De Consensu Evangelistarum (1.41-1.45)

Quia enim haec euertit nisi deus IsraheL? ipsi enim populo
dictum est per diuinas uoces factas ad Moysen: audi Israhel,
dominus deus tuus dominus unus est. non facies tibi
idolum neque cuius quam similitudinem, neque quae
in caelo sursum neque quae in terra deorsum. ut autem
etiam euertat ista, ubi potestatem acceperit, sic ei praecipitur:
non adorabis deos illorum, sed neque seruies eis:
non facies secundum opera ipsorum, sed deponendo
depones et confringendo confringes simulacra eorum.
quis autem dicat Christum adque Christianos non pertinere
ad Israhel, cum Israhel nepos fuerit Ab ahae, cui primo et deinde
Isaac filio eius et deinde ipsi Israhel nepoti eius dictum est
quod iam commemoraui: in semine tuo benedicentur
omnes gentes? quod fieri iam uidemus in Christo, cum
inde exorta sit illa uirgo, de qua propheta populi Israhel et
dei Israhel cecinit dicens: ecce uirgo concipiet et pariet [*] [*]

filium, et uocabunt nomen eius Emmanuhel. interpretatur
autem Emmanuhel \'nobiscum deus). deus ergo Israhel.
qui prohibuit alios deos coli, qui prohibuit idola fabricari, qui
praecepit euerti, qui per prophetam praedixit gentes ab extremo
terrae dicturas: uere mendacia coluerunt patres
nostri simulacra, in quibus non est utilitas, ipse
per Christi nomen et Christianorum fidem istarum omnium
superstitionum euersionem iussit, promisit, exhibuit. frustra
ergo miseri, quia blasphemare Christum etiam a dis suis, hoc
est demonibus, nomen Christi metuentibus prohibiti sunt, uolunt
ab eo doctrinam istam facere alienam, qua Christiani
contra idola disputant easque omnes falsas religiones, ubi
potuerint, eradicant.

De deo Israhel respondeant, quem docere ista et iubere non
tantum Christianorum, sed etiam Iudaeorum libri testantur,
de ipso consulant deos suos, qui Christum blasphemari prohibuerunt,
de deo Israhel, si audiant aliqua contumeliosa,
respondeant. sed quos consulant? aut ubi iam consulant? libros
suorum legant. si deum Israhel Iouem putant, sicut Varro
scripsit, interim ut secundum eorum opinionem loquar, cur
ergo Ioui non credunt idola esse delenda? si Saturnum putant,
cur eum non colunt? aut cur non sic colunt, quemadmodum
se coli per eos uates praecepit, per quos ea quae praedixit
impleuit? cur ei non credunt simulacra euertenda esse et alios [*] [*]
deos colendos non esse? si nec Iouis nec Saturnus est —
quia, si unus eorum esset, contra sacra Iouis et Saturni
eorum tanta non diceret —, quis ergo est, qui propter deos
alios solus ab istis non colitur et euersis dis aliis tam euidenter
efficit, ut solus colatur, humilata omni superba altitudine,
quae se aduersus Christum erexerat pro idolis persequens
interficiensque Christianos? nunc certe quaerunt, ubi
se abscondant, cum sacrificare uolunt, uel ubi deos ipsos suos
recludant, ne a Christianis inueniantur adque frangantur. unde
hoc nisi a timore legum adque regum, per quos deus Israhel
suam exserit potestatem iam subditos Christi nomini, sicut
longe ante promisit dicens per prophetam: et adorabunt
eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient
illi?

Nempe iam impletur quod per prophetam identidem canitur,
quod remissurus esset impiam plebem suam — non quidem
totam, quia multi ex Israhelitis crediderunt in Christum;
nam inde erant et apostoli eius —, et humilaturus omnem
superbum adque iniuriosum, ut ipse solus exaltaretur, id est
solus altus et potens hominibus manifestaretur, donec proicerentur
a credentibus idola et a non credentibus absconderentur,
cum eius timore terra confringitur, id est terreni homines
timore franguntur, timendo legem uel ipsius uel eorum qui [*] [*]
credentes in eum gentibusque regnantes talia sacrilegia prohiberent.

Haec enim, quae ut facilius intellegerentur breuiter praelocutus
sum, propheta sic dicit:
*Et nunc tu, -domus Iacob, uenite, ambulemus in
lucem domini. \'remi sit enim plebem suam, domum
Israhel, quoniam repleta est sicut ab initio regio
eorum auguriis sicut alienigenarum, et filii multi
alienigenae nati sunt illis. \'repleta est enim regio
eorum argento et auro, nec erat numerus thensaurorum
illorum. et repleta est terra equis, nec erat
numerus currum illorum. et repleta est terra
abominationibus operum manuum ipsorum, et
adorauerunt ea quae fecerunt digiti eorum. \'et inclinauit
se homo et humilauit se uir, et non
remittam illis. "et nunc intrate in petras et abscondite
uos in terra a facie timoris domini et a
maiestate uirtutis eius, cum surrexerit confringere
terram. "oculi enim domini excelsi, homo
autem humilis. et humilabitur altitudo hominum,
et exaltabitur dominus solus in illa die.
"Dies enim domini sabaoth in omnem iniuriosum
et superbum et supra omnem altum et elatum, [*] [*]

qui humilabuntur, "et super omnem cedrum Libani
excelsorum et elatorum et super omnem arborem
balani Basan, uet super omnem montem et super
omnem collem altum, et super omnem nauem
maris et super omne spectaculum nauium decoris.
"et humilabitur et cadet contumelia hominum,
et exaltabitur dominus solus in illa die.

"Et manibus fabricata omnia abscondent in speluncis
et in scissuris petrarum et in cauernis
terrae a facie timoris domini et a maiestate uirtutis
eius, cum exsurrexerit confringere terram.
illa enim die proiciet homo abominationes aureas
et argenteas, quae fecerunt ut adorarent
superuacuanea et noxia, ut intrent in foramina
solidae petrae et in scissuras petrarum, a facie
timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum
exsurrexerit comminuere terram.

Quid dicunt de isto deo sabaoth, quod interpretatur \'deus
uirtutum) uel \'exercituum\', quia illi seruiunt uirtutes et exercitus
angelorum? quid dicunt de isto deo Israhel, quia deus
est illius populi, de quo uenit semen, in quo benedicerentur [*]
omnes gentes? cur solum non colunt, qui omnes deos colendos
esse contendunt? cur ei non credunt, qui alios deos falsos et
ostendit et euertit? audiui quendam eorum dicere se legisse
aput nescio quem philosophum, quod ex his quae Iudaei in
suis sacramentis agerent intellexisset, quem deum colerent:
praepositum, inquit, istorum elementorum, quibus
iste uisibilis et corporeus mundus extructus est,
cum scripturis sanctis prophetarum eius aperte ostendatur
illum deum colendum praeceptum esse populo Israhel, qui
fecit caelum et terram et a quo est omnis uera sapientia.
sed quid opus est hinc diutius disputare, cum ad id quod ago
sufficiat quod illi qualibet praesumtione opinantur de illo deo,
quem deum esse negare non possunt? si enim praepositus
est elementorum, quibus mundus iste consistit, cur non potius
solus ipse colitur quam Neptunus, qui solius maris praepositus
est, quam denique Siluanus, qui solorum agrorum adque siluarum,
quam Sol, qui solius diei uel etiam uniuersi caelestis
caloris, quam Luna, quae solius noctis uel etiam humoris
potestate praefulget, quam Iuno, quae solum aerem tenere
perhibetur ? certe enim isti partium praepositi, quicumque
sunt, necesse est, ut sub illo sint qui omnium elementorum
et uniuersae huius molis praeposituram gerit. at iste illos
omnes coli prohibet. cur ergo isti contra praeceptum maioris
illorum non solum eos colere uolunt, sed propter istos illum [*] [*]
nolunt? adhuc non inueniunt, quid de isto deo Israhel constanter
liquidoque pronuntient, nec umquam inuenient, donec
eum inueniant deum solum uerum, a quo creata sunt omnia.