo modo certior cognitio, sed consuetudo
fidentior. itaque statim quaererem, quid ad sensum proprie
pertineret oculorum. inuenirem colores, quorum principatum
lux ista obtineret. haec enim sunt. quae nullus alius sensus
adtingit: nam motus corporum et magnitudines et interualla
et figuras. quamuis et oculis. non tamen proprie. sed tactu
etiam posse sentiri. unde colligerem tanto ceteris corporeis et
sensibilibus praestare lucem, quanto aliis sensibus aspectus
esset inlustrior. eiecta igitur ex omnibus, quae corpore [*]
sentiuntur, ista luce. qua niterer et in qua gradum illum inquisitionis
meae necessario conlocarem, pergerem adtendere, quid
ageretur hoc modo. mecumque ista sermocinarer: si sol iste
tanta claritate conspicuus et diei luce sufficiens usque ad lunae
similitudinem in conspectu nostro paulatim deficeret, num aliud
quicquam oculis sentiremus quam lucem utcumque fulgentem,
lucem tamen quaerentes. quod fuerat, non uidendo et haurientes
uidendo quod aderat? non ergo illum defectum uideremus,
sed lucem. quae defectui remaneret. cum autem non
uideremus, non sentiremus: quicquid enim sentimus aspectu.
non potest non uideri. quare si defectus ille neque uisu neque
alio sensu sentiretur, non posset inter sensibilia numerari.
nihil enim sensibile est. quod sentiri non potest. referamus nunc
considerationem ad uirtutem, cuius intellegibili luce splendere
animum conuenientissime dicimus. porro ab hac luce uirtutis
defectus quidam non perimens animam. sed obscurans uitium
uocatur. potest igitur recte uitium quoque animi nequaquam
inter intellegibilia numerari. ut lucis ille defectus recte de
sensibilium numero eximitur: illud tamen quod remanet animae,
id est hoc ipsum. quod uiuit atque anima est, tam est intellegibile
quam sensibile illud, quod in hoc uisibili lumine
post defectum quantumcumque fulgeret: et ideo animam in
quantum anima esset et uitae participaret, sine qua nullo
pacto esse anima potest. rectissime omnibus sensibilibus anteferri.
quamobrem maximi erroris esse ullam animam dicere
non esse ex deo. ex quo esse solem lunamque glorieris. [*]

Quod si iam placeret omnia sensibilia nominare, non
modo ea, quae sentiremus, sed etiam ea, quae non sentiendo,
tamen per corpus iudicaremus, sicut per oculos tenebras et
per aures silentium — et illas enim non uidendo et hoc non
audiendo cognoscimus — rursusque intellegibilia, non ea
tantum, quae inlustrata mente conspicimus, sicuti est ipsa
sapientia, sed etiam illa, quae ipsius inlustrationis priuatione
auersamur, ut est insipientia, quam tenebras animi congrue
dixerimus: nullam de uerbo facerem controuersiam, sed totam
quaestionem facili diuisione dissoluerem statimque adprobarem
bene adtendentibus substantias intellegibiles sensibilibus substantiis
diuina et incorrupta ueritatis lege praeponi, non earum
- substantiarum defectus, quamuis hos intellegibiles, illes sensibiles
appellare uellemus. quapropter qui et haec lumina uisibilia
et illas intellegibiles animas substantias esse faterentur,
omni modo eos cogi sublimiores partes animis tribuere atque
concedere, defectus uero utriusque generis non posse alteros
alteris anteponi; priuant enim tantum et non esse indicant,
quod usquequaque eandem uim habent, sicut ipsae negationes.
nam cum dicimus: non est aurum, et: non est uirtus, quamuis
inter aurum et uirtutes plurimum, nihil tamen inter negationes,
quas eis adiunximus, distat. uerum enimuero peius
est non esse uirtutem quam non esse aurum, nemo sanus hinc
ambigit, quod non propter ipsas negationes, sed propter res,
quibus adiunguntur, accidere quis non intellegat? auro enim
uirtus quanto praestat, tanto est uirtute quam auro carere
miserius. quamobrem cum res intellegibiles sensibilibus rebus
antecellunt, defectum in intellegibilibus quam in sensibilibus
merito aegrius toleramus, non eos defectus, sed ea, quae [*]

deficiunt, carius uel uilius aestimantes. ex quo iam illud adparet
defectum uitae, quae intellegibilis est, multo miserabiliorem
esse quam huius sensibilis lucis, quod scilicet multo est
carior intellecta uita quam lux ista conspecta.

Quae cum ita sint, audebitne quisquam, cum solem ac
lunam et quicquid in sideribus, quicquid denique in hoc igni
nostro atque terreno luce uisibili effulget, deo tribuat, animas
quaslibet, quae profecto nisi uiuendo animae non sunt, cum
tanto hoc lumen uita praecedat. ex deo esse nolle concedere?
et cum ille uerum dicat. qui dicit: in quantum nitet. ex deo
est, egone tandem. deus magne. mentiar, si dicam: in quantum
uiuit. ex deo est? non usque adeo. quaeso, caecitas mentis
subpliciaque augeantur animorum. ut haec homines non intellegant.
sed quoquo modo illorum error aut pertinacia sese
haberet, his ego fretus armatusque rationibus credo, cum ad
eos rem ita consideratam perspectamque detulissem et cum
his placide contulissem. uererer. ne mihi quisquam eorum
alicuius momenti esse uideretur, si aut intellectum aut ea,
quae intellectu, non per defectum perciperentur, sensui conaretur
praeferre aut saltem conparare corporeo uel his rebus, quae
ad eundem sensum cognoscendum similiter pertinerent. quo
constituto quando ille mihi uel quisquam negare auderet
animas, quantum uellet malas, tamen, quoniam animae essent,
intellegibilium rerum numero contineri neque illas per defectum
intellegi ? siquidem animae non alio essent, nisi quo uiuerent
licet enim per defectum intellegerentur uitiosae, quia uirtutis [*]

egestate uitiosae, non tamen per defectum animae, quia ui.
uendo animae. nec fieri potest, ut uitae praesentia sit causa
deficiendi, cum tanto quidque deficiat, quanto deseritur uita.