De Conjugiis Adulterinis (1.9)

\'Cur ergo, inquis, interposuit dominus
causam fornicationis et non potius generaliter
ait: quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit,
moechatur, si et ille moechus est, qui dimissa fornicante
muliere alteram ducit?\' credo, quia illud quod
maius est, hoc dominus commendare uoluit. maius enim adulterium
esse quis negat uxore non fornicante dimissa. alteram
ducere, quam si fornicantem quisque dimiserit et tunc alteram
duxerit? non quia illud adulterium non est, sed quia minus
est, ubi fornicante dimissa altera ducitur. nam simili locutione [*] [*] [*]
usus etiam apostolus Iacobus ait: scienti igitur bonum
facere et non facienti peccatum est illi. numquid
ideo non peccatum est etiam illi, qui nescit bonum facere et
ideo non facit? utique peccatum est; sed hoc grauius, si
etiam sciat et non faciat, nec illud ideo nullum, quia minus.
ut ergo eodem modo utrumque dicamus: sicut quicumque
dimiserit uxorem excepta causa fornicationis et aliam duxerit,
moechatur, ita quicumque scit bonum facere et non facit,
peccat. sed quemadmodum hic recte dici non potest: ergo si
nescit, non peccat — sunt enim etiam peccata ignorantium,
quamuis minora quam scientium — ita nec illic recte dici
potest: ergo si causa fornicationis dimiserit et aliam duxerit,
non moechatur; est enim moechatio etiam eorum, qui alias
ducunt relictis propter fornicationem prioribus, sed utique
minor quam eorum, qui non propter fornicationem dimittunt
et alteras ducunt. potest quippe, sicut dictum est: scienti
bonum facere et non facienti peccatum est illi,
eodem modo et illud dici: dimittenti uxorem sine causa fornicationis
et aliam ducenti moechatio est illi. quemadmodum
igitur si dixerimus: quicumque mulierem a marito praeter
causam fornicationis dimissam duxerit, moechatur, procul
dubio uerum dicimus nec tamen ideo illum, qui propter causam
fornicationis dimissam duxerit, ab hoc crimine absoluimus,
sed utrosque moechos esse minime dubitamus: ita eum. [*] [*]
qui praeter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam
duxerit, moechum pronuntiamus nec ideo tamen eum, qui
propter causam fornicationis dimiserit et alteram duxerit, ab
huius peccati labe defendimus. ambos enim, licet alterum
altero grauius, moechos tamen esse cognoscimus. neque enim
quisquam ita est absurdus, ut moechum neget esse qui duxerit
eam, quam maritus propter causam fornicationis abiecit,
cum moechum dicat eum, qui duxerit eam, quae praeter
causam fornicationis abiecta est. sicut ergo isti ambo
sunt moechi — unde, cum dicimus: quicumque mulierem
praeter causam fornicationis a uiro dimissam duxerit, moechatur,
de uno quidem ipsorum dicimus nec tamen ideo
moechari negamus eum, qui eam duxerit, quam propter causam
fornicationis maritus dimiserit — ita, cum ambo sint
moechi, et ille scilicet, qui dimiserit uxorem suam praeter
causam fornicationis et aliam duxerit, et ille, qui propter
causam fornicationis uxore dimissa se alteri copulauerit, profecto
quando de uno eorum legimus, non ita intellegere
debemus, quasi ex hoc alter moechus negatus sit, quod alter
expressus sit.