De Natura et Origine Animae (4.5-4.9)

Nam fateor dilectioni tuae, quantum adtinet ad istam
quaestionem, unum de duobus ualde cupio nosse, si possim, uel de
animarum origine quod ignoro uel utrum pertineat ad nos hoc nosse
cum hic uiuimus. quid si enim ex illis rebus est, de quibus nobis
dicitur: altiora te ne quaesieris et fortiora te ne
scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi dominus,
illa cogita semper? uerum hoc nosse cupio aut ab
ipso deo sciente quod creat aut etiam ab aliquo docto sciente
quod dicat, non ab homine nesciente quod anhelat. infantiam suam [*] [*]
quisque non recolit et putas hominem nisi deo docente posse cognoscere,
unde in matris utero uiuere coeperit, praes-ertim si usque adeo
illum adhuc lateat humana natura, ut non solum quid intus habeat
uerum etiam quid ad eam forinsecus accedat ignoret ? itane, dilectissime,
tu me docebis aut quemquam, unde homines nascentes animentur,
qui nesciebas adhuc usque unde uiuentes sic alantur, ut
illo alimento paululum subtracto continuo moriantur? tu me
docebis aut quemquam, unde homines animentur, qui nesciebas
adhuc usque unde utres, quando inflantur, inpleantur? utinam
quemadmodum nescis unde origo sit animarum, sic ego saltem
scirem utrum mihi in hac uita sciendum esset! si enim ex illis est
altioribus, quae inquirere scrutarique prohibemur, timendum est,
ne hoc non ignorando, sed quaerendo peccemus. neque enim
propterea non esse de illis altioribus putare debemus, quia non ad
dei naturam pertinet, sed ad nostram.

Quid quod nonnulla in operibus dei quam deus ipse, in
quantum cognosci potest, difficilius cognoscuntur ? nam didicimus
deum esse trinitatem; quot autem animalium genera creauerit,
saltem terrestrium, quae in arcam Noe intrare potuerunt, adhuc
usque nescimus, nisi hoc tu iam forte didicisti. in libro etiam
Sapientiae scriptum est: si enim tantum potuerunt
ualere ut possent aestimare saeculum, quomodo
eius dominum non facilius inuenerunt?
an quia hoc intra nos est, ideo non altius nobis est?
interior enim est animae nostrae natura quam corpus. quasi
uero corpus ipsum non facilius nosse potuit anima
extrinsecus per oculos ipsius corporis quam intrinsecus per
se ipsam. quid enim est in intestinis corporis, ubi non est
ipsa? et tamen etiam quaeque interna atque uitalia oculis [*] [*] [*] [*]
corporis inquisiuit et quicquid ex eis discere potuit per oculos corporis
didicit. et certe ibi erat, etiam quando illa nesciebat. et cum
uiscera intrinsecus nostra non possint sine anima uiuere, facilius ea
potuit anima uiuificare quam nosse. an forte ad eius cognitionem
altius illa est corpus eius quam ipsa et ideo si uelit inquirere atque
disserere, quando semen hominis conuertatur in sanguinem quando
in solidam carnem, quando ossa durari quando incipiant medullari,
quot sint genera uenarum atque neruorum, quibus discursibus et
anfractibus uniuersum corpus illae inrigent illi alligent, utrum in
neruis deputanda sit cutis utrum in ossibus dentes — distant enim,
quod medulla carent — et quid ab utrisque differant ungues, quoniam
his duritia similes sunt, praecidi autem et crescere commune
illis est cum capillis, quisnam sit usus uenarum non sanguinis, sed
aeris, quas arterias uocant: haec atque huiusmodi de natura corporis
sui si anima nosse desideret, tuncine dicendum est homini:
altiora te ne quaesieris et fortiora te ne scrutatus
fueris, si autem de sua origine quod nescit inquirat, non
est altius neque fortius quam ut id possit adprehendere ? et absurdum
existimas atque incongruum rationi, ut nesciat anima utrum
noua diuinitus insufflata sit an de parentibus tracta, cum hoc iam
praeteritum non meminerit et inter illa deputet, quae inreuocabiliter
sicut infantiam et cetera recentis ab utero aetatis oblita est, si
tamen cum sensu eius aliquo factum est quando factum est, nec
putas absurdum atque incongruum, ut corpus sibi subditum nesciat
et quod non est de praeteritis eius, sed de praesentibus prorsus
ignoret, utrum uenas moueat ut uiuat in corpore, neruos autem [*] [*]
utres membris corporis operetur, et si ita est, cur neruos non moueat,
nisi uelit, pulsus autem uenarum, etiam si nolit, sine intermissione
agat, de qua parte corporis ceteris dominetur quod ἡγεμονιϰόν uocant,
utrum de corde an de cerebro an dispertite de corde motibus,
de cerebro sensibus an de cerebro et sensibus et uoluntariis motibus,
de corde autem non uoluntariis uenarum pulsibus, et si de cerebro
illa duo facit, cur sentiat etsi nolit, membra uero non moucat nisi
uelit? cum igitur haec in corpore nisi ipsa non faciat, cur nescit
quod facit uel unde facit ? nec ei turpe est ista quod nescit et turpe
esse existimas, si nesciat unde uel quomodo facta sit. cum se ipsa
non fecerit? an quia nonnulli sciunt, quomodo haec et unde agat
in corpore, ideo ad illa altiora atque fortiora id pertinere non putas ?

At ego hinc tibi maiorem moueo quaestionem, cur paucissimi
nouerint unde agant, quod omnes agunt. fortasse dicturus es,
quia illi didicerunt artem anatomicam uel empiricam, quas medicinalis
continet disciplina, quam pauci assequuntur, ceteri uero ista
discere noluerunt, cum potuissent, si utique uoluissent. ubi omitto
dicere, cur multi conentur discere ista nec possint, quia tardo. quod
multum mirum est, inpediuntur ingenio ea discere ab aliis. quae
aguntur ab eis. ipsis et in eis ipsis. sed haec ipsa est maxima quaestio,
cur arte non mihi opus sit, ut esse in caelo sciam solem et lunam et
alia sidera, et arte mihi opus sit, ut sciam quando digitum moneo,
unde incipiam, a corde an a cerebro an ab utroque an neutro, et
doctore non egeam. ut sciam quid sit tam longe altius super me,
ab alio autem homine discere exspectem, unde agatur a me quod
agitur in me. nam cum in corde cogitare dicamur et quod cogitamus
nullo alio homine sciente sciamus, ipsum tamen cor ubi cogitamus [*] [*]
nescimus in qua parte corporis habeamus, nisi ab alio discamus
qui nescit quod cogitamus. nec ignoro, cum audimus, ut ex toto
corde diligamus deum, non hoc dici de illa particula carnis nostrae,
quae sub costis latet, sed de illa ui, qua cogitationes fiunt; quae
merito appellatur hoc nomine, quia sicut motus non cessat in corde,
unde se pulsus diffundit usquequaque uenarum, ita non quiescimus
aliquid cogitando uersare. uerum tamen cum omnis sensus ab anima
insit et corpori, cur etiam in tenebris et oculis clausis sensu corporis,
qui uocatur tactus, membra forinsecus nostra numeremus, ipsius
autem animae interiore praesentia, qua cunctis quae uiuificat atque
animat praesto est, nulla intrinsecus nostra uiscera nouerimus, non
medicos empiricos nec anatomicos nec dogmaticos nec methodicos,
sed hominem scire arbitror neminem.

Et quisquis fuerit conatus haec discere, non frustra ei
dicitur: altiora te ne quaesieris et fortiora
te ne scrutatus fueris. neque enim altiora sunt
quam potest nostra statura contingere, sed quam potest
nostra coniectura conprehendere et fortiora quam potest uis
humani ingenii penetrare; et tamen non est caelum caeli,
non dimensio siderum, non modus maris atque terrarum, non
infernus inferior, nos sumus, qui nos conprehendere non ualemus,
nos modulum scientiae nostrae altiores fortioresque superamus, nos
non possumus capere nos et certe non sumus extra nos. nec ideo
comparandi pecoribus, quia id quod sumus non penitus inuenimus;
et comparandos nos pecoribus putas, si quod fuimus obliti sumus,
si tamen id aliquando noueramus? neque enim nunc anima mea
trahitur ex parentibus aut insufflatur a deo: utrumlibet horum
fecerit, tunc fecit quando me creauit, non etiam nunc de me uel
in me facit; actum illud atque transactum est nec praesens mihi [*] [*]

est nec recens. ne id quidem scio, utrum id scierim oblitusque sim,
an uero nec tunc quando factum est id sentire ac nosse potuerim.

Ecce modo, modo dum sumus, dum uiuimus, dum nos
uiuere scimus. dum meminisse nos et intellegere et uelle certissimi
sumus, qui nos naturae nostrae magnos cognitores esse iactamus
quid ualeat memoria nostra uel intellegentia uel uoluntas omnino
nescimus. amicus quidam meus iam inde ab adulescentia, Simplicius
nomine, homo excellentis mirabilisque memoriae, cum interrogatus
esset a nobis, quos uersus Vergilius in omnibus libris supra
ultimos dixerit, continuo celeriter memoriterque respondit. quaesiuimus
etiam superiores ut diceret: dixit. et credidimus eum posse
retrorsus recitare Vergilium; de quocumque loco uoluimus, petiuimus
ut faceret: fecit. prosa etiam de quacumque oratione Ciceronis,
quam memoriae commendauerat, id eum facere uoluimus:
quantum uoluimus sursum uersus secutus est. cum ammiraremur,
testatus est deum nescisse se hoc posse ante illud experimentum.
ita, quantum ad memoriam pertinet, tunc se eius animus didicit
et, quandocumque disceret, nisi temptando et experiendo non posset;
et utique antequam temptaret, idem ipse erat: cur se igitur nesciebat ?